Przypisy
Wprowadzenie
1 Bardzo oszczędny opis ekshumacji występuje zarówno w starszych, jak i nowszych pracach dotyczących powojennej historii miasta, np.: J. Górski, Warszawa w latach 1944-1949. Odbudowa, Warszawa 1988, s. 207; G. Piątek, Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944-1949, Warszawa 2020, s. 106-107.
2 O ekshumacjach popowstaniowych głównie na wybranych przykładach: Batalion "Chrobry I". Kronika. Na podstawie powielaczowych kronik Batalionu, relacji uczestników i dokumentów archiwalnych, oprac. J. Pietras, Warszawa 2025, s. 103-108; J. Borkowski, Ekshumacja poległych powstańców warszawskich na przykładzie Jana i Wojciecha Lenartów z batalionu harcerskiego AK "Zośka", "Kronika Warszawy" 2009, t. 36, nr 2, s. 34-44; W. Budzyński, Miłość i śmierć Krzysztofa Kamila, Warszawa 1998, s. 169 i n.; W. Trojan, Kwatera Batalionu "Zośka" Armii Krajowej. Cmentarz Wojskowy na Powązkach. Przewodnik - Informator z planem, Warszawa 2017, s. 39 i n. Na temat wydobywania zwłok z Kościoła św. Kazimierza Królewicza, zburzonego w wyniku niemieckiego bombardowania 31 VIII 1944 r.: J. Stabińska, Danina krwi, Tyniec 2019, s. 261-269.
3 Kilkadziesiąt lat temu, gdy żyło jeszcze wielu świadków tych wydarzeń, sytuacja była pod tym względem inna. W kulturze popularnej do ekshumacji popowstaniowych nawiązywał np. serial telewizyjny Dom w reżyserii Jana Łomnickiego, ze scenariuszem Jerzego Janickiego i Andrzeja Mularczyka. Wątki związane z wydobywaniem zwłok w Warszawie pojawiły się w jego trzech pierwszych odcinkach z 1980 r., a najwięcej miejsca poświęcono im w odcinku trzecim. (Ukazana w nim próba linczu na niemieckich jeńcach wojennych wykonujących ekshumacje nie znajduje potwierdzenia w znanym do dziś materiale źródłowym). Publicystycznie o ekshumacjach popowstaniowych: W. Budzyński, Ekshumacje, "Tygodnik Powszechny" 1983, nr 33; A. Fedorowicz, Kobiety w mieście umarłych, "Polityka" 2013, nr 44; B. Noszczak, Otrzaskane z rozpaczą, "Tygodnik Powszechny" 2023, nr 18-19.
4 Problematyka ekshumacji ma oczywiście swoją bogatą literaturę przedmiotu. O rozwoju badań na tym polu świadczy m.in. wydawany od 2015 r. interdyscyplinarny periodyk "Human Remains and Violence".
5 M. Napiórkowski, Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944-2014, Warszawa 2016, s. 60 i n.
6 Edyta Mroczka zwróciła uwagę, że do dziś w zasadzie nie ma przyjętej definicji "ekshumacji", a termin ten używany w odniesieniu do wydobywania ludzkich szczątków opiera się na skojarzeniach; w związku z tym pojawia się wymóg jego sformułowania i wyjaśnienia znaczenia. Mroczka zasugerowała zastosowanie w tym przypadku pojęcia "ekshumowiracji", które zdefiniowała jako "zgodne z przepisami prawa i etyką fizyczne pozyskanie zwłok lub szczątków ludzkich w celu ich badania, ponownego badania (oględzin), pobrania materiału genetycznego lub przeniesienia w inne miejsce pochówku na uzasadniony wniosek sądu, prokuratora, osób uprawnionych lub wykazujących interes prawny lub faktyczny zgodny z zapisami prawa, Konstytucji RP i innych aktów prawnych, wystarczający do zainicjowania badania, a mający na celu ochronę praw człowieka i obywatela" (E. Mroczka, Wyjęcie zwłok z grobu (ekshumacja). Zagadnienia terminologiczne, "Studia z Zakresu Nauk Prawnoustrojowych. Miscellanea" 2020, t. 10, s. 66).
7 M. Napiórkowski, Powstanie umarłych...; J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę. Historia zmagań o pamięć Powstania Warszawskiego 1944-1989, Warszawa 2005; idem, Powstanie Warszawskie. Pamięć i polityka, Dziekanów Leśny 2021; Spór o Powstanie. Powstanie Warszawskie w powojennej publicystyce polskiej 1945-1981, wstęp, wybór i oprac. D. Gawin, Warszawa 2004; Walka o pamięć. Władze i społeczeństwo wobec Powstania Warszawskiego 1944-1989, red. A. Panecka, Warszawa 2008.
8 Według stanu z kwietnia 1945 r. Warszawa zajmowała 14 148 ha, w tym część lewobrzeżna 9179 ha, a prawobrzeżna 4293 ha. Wisła obejmowała 676 ha ("Miesięcznik Statystyczny", styczeń-kwiecień 1945, s. 1). Pod względem administracyjnym w badanym okresie miasto zostało podzielone na pełniące zadania władzy administracyjnej ogólnej pierwszej instancji starostwa grodzkie, w których skład wchodziły komisariaty MO: starostwo Warszawa-Południe (komisariaty XVI Mokotów, XX Czerniaków); starostwo Warszawa-Północ (komisariat XXVI Marymont); starostwo Warszawa-Praga Południe (komisariaty XV Praga Południe, XVII Grochów); starostwo Warszawa-Praga Północ (komisariaty: XIV Praga Północ, XXIV Targówek, XXV Bródno); starostwo Warszawa-Śródmieście (komisariaty: I Stare Miasto, V Powązki, VII Grzybów, IX Ujazdowski, XI Koszyki, XIII Solec); Warszawa-Zachód (komisariaty VI Ochota, XXII Wola). Obejmujące cały prawobrzeżny obszar miasta Starostwo Grodzkie Warszawa-Praga 11 VIII 1945 r. zostało podzielone na Starostwo Grodzkie Warszawa-Praga Południe i Starostwo Grodzkie Warszawa-Praga Północ. Komisariat XVIII Golędzinów był jednostką oddzielną, którą 18 IX 1946 r. włączono do komisariatu XXV Bródno (Warszawa w liczbach 1947, red. E. Strzelecki et al., Warszawa 1947, b.p.; Warszawa w liczbach 1948, red. E. Strzelecki et al., Warszawa 1949, b.p.). Zastosowane w tej pracy pojęcie "Praga" generalnie odnosi się do całej prawobrzeżnej Warszawy, ale ma charakter umowny, gdyż nie odzwierciedla wynikającego z historycznych uwarunkowań i lokalnej specyfiki bardziej rozbudowanego podziału tej części miasta także na inne jednostki terytorialne, takie jak Bródno, Grochów, Kamionek, Targówek itd.
9 Jest znamienne, że informacje o tym zjawisku zniknęły ze szpalt gazet po 1950 r. (Bibliografia Warszawy. Wydawnictwa ciągłe 1944-1954, red. J. Durko, Warszawa 1964, s. 432). Oczywiście, należy to także łączyć z jego przemilczaniem w okresie tzw. dojrzałego stalinizmu w Polsce.
10 Najważniejsze miejsce zajmują tu wydane drukiem materiały pecekowskie dotyczące m.in. ofiar powstania oraz inwentaryzacji ich tymczasowych mogił: Żołnierze Powstania Warszawskiego. Dokumenty z Archiwum Polskiego Czerwonego Krzyża, t. 1-2, oprac. R. Bielecki, Warszawa 1995-1996; t. 3, oprac. R. Bielecki, współpraca M. Strok, Warszawa 1997. W mniejszym zakresie informacji o ekshumacjach dostarczają publikacje: Exodus Warszawy. Ludzie i miasto po powstaniu 1944, t. 1: Pamiętniki. Relacje, oprac. M. Berezowska, E. Borecka, K. Dunin-Wąsowicz, J. Korpetta, H. Szwankowska, wstęp E. Borecka, Warszawa 1992; t. 2: Pamiętniki. Relacje, oprac. M. Berezowska, E. Borecka, K. Dunin-Wąsowicz, J. Korpetta, H. Szwankowska, wstęp E. Borecka, Warszawa 1993; Ludność cywilna w powstaniu warszawskim, t. 1: Pamiętniki, relacje, zeznania, cz. 2, red. C. Madajczyk, Warszawa 1974; t. 3: Prasa, druki ulotne i inne publikacje powstańcze, red. C. Madajczyk, Warszawa 1974. Wybór tekstów źródłowych i fotografii związanych m.in. z ekshumacjami: L. Sempoliński, E. Borecka, Warszawa 1945, Warszawa 1985. Do tematu popowstaniowych ekshumacji nawiązuje także pośrednio wydawnictwo źródłowe: Zbrodnie okupanta hitlerowskiego na ludności cywilnej w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach), oprac. S. Datner, K. Leszczyński, wstęp J. Gumkowski, Warszawa 1962. (Ta ostatnia praca nie zawiera regestów edytowanych w niej materiałów źródłowych, jedynie ich kolejne numery).
11 J. Boryta-Nowakowska (Iwa-Joanna), A chciałam być tylko aktorką..., red. A. Gordziejewski, Warszawa 1995; S.A. Korwin, Wspomnienia, t. 2: Wyścig z życiem, Warszawa 1966. Ten ostatni autor podpisał się w wymienionej książce jako Stanisław Aleksander Korwin, ale bardziej znany jest jako Stanisław Korwin-Pawłowski.
12 Ważniejsze publikacje w tej grupie: E. Ajewski, Polska Walcząca na moim podwórku, Warszawa 2002; A. Jakubowska, P. Bukalska, Szkło pod powieką, Warszawa 2018; J.B. Deczkowski, Wspomnienia żołnierza baonu AK "Zośka", Warszawa 2004; S. Dłużniewska, Pamiętnik warszawski, Warszawa 1964; H.P. Kozłowski, 12 miesięcy przez wiele lat. Wspomnienia z AK i inne, Warszawa 2010; J. Kulesza, Sierpień przez całe życie, Warszawa 1994; Warszawa zapamiętana. Powroty 1945-1946, wybór i oprac. M. Szymańska, Warszawa 2020; M. Żeromska, Wspomnień ciąg dalszy, Warszawa 2007. Wzmianki o popowstaniowych ekshumacjach znajdują się w dziełach literackich, mających charakter swoistych świadectw epoki: M. Białoszewski, Pamiętnik z powstania warszawskiego, Warszawa 1979; K. Brandys, Miasto niepokonane, Warszawa 1974; P. Gojawiczyńska, Stolica, Warszawa 1958; S. Rembek, W Warszawie kwitną drzewa... (Wspomnienie) [w:] Dzieła zebrane, t. 5: Opowiadania okupacyjne, red. M. Urbanowski, Warszawa 2022; J. Waldorff, Żaby na placu Wareckim [w:] Pamięć warszawskiej odbudowy 1945-1949. Antologia, wybór i przedm. J. Górski, Warszawa 1972; M. Wańkowicz, Ziele na kraterze, Warszawa 1965. Ekshumacje popowstaniowe w reportażu historycznym: M. Grzebałkowska, 1945 - wojna i pokój, Warszawa 2021, s. 150-156.
13 Na e-mailowe pytanie w tej sprawie z 5 VI 2023 r. otrzymałem odpowiedź, że bardzo szeroki zakres zaplanowanej przeze mnie kwerendy przekraczał możliwości PCK (E-mail od zastępcy kierownika Krajowego Biura Informacji i Poszukiwań PCK Małgorzaty Kruszewskiej, Warszawa, 6 VI 2023 r.). Wysłane następnie 14 VI 2023 r. pocztą tradycyjną pismo Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Warszawie do Zarządu Głównego PCK z prośbą o umożliwienie mi przeprowadzenia badań w czerwonokrzyskim archiwum pozostało bez odpowiedzi do momentu ukazania się tej książki drukiem.
14 Istnieją przesłanki, że część tej dokumentacji zaginęła. Pracujący w komisji ekshumacyjnej PCK na Żoliborzu Stanisław Korwin-Pawłowski pisał: "Nie wiem, czy kto w Zarządzie Głównym PCK wpadł na pomysł już nie opracowania, ale zebrania wszystkich protokołów ekshumacyjnych i ułożenia ich w jakiś planowy sposób. Kiedy w 1952 roku chciałem zajrzeć do pewnych protokołów, odpowiedziano mi, że "nie wiadomo, gdzie ich szukać"" (S.A. Korwin, Wspomnienia, t. 2..., s. 364).
15 Prowadzona przez komitety akowskie dokumentacja przetrwała do dziś w stanie szczątkowym. Zapewne jej większa część została zniszczona po serii aresztowań, jakie objęły środowisko skupione wokół płk. Jana Mazurkiewicza "Radosława" na początku 1949 r.
16 Informacji o tożsamości zmarłej osoby najczęściej nie można było określić i zwłoki chowano anonimowo. Dane na ten temat ustalano często dopiero po inhumacji, m.in. dzięki identyfikacjom dokonywanym na podstawie depozytów po zmarłych zgromadzonych w Biurze Informacyjnym PCK.
17 Szczególny charakter ksiąg cmentarnych powoduje, że oparte na nich ustalenia mogą być obarczone błędami. Dotyczy to zwłaszcza Księgi cmentarnej Cmentarza Wojskowego na Powązkach za lata 1929-1946, która była prowadzona mniej starannie niż jej odpowiedniczka z miejsca grzebalnego na Woli. Wpisy w obu księgach były dokonywane odręcznie, dlatego czasem są nieczytelne. Ich odczytanie utrudniają ponadto różnego rodzaju dopiski, pieczęcie, adnotacje, skreślenia i przeniesienia treści, które dotyczą np. ekshumacji, pochówków, przedłużenia opłaty za groby, przynależności zmarłych osób do parafii. Wpisy w rubrykach ksiąg niejednokrotnie nachodzą na siebie. Niewypełnione rubryki dotyczące miejsca śmierci i ekshumacji, daty śmierci oraz daty pogrzebu utrudniają zakwalifikowanie ich do badań. Wpisy dotyczące inhumacji, które mają zaburzoną chronologię, nie pozwalają na obliczenie liczby osób zmarłych pochowanych na cmentarzach w danym miesiącu. Niektóre strony są zniszczone (przedarte, mają wyrwane kawałki papieru i są sklejone taśmą). W przypadku księgi Powązek Wojskowych niejasności budzą skreślenia numerów znaczków PCK przypisanych do niezidentyfikowanych zwłok.
18 Nie należy ich mylić z tworzonymi w badanym okresie akowskimi komitetami rodzicielskimi, nazywanymi także komitetami opieki, które z założenia nie zajmowały się ściśle ekshumacjami, lecz odpowiadały głównie, choć nie wyłącznie, za upamiętnianie poległych powstańców i pielęgnację ich grobów. Komórki takie działały w środowiskach "Baszty", "Chrobrego I", "Miotły", "Parasola", "Zośki" i "Żywiciela".
Rozdział 1. Miasto cmentarz
1 M. Gniazdowski, Szkody wyrządzone Polsce przez Niemcy podczas II wojny światowej. Dociekania i szacunki w zarysie, "Polski Przegląd Dyplomatyczny", listopad-grudzień 2006, nr 6, s. 38. Mateusz Gniazdowski, który przytoczył wymienione wartości, opierając się na wcześniejszych uaktualnionych ustaleniach, zauważył, że odstąpiono już od merytorycznie nieuzasadnionych, a dominujących w literaturze do 1989 r. danych mówiących o 200-250 tys. ofiar powstania. Omówienie tego zagadnienia: A.K. Kunert, Bezpowrotne polskie straty osobowe w Powstaniu Warszawskim [w:] Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009, s. 177-187. Na ten temat także: Powstanie warszawskie 1 VIII - 2 X 1944. Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945, oprac. M. Motyl, S. Rutkowski, Warszawa 1994.
2 Odezwa ulotka władz państwowych do ludności Okręgu Stołecznego, Warszawa, 1 VIII 1944 r. [w:] Kościół a Powstanie Warszawskie. Dokumenty, relacje, poezja, oprac. M.M. Drozdowski (red.), W. Karłowicz, H. Szwankowska, A. Wernic, Warszawa 1994, s. 35.
3 Sierpień 8 (wtorek), Stare Miasto - Apel Szefa Sanitarnego Armii do ludności w sprawie oczyszczania ulic i domów [w:] Ludność cywilna..., t. 3, s. 55.
4 Sierpień 9 (środa), Stare Miasto - Odezwa Okręgowej Delegatury Rządu do ogółu obywateli w sprawie prowizorycznego grzebania zwłok [w:] ibidem, s. 61-63.
5 Sierpień 9 (środa), Powiśle - Zarządzenia sanitarne dla ludności [w:] ibidem, s. 65.
6 Rozkaz nr 14 komendanta Okręgu Warszawa AK płk. Antoniego Chruściela "Montera" z 11 VIII 1944 r. [w:] Rozkazy Dowództwa Powstania Warszawskiego, t. 1, cz. 1: 10 czerwca - 2 września 1944 r., red. K. Utracka, R. Brodacki, A. Chmielarz, G. Jasiński, Warszawa 2021, s. 176.
7 Ibidem, s. 177.
8 Ibidem.
9 Sierpień 15 (wtorek), Śródmieście - Wskazówki wobec niebezpieczeństwa epidemii [w:] Ludność cywilna..., t. 3, s. 135.
10 Sierpień 20 (niedziela), Śródmieście - Zarządzenie w sprawach sanitarnych [w:] ibidem, s. 191.
11 Rozkaz nr 24 komendanta Okręgu Warszawa AK płk. Antoniego Chruściela "Montera" z 28 VIII 1944 r. [w:] Rozkazy Dowództwa..., s. 310.
12 Ibidem, s. 311.
13 Ibidem.
14 1944 sierpień 15, Warszawa - Rozkaz nr 14 komendanta VI Obwodu ppłk. Antoniego Żurowskiego "Bobera", "Andrzeja", "Atoma", "Papieża", "D" [w:] Obwód VI Praga Okręgu Warszawa AK w powstaniu warszawskim, wstęp i oprac. R. Stróżyk, Warszawa 2024, s. 364. Rozkaz ten został wykonany: 1944 sierpień 15, Warszawa - Rozkaz nr 3 dowódcy 4 Rejonu Michałów (OM) ppłk. Henryka Bełdyckiego "Stefana", "Amatora", "Pociska" [w:] ibidem, s. 383.
15 Ich wartość informacyjna, zwłaszcza w perspektywie odnajdywania po wojnie ciał zmarłych osób, bywała niska - głównie ze względu na hasłowy, a wręcz domyślny charakter inskrypcji. O tym zjawisku tak wspominał Jan Nowak-Jeziorański: "Na grobach widziało się napisy w rodzaju: "Gosposia z pierwszego piętra". Nikt nie troszczył się o ustalenia nazwiska - przecież i tak wszyscy wiedzieli, o kogo chodzi. Podobnie, jak wiedziano, że w mogile, na której umieszczono tabliczkę z napisem "Pan Józio", pochowany został ogólnie lubiany dozorca domu, którego nigdy inaczej nie nazywano" (J. Nowak-Jeziorański, Kurier z Warszawy, Kraków 2019, s. 458).
16 J. Warszawski, Ostatnia msza św. Powstania [w:] Kościół a Powstanie..., s. 301.
17 O duszpasterstwie podczas powstania: S. Zasada, Duch '44. Siła ponad słabością. Duchowi przywódcy Powstania Warszawskiego, Kraków 2018. Zakres i skala pracy niektórych kapelanów były znaczne, co oczywiście wynikało z intensywności powstaniowych walk i liczby związanych z nimi zgonów. Na przykład ks. mjr Wacław Karłowicz, który był kapelanem Batalionu NOW-AK "Gustaw", wspominał, że dziennie uczestniczył w około pięćdziesięciu pogrzebach (W. Karłowicz, Wspomnienia o Powstaniu na Starym Mieście [w:] Kościół a Powstanie..., s. 239).
18 A. Czajkowski, Wspomnienia o Powstaniu w Śródmieściu [w:] Kościół a Powstanie..., s. 213.
19 W. Zagórski (L. Grzybowski), Wicher wolności. Dziennik powstańca [w:] Świadectwa powstania..., s. 218.
20 Zdarzało się, że pogrzebane ciała zmarłych ulegały fragmentacji na skutek eksplozji pocisków w jamach grobowych, co oczywiście później, oprócz biochemicznych procesów rozkładu zwłok, utrudniało ich identyfikację. Na przykład łączniczka Janina Borkowska "Janka" wspominała, że prawdopodobnie pod koniec września 1944 r. na prowizoryczny powstaniowy cmentarz na skwerze przed siedzibą Banku Towarzystw Spółdzielczych w Domu pod Orłami spadła bomba: "Wszystko wyleciało. Ponieważ bank był obrośnięty winem, na tych winoroślach ręce, nogi. To było koszmarne. Jeszcze po wojnie był olbrzymi lej, jak były ekshumacje, jak kopali i szukali. Ale to wszystko było już poćwiartowane" (Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego (dalej AHM MPW), Relacja Janiny Borkowskiej udzielona Radosławowi Paciorkowi, Warszawa, 2007 r., https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/janina-borkowska,1126.html, dostęp 16 VI 2025 r.). W powojennym meldunku ekipy PCK zajmującej się poszukiwaniem tymczasowych grobów przy ul. Czerniakowskiej czytamy: "Na terenie tzw. Domu zarobkowego znajdowało się około 30 grobów, ale w to miejsce upadł pocisk i wszystko zniszczył. Obecnie odnajduje się tylko szczątki kości, trumien i krzyżów. W głębi posesji w domku szczątki na wierzchu" ([E]. Ekipa XII. Meldunek nr 8 z 16 III 1945 r. [w:] Żołnierze..., t. 3, s. 82).
21 W związku z tym zjawiskiem pismo "Kobieta na Barykadzie" 29 VIII 1944 r. zaapelowało do swoich czytelniczek o powołanie Komitetu Opieki nad Grobami, który miał na celu ochronę mogił od "zniszczenia i zapomnienia" (Sierpień 29 (wtorek), Śródmieście - Apel o opiekę nad grobami poległych na posterunku [w:] Ludność cywilna..., t. 3, s. 305).
22 Kpt. "Jerzy" [Ryszard Białous], Walka w pożodze [w:] Świadectwa powstania warszawskiego 1944, red. K. Ciesielska, Warszawa 1988, s. 234.
23 AIPN, 1518/2, cz. 4, Pismo szefa sanitarnego Komendy Okręgu Warszawskiego AK ppłk. Henryka Lenka "Bakcyla" do komendanta Okręgu Warszawskiego AK płk. Antoniego Chruściela "Montera" w sprawie zwłok, które znajdowały się w gmachu PKO, [Warszawa], 26 IX 1944 r., b.p. [pdf, s. 1569].
24 Cyt. za: P. Bukalska, Sierpniowe dziewczęta '44, Warszawa 2013, s. 240-241.
25 Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), Towarzystwo Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie (dalej TPPW), 7844, Wspomnienia Marii Kochanowicz wysłane na konkurs "Powojenna Warszawa - moja stolica", b.p. [s. 16].
26 Świadectwo por. Armii Ludowej Włodzimierza Michniewa "Włodka" o tym zjawisku na Mokotowie we wrześniu 1944 r.: Exodus..., t. 2, s. 466-469.
27 Zeznania członków tej jednostki: Dokumenty nr 92-95 [w:] Zbrodnie okupanta..., s. 244-260. Na ten temat także: T. Klimaszewski, Verbrennungskommando Warschau, Warszawa 1984.
28 Roman Pietrzak, który palił zwłoki na Woli, zapamiętał: "W wypalonym budynku były tu setki trupów, stos ich układało się na wysokość pierwszego piętra. Kładło się te nieszczęsne zwłoki, nikomu niewinne, na ocalałe drzwi i różne kawałki niedopalonych mebli, oblewało się to benzyną, którą dawali Niemcy. Podpalano, i ogień obejmował całość. Widok był okropny, nie do opisania, jak w średniowieczu. Ciała niektóre, a prawie wszystkie, były w rozkładzie, braliśmy je nie łopatami, bo ich nie mieliśmy, lecz rękoma, a ręce nasze służyły im za nosze, a skóry i ciała oraz włosy zamordowanych oblepiały nasze obnażone do połowy ciała i gołe ręce. Zaduch był straszny, mimo że to było na powietrzu" (Relacja Romana Pietrzaka [w:] Exodus..., t. 2, s. 481).
29 Według szacunków z maja 1945 r. całkowitemu zniszczeniu uległo około 68 proc. budynków w dzielnicy śródmiejskiej, 66 proc. w dzielnicy zachodniej, 45 proc. w dzielnicy północnej i 37 proc. w dzielnicy południowej (1945 maj 3-6, Warszawa - Sprawozdanie z VII Sesji Krajowej Rady Narodowej [w:] Odbudowa Warszawy w latach 1944-1949. Wybór dokumentów i materiałów, t. 1, wstęp i red. J. Górski, Warszawa 1977, s. 178). Straty materialne miasta w latach 1939-1945 objęły 84 proc. wartości jego zabudowy i wyposażenia technicznego według stanu z 1939 r. (Warszawa 1945-1974, oprac. zespół Z. Gontarski et al., Warszawa 1975, s. 7-8). Na ten temat także: Raport o stratach wojennych Warszawy, Warszawa 2004; Straty Warszawy 1939-1945. Raport, red. W. Fałkowski, Warszawa 2005.
30 S. Dłużniewska, Pamiętnik..., s. 312, 316.
31 AAN, Akta Juliusza Bogdana Deczkowskiego, 5, Wspomnienia poświęcone Jadwidze Romockiej, b.p.
32 AAN, TPPW, 7867, Wspomnienia Franciszka Kruka wysłane na konkurs "Powojenna Warszawa - moja stolica", b.p. [s. 10].
33 K. Gruszczyński, Warszawa jest dziś wymarłym miastem..., "Życie Warszawy", 18 I 1945.
34 S. Dłużniewska, Pamiętnik..., s. 312.
35 Ibidem, s. 315.
36 Ibidem.
37 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej AIPN), GK 166/1100, t. 5, Protokół przesłuchania Stefana Urlicha przez p.o. sędzię śledczą SO w Warszawie Halinę Wereńko, Warszawa, 26 I 1946 r., k. 334-335.
38 Relacja Zofiii Wędrychowskiej [w:] Exodus..., t. 1, s. 654.
39 AAN, TPPW, 7884, Wspomnienia Jana Garwackiego wysłane na konkurs "Powojenna Warszawa - moja stolica", k. 18.
40 AAN, TPPW, 7875, Wspomnienia Antoniego Kruszyńskiego wysłane na konkurs "Powojenna Warszawa - moja stolica", k. 3.
41 Muzeum Warszawy (dalej MW), A/II/57, Wspomnienia na konkurs "Pamiętnik Warszawiaka" - Tamara Irena Chmielewska, Pamiętnik Warszawianki, s. 23.
42 MW, A/II/129/3, Wspomnienia na konkurs "Pamiętnik Warszawiaka" (godło: "Victoria"), s. 19.
43 Cyt. za: L. Sempoliński, E. Borecka, Warszawa 1945..., s. 59.
44 Ibidem.
45 MW, A/II/38/1, Wspomnienia na konkurs "Pamiętnik Warszawiaka", b.p.
46 AHM MPW, Relacja Bohdana Czyżewskiego udzielona Barbarze Pieniężnej, Warszawa, 2016 r., https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/bohdan-czyzewski,3536.html, dostęp 16 IV 2025 r.
47 (J), Wolna Warszawa, "Życie Warszawy", 20 I 1945.
48 S. Ziemak, I. Wśród zgliszcz i ruin Warszawy, "Rzeczpospolita", 21 I 1945.
49 Ibidem. O "niesamowitej ilości grobów" ten sam autor pisał również dzień później w drugiej części cyklu reportażowego o zniszczonym mieście (idem, II. Wśród zgliszcz i ruin Warszawy, "Rzeczpospolita", 22 I 1945).
50 Idem, Wymowa męczeństwa Warszawy, "Życie Warszawy", 21 I 1945. Ziemak trafnie zauważył w tym tekście, że groby były śladem jedynie części ofiar, których większość spoczywała w gruzach lub została spalona.
51 J.B. Deczkowski, Wspomnienia..., s. 281. Deczkowski był wtedy dezerterem z lWP, do którego wstąpił jesienią 1944 r. w Lublinie po wcześniejszej ewakuacji z walczącej stolicy.
52 L. Sempoliński, E. Borecka, Warszawa 1945..., s. 289. Przemierzając ruiny miasta z aparatem fotograficznym, Sempoliński odnajdywał także niepochowane jeszcze zwłoki ofiar zbrodni niemieckich z okresu powstania. Tak było np. przy ul. Długiej 7, gdzie mieścił się powstaniowy szpital, oraz w Fabryce Franaszka (ibidem, s. 290-292).
53 MW, A/II/120/1, Wspomnienia na konkurs "Pamiętnik Warszawiaka", s. 103.
54 Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, Relacja Jana Sobocińskiego, Warszawa, 2009 r., https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/jan-sobocinski,2014.html, dostęp 1 XII 2023 r.
55 B. Gancarczyk, Po upadku Starówki - relacja sanitariuszki 2-go plutonu kompanii szturmowej batalionu "Wigry" ps. "Pająk", Warszawa, 10 VIII 1976 r., s. 17, mps, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/197272/edition/199033/content9, dostęp 2 II 2024 r.
56 Archiwum Ośrodka KARTA (dalej AOK), Wspomnienia z Archiwum Wschodniego (dalej WAW), AW II/3567, G. Janczewski, "Była przeszłość". Wspomnienia z lat 1935-2005, Warszawa 2005, s. 61.
57 Ibidem.
58 AAN, TPPW, 7822, Pamiętnik Janiny Machockiej wysłany na konkurs "Powojenna Warszawa - moja stolica", b.p. [s. 23].
59 MW, A/II/101, Wspomnienia na konkurs "Pamiętnik Warszawiaka" - Helena Adamowicz, Pamiętnik Warszawianki (1 VIII 1944 - 8 V 1945 r.), b.p. [s. 60].
60 MW, A/II/31/2, Wspomnienia na konkurs "Pamiętnik Warszawiaka" - Pamiętnik Warszawianki. Rok 1939-1948, b.p. [s. 152].
61 Ibidem, b.p. [s. 153].
62 J. Cwirko-Godycka, Lata klęski 1944-1973, Nowy Tomyśl [b.d.w.], s. 40-41.
63 Warszawa zapamiętana..., s. 70. Czesław Adamusik wspominał także o ekshumacji przeprowadzonej w tym miejscu po wojnie: Archiwum Historii Mówionej Domu Spotkań z Historią i Ośrodka KARTA (dalej AHM DSH OK), AHM_1721, Relacja Czesława Adamusika udzielona Katarzynie Madoń-Mitzner, Warszawa, 2010 r., https://relacjebiograficzne.pl/audio/39-czeslaw-adamusik/4627?frase=ekshumacje, dostęp 24 IV 2025 r.
64 A. Kowalska, Dzienniki 1927-1969, przedm. J. Hartwig, wybór i oprac. P. Kądziela, Warszawa 2008, s. 101.
65 Podobne niebezpieczeństwo występowało również po kapitulacji stolicy jesienią 1939 r. Teodora Żukowska zapamiętała takie oto wrażenie, jakie towarzyszyło jej podczas spaceru ul. Koszykową w pierwszych dniach października tego roku: "Z któregoś domu, z zasypanych piwnic, wydobywał się mdlący, słodkawy zapach rozkładających się tam ciał ludzkich. Ten fetor zatruwał ulicę jeszcze przez wiele tygodni. Graniczyło to z cudem, że w tych warunkach, bez wody, nie wybuchła jakaś wielka epidemia" (T. Żukowska, Na skraju dwóch światów... Wspomnienia 1939-1953, red. Z. Kunert, przyp. A.K. Kunert, Warszawa 2000, s. 46).
66 Na przykład w drugiej połowie 1945 r. dostarczono do sieci kanalizacyjnej siedmiokrotnie mniej filtrowanej wody niż w 1937 r. (Statystyczne zestawienie roczne m.st. Warszawy za 1949 r. (na prawach rękopisu - tylko do użytku służbowego, Warszawa 1950, s. 31).
67 Stan sanitarny w Warszawie, "Robotnik", 18 XII 1945; Wygrana bitwa o zdrowie Warszawy, "Kronika Odbudowy Warszawy", 15 III 1946, nr 4, s. 2-5. Trudna sytuacja epidemiczna miasta utrzymywała się co najmniej do drugiej połowy 1946 r. (Sytuacja sanitarna Warszawy jest zła, "Rzeczpospolita", 28 IV 1946; Wielka wojna o zdrowie stolicy, "Kurier Codzienny", 13 VII 1946).
68 Wygrana bitwa..., s. 3. Na ten temat także: Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku (dalej APM), Zarząd Miejski m.st. Warszawy (dalej ZM) Wydział Opieki Społecznej (dalej WOS), Sprawozdanie z działalności Wydziału Opieki i Zdrowia m.st. Warszawy od września 1944 do marca 1945 r., [Warszawa, 1945 r.], k. 1-5. Początkowo na Pradze były czynne cztery ośrodki opieki i zdrowia. Uruchamianie dalszych sześciu na lewym brzegu Wisły rozpoczęto dopiero w początkach marca 1945 r. (Z. Ogrodzki, Z życia miasta i działalności władz miejskich w I okresie po wyzwoleniu 1944/1945, "Rocznik Warszawski" 1960, t. 1, s. 248-249). Pod koniec 1945 r. w całej Warszawie działało już 14 ośrodków zdrowia i 87 poradni. W tym samym czasie pracowało tu 818 lekarzy, 212 dentystów, 500 pielęgniarek, 340 położnych, 184 farmaceutów i 27 kontrolerów sanitarnych (Statystyczne zestawienie roczne m.st. Warszawy za 1949 r. ..., s. 24, 27).
69 APM, ZM m.st. Warszawy WZP, 98, Pismo szefa RZiOS dr. Jana Rutkiewicza do Biura MRN m.st. Warszawy w sprawie odznaczeń dla jego podwładnych, Warszawa, 14 I 1946 r., k. 211.
70 J. Rutkiewicz, Zniszczenia dokonane przez Niemców w instytucjach lecznictwa publicznego m. Warszawy w latach 1939-1944 i osiągnięcia I-go okresu odbudowy warszawskiej służby zdrowia, Warszawa 1946, s. 22 i n. Sytuacja służby zdrowia kształtowała się lepiej na Pradze, gdzie na przełomie 1944 i 1945 r. m.in. czynne były cztery ośrodki opieki i zdrowia oraz cztery szpitale. Na ten temat: APM, ZM m.st. Warszawy Biuro Prezydialne (dalej ZM m.st. Warszawy BP), 197, Sprawozdanie z działalności miasta od 15 IX do 31 XII 1944 r., [Warszawa, 1945 r.], k. 18-19.
71 Rozkaz Komendanta m.st. Warszawa, "Życie Warszawy", 20 I 1945. Powroty popowstaniowe w istotnym stopniu wpłynęły na decyzje polityczne dotyczące przywrócenia miastu jego stołecznego charakteru i odbudowy (T. Markiewicz, Prywatna odbudowa Warszawy [w:] J. Kochanowski et al., Zbudować Warszawę piękną... O nowy krajobraz stolicy (1944-1956), Warszawa 2003, s. 218-219).
72 K. Dunin-Wąsowicz, Warszawa w latach 1939-1945, Warszawa 1984, s. 38.
73 Statystyczne zestawienie roczne m.st. Warszawy za 1949 r. ..., s. 10.
74 Wygrana bitwa..., s. 2.
75 M.Ż., Organizacja życia Warszawy, "Rzeczpospolita", 24 I 1945.
76 Stan sanitarny w Warszawie... Szerzej o działalności stołecznego ZM: J. Górski, Warszawa..., s. 131 i n.
77 O grzebanie trupów, "Życie Warszawy", 27 II 1945.
78 J.M. Bielaszewski, Zarysy odbudowy Warszawy, "Życie Warszawy", 15 II 1945. Z niewielkimi zmianami artykuł przedrukował tydzień później organ prasowy PPR (idem, Cały naród odbuduje Warszawę, "Głos Ludu", 22 II 1945).
79 Idem, Zarysy...
80 Stan sanitarny w Warszawie...; Wygrana bitwa..., s. 3-4.
81 APM, ZM m.st. Warszawy BP, 621, Zarządzenie wiceprezydenta Warszawy ppłk. Jana Kotwicy-Skrzypka w sprawie czystości i higieny na Pradze, Warszawa, 24 II 1945 r., k. 17.
82 APM, ZM m.st. Warszawy BP, 621, Sprawozdanie z działalności Starostwa Grodzkiego Warszawa-Północ od 19 I do 31 III 1945 r., Warszawa, 31 III 1945 r., k. 52.
83 Ibidem.
84 APM, Zarząd Miejski m.st. Warszawy Wydział Zdrowia (dalej ZM m.st. Warszawy WZ), 200, Sprawozdanie naczelnika WS ZM m.st. Warszawy dr. med. Juliusza Majkowskiego o stanie sanitarno-porządkowym miasta wygłoszone na konferencji w Nadzwyczajnym Komisariacie do Walki z Epidemiami 27 VII 1945 r., [Warszawa, 1945 r.], k. 28.
Rozdział 1
Miasto cmentarz
1.1. Mogiły powstaniowe
Podczas II wojny światowej przestrzeń urbanistyczna Warszawy dwukrotnie upodabniała się do wielkiego, niezorganizowanego i tymczasowego miejsca grzebalnego. Najpierw stało się to podczas oblężenia miasta we wrześniu 1939 r., a następnie pięć lat później - w trakcie powstania i po jego klęsce w październiku 1944 r. W tym drugim przypadku skala zjawiska, wynikającego głównie z dokonanych przez Niemców i ich sojuszników mordów, była wielokrotnie większa. Liczby zmarłych w powstaniu żołnierzy i cywilów szacuje się obecnie odpowiednio na około 15-17 tys. i 120-165 tys.1
O ile po kapitulacji stolicy w 1939 r. zgodnie z dyrektywami władz okupacyjnych przystąpiono w sposób zaplanowany i zorganizowany do ekshumacji tymczasowych mogił oraz docelowych pochówków na cmentarzach znajdujących się w nich zwłok, o tyle po klęsce zrywu niepodległościowego z 1944 r. lewobrzeżna część Warszawy jeszcze przez ponad trzy miesiące - do stycznia 1945 r. - pozostawała niezagospodarowanym cmentarzyskiem nie tylko z tysiącami pojedynczych i zbiorowych grobów prowizorycznych, lecz także zupełnie niepogrzebanymi ludzkimi szczątkami.
Już w dniu wybuchu powstania komendant Okręgu Warszawa (OW) AK płk Antoni Chruściel "Monter" wzywał do prowizorycznych pochówków wykonanych po zidentyfikowaniu zwłok zarówno Polaków, jak i Niemców. Dokumenty należące do zmarłych osób należało przechować i zgłosić na żądanie powstaniowej administracji2. Mniej więcej po tygodniu walk stale rosnąca skala cywilnych i wojskowych ofiar zrywu niepodległościowego zmusiła jego władze cywilne i wojskowe (w tym komendę OW AK oraz komendy poszczególnych obwodów) do wdrożenia nowych regulacji w zakresie grzebania zwłok. W apelu z 8 sierpnia 1944 r. skierowanym do ludności cywilnej w sprawie oczyszczania ulic i domów szef sanitarny armii wzywał m.in. do szybkiego i "dostatecznie głębokiego" pochówku zwłok3.
Dzień później prasa powstaniowa opublikowała odezwę Okręgowej Delegatury Rządu na m.st. Warszawę w sprawie zorganizowania akcji pomocniczej w zakresie prowizorycznego pogrzebania zwłok oraz odkopywania zasypanych ciał zmarłych osób i ich pochówku. Wskazano na konieczność przestrzegania związanych z tym szczegółowych zasad, które dotyczyły m.in. ustalenia tożsamości nieżyjącego, zachowania przy nim jego dokumentów, oddania ustalonych danych zmarłego w siedzibie najbliższego kierownictwa Obrony Przeciwlotniczej (OPL) - z zaznaczeniem na kartce dokładnego miejsca prowizorycznego pochówku - oraz w komisariacie, złożenia w tym ostatnim za pokwitowaniem cenniejszych przedmiotów należących do zmarłej osoby razem z kartką stwierdzającą jej tożsamość, przestrzegania porządku pochówku (w pozycji leżącej z oznaczeniem umiejscowienia głowy za pomocą palika z wypisanym na nim nazwiskiem, imieniem i adresem zmarłego). W celu ułatwienia ekshumacji należało dokonywać pochówków na dużych placach, skwerach, w ogrodach publicznych i na trawnikach, a w ostateczności na podwórzach prywatnych domów. W przypadku większej liczby zwłok i braku miejsca można je było grzebać we wspólnej mogile (rowie o głębokości 1 m i szerokości odpowiadającej całej długości zwłok). W tym przypadku ciało zmarłej osoby należało oznaczyć palikiem, a na drewnianej tabliczce podać ogólną liczbę pochowanych osób. Jeśli to było możliwe, pod zwłoki należało podłożyć papier, a przede wszystkim przykryć je nim przed ich zasypaniem4. Ze względu na charakter i dynamikę powstaniowych walk spełnienie wszystkich wymienionych warunków było trudne, a z czasem stało się zupełnie niewykonalne.
W sprawie pochówków wydawano także przepisy osobne, obowiązujące w danym rejonie miasta. Na przykład w zarządzeniach sanitarnych z 9 sierpnia 1944 r. dotyczących mieszkańców Powiśla można przeczytać, że zmarłych należało grzebać w trumnach w dołach o głębokości 4-5 m. Miejsca pochówków miały być rejestrowane u komendanta domu, a informacje na temat zmarłych osób powinny obejmować takie dane, jak: imię, nazwisko, wiek, data śmierci, znalezione dokumenty, przyczyna zgonu5.
Chruściel 11 sierpnia 1944 r. wydał rozkaz, który we fragmencie dotyczącym zagadnień duszpasterskich regulował m.in. kwestię pochówków. Poległych w miejscu akcji, w sytuacji gdy trudno było ich przenieść na najbliższy tymczasowy cmentarz, księża kapelani liniowi lub dowódcy oddziału mieli inhumować w "jakimkolwiek stosownym miejscu". Zmarłych w punktach opatrunkowych lub szpitalach polowych należało grzebać na tymczasowych miejscach pochówku lub najbliższych placach, skwerach lub podwórzach. W celu łatwiejszej identyfikacji zwłok "Monter" polecił dołączać do zwłok wycięte z blachy tabliczki identyfikacyjne z numerem protokołu śmierci lub nazwiskiem. By ułatwić odnalezienie grobu, oprócz stawiania krzyży nagrobkowych z nazwiskiem zmarłego i datą jego śmierci, konieczne było także prowadzenie dokładnych spisów nieżyjących osób z podaniem lokalizacji ich mogły6.
W każdym przypadku należało sporządzić na specjalnym formularzu protokół zgonu. W oddziałach liniowych zostali do tego zobligowani kapelani lub dowódcy oddziału. W punktach sanitarnych i szpitalach polowych odpowiadała za to kancelaria, skąd księża kapelani przesyłali wymienione dokumenty do parafii wojskowej lub w przypadku braku z nią kontaktu do naczelnego kapelana AK ks. płk. Stefana Kowalczyka "Biblii"7.
Normatyw regulował także sprawę zabezpieczenia rzeczy po zmarłych. Wszystkie dokumenty, przedmioty wartościowe i pamiątki zebrane razem w paczkę łącznie z protokołem zawierającym ich wykaz i dane o nieżyjącej osobie należało wysłać do ks. Kowalczyka. Ponadto księża kapelani obwodowi zostali zobowiązani do jak najszybszego przekazywania do szefostwa duszpasterstwa meldunków z całokształtu bieżącej akcji duszpasterskiej8.
W związku z niebezpieczeństwem wystąpienia epidemii władze powstania wystosowywały apele w sprawie pochówków. W "Biuletynie Informacyjnym" z 15 sierpnia 1944 r. napisano m.in., że zwłoki należało "w miarę możności" jak najszybciej grzebać na "najbliższym skwerku czy podwórzach", by nie dopuścić do "rozkładu trupów na ulicach"9. Wytyczne w tej sprawie powtórzono pięć dni później, precyzując, że zmarli powinni być inhumowani na pustych placach nie płycej niż na głębokości 1,2 m10. W rozkazie z 28 sierpnia w odniesieniu do spraw sanitarnych Chruściel zwracał uwagę m.in. na zagrażający zdrowiu zbyt płytki pochówek zwłok. W związku z tym zarządził wykonywanie tej czynności w jamach grobowych o głębokości co najmniej metra, czego mieli dopilnować komendanci obrony przeciwlotniczej11.
Doprecyzowane zostały także kwestie związane z identyfikacją zmarłych osób. W nawiązaniu do rozkazu z 11 sierpnia 1944 r. "Monter" nakazał umieszczać w paczkach wszystkie zebrane po nich przedmioty, z tym że na ich zewnętrznej stronie należało wypisać czytelnie imię, nazwisko i pseudonim nieżyjącego oraz należące do niego rzeczy. Drobne przedmioty po zmarłych cywilach i Niemcach miały być wysyłane do placówek PCK przy ulicach Jana i Jędrzeja Śniadeckich 11 lub Bronisława Pierackiego 15/5 (obecnie Foksal)12.
Paczki w porządku alfabetycznym należało wpisać do wykazu w dwóch egzemplarzach. Pierwszy z nich, podpisany przez stronę wysyłającą, pozostawał w Składnicy Depozytów, a drugi, pokwitowany przez tę komórkę, był zwracany. Dane o zmarłym podawano według wzoru, uwzględniającego kolejno takie informacje, jak: oddział, względnie grupa, w której służył, miejsce postoju, data, imię i nazwisko, pseudonim, data urodzenia, narodowość, status (żołnierza lub cywila), należące do niego przedmioty. W ostatniej rubryce - uwagi - można było wymienić datę i miejsce śmierci, miejsce pochowania bądź inne ważniejsze okoliczności dotyczące nieżyjącej osoby13.
Z powstaniowymi inhumacjami wiązała się również kwestia poszukiwania ciał zmarłych osób oraz ich upamiętniania. Na przykład 15 sierpnia 1944 r. komendant VI Obwodu ppłk Antoni Żurowski "Bober" wydał rozkaz, w którym czytamy: "Na miejsce poległych śmiercią bohaterską d[owód]ców wyznaczyć nowych. Oddziały przez pamięć dla ich poległych d[owód]ców mają zachować ich pseudonimy. Szukać naszych poległych. Pochować ich na razie w znanych miejscach. Pamiętać o tymczasowych grobach. Rodziny uspokoić i ukoić"14.
Podczas powstania oprócz blaszek identyfikacyjnych (których wykonanie było w ówczesnej sytuacji problematyczne, a wręcz niemożliwe) dołączano do zwłok inne przedmioty ułatwiające ich rozpoznanie. Zazwyczaj były to butelki, w których umieszczano napisane na kartce podstawowe informacje, takie jak: imię i nazwisko zmarłego, pseudonim (w przypadku żołnierza), funkcja, data śmierci. Butelki umieszczano między nogami zmarłej osoby, zatykano je papierem (często brakowało korków) i lakowano. W zachowaniu informacji o zmarłym pomagały również przymocowane do ustawionych nad grobami krzyży tabliczki identyfikacyjne - zazwyczaj jednak stosunkowo nietrwałe i podatne na niekorzystne warunki atmosferyczne15. Wiele mogił z okresu walk w sierpniu-wrześniu 1944 r. pozostało nieoznakowanych - bezimiennych. O tym, kto w nich spoczywał, nie wiedział często nikt, co dotyczyło nawet osób, które uczestniczyły w organizowanym zazwyczaj w pośpiechu pochówku lub pogrzebie.
W trakcie powstania większość osób zmarłych grzebano w miejscach prowizorycznych i tymczasowych, które znajdowały się na ulicach, chodnikach, podwórzach, placach, w parkach, na skwerach, kwietnikach, trawnikach, w lejach po bombach itp. Skala zgonów spowodowanych walkami oraz tzw. zwykłych śmierci była na tyle duża, że do pochówków wykorzystywano każdą, kurczącą się z każdym dniem, wolną przestrzeń.
Zdarzało się, że zwłoki długo leżały na powierzchni ziemi niepogrzebane, co nie tylko zwiększało ryzyko wystąpienia epidemii, lecz także osłabiało morale cywilów i żołnierzy. Drastyczny przypadek tego zjawiska zapamiętał na Czerniakowie jezuita o. mjr Józef Warszawski "Ojciec Paweł": "Ach! - jeszcze i to! - przypomina mi się sprawa niepogrzebanych cywilów. Od tygodnia tak tu leżą i prażą się na słońcu. Pod 24-tym [przy ul. Wilanowskiej]. Sterta zwłok męskich i kobiecych, pozwalanych jedna na drugie i rozkładających się. Przedstawiały swym zewłokiem widok wprost obrzydliwy. Jakąś cuchnącą siekaninę oblepłych, nadętych i wypełnionych mazią ropną ciał. A już miejsca, które kiedyś były twarzą, przeradzały się w obrzękłą masę, najbardziej krzyczące, o naniesionych i lejących się zawiesinami barwach ognilczej tempery. Mowy nie było o urządzeniu im jakiegoś pogrzebu. Ale żeby przynajmniej raz ten koszmar zakopać. [...] Kiedy nikt z oddziałów właściwie nie miał czasu. Ani po prawdzie mówiąc, nawet sił. W dodatku, grunt na przyległych podwórzach był tak kamienisty, że bez kilofa samą łopatą nie ruszysz. I o tę niemożność wykopania odpowiednio głębokiego dołu dla tak wielkiej ilości rozbijało się ostatecznie wszystko i odwlekało z dnia na dzień. Muszą poczekać do jutra - odsunąłem męczące zadanie na zbliżającą się niedzielę"16.
Pogrzeby odprawiali kapelani, których zadaniem było także - jak wiemy - ewidencjonowanie zmarłych oraz zabezpieczenie pozostałych po nich przedmiotów17. O swoich obowiązkach w tym zakresie wspominał ks. mjr Antoni Czajkowski "Badur", który był kapelanem Zgrupowania "Chrobry II": "W pierwszych dniach Powstania sami żołnierze grzebali bez księdza swoich zabitych tam, gdzie padli. Kiedy objąłem ten odcinek [w Śródmieściu na odcinku Zgrupowania "Chrobry II" - B.N.], starałem się zawsze grzebać żołnierzy w określonych miejscach. I tak chowałem ich na ul. Śliskiej przy szpitalu, na Mariańskiej przy mniejszym szpitalu i w ogródku przy ul. Srebrnej. Początkowo chowałem każdego żołnierza w trumnie, o co miał zawsze do mnie pretensje i robił mi z tego powodu zarzuty dyrektor szpitala dr [Rajmund] Barański (późniejszy minister zdrowia), twierdząc, że nawet po śmierci dzielę ludzi na "klasy". Do trumny wkładałem zalakowaną butelkę z dokumentami zabitego, a odpisy przesyłałem do podziemi P[ocztowej] K[asy] O[szczędności], gdzie siedzibę swoją miało Szefostwo Duszpasterstwa. Żołnierzy grzebałem z honorami w asyście kilku kolegów zabitego. Stali oni na baczność, a salwę honorową oddawali często z broni pokładowej lotnicy nieprzyjaciela. [...] Później, kiedy mieliśmy już więcej amunicji, sami towarzysze walki oddawali salwę nad grobem poległego"18.
Paradoksem wynikającym z charakteru powstaniowych bojów było to, że pochówek bądź pogrzeb wiązał się z ryzykiem odniesienia ran, a nawet śmierci, zwłaszcza gdy odbywał się podczas ostrzału. Kapitan Wacław Zagórski "Lech Grzybowski" tak wspominał 17 września 1944 r.: "Przy kopaniu grobu dla księdza Oracza [tj. ks. kpt. Piotra Kowalczyka "Oracza" - B.N.] i dla strzelca Turka na placu tartacznym za dowództwem pocisk artyleryjski zabił naszego mahometańskiego mułłę i ciężko ranił drugiego Ormianina. Na ich miejsce poszło na ochotnika czterech innych żołnierzy z drużyny kaukaskiej i po południu skończyli pracę"19.
Ciała zmarłych osób składano początkowo do drewnianych trumien. Z czasem zabrakło nie tylko materiału do ich budowy, lecz także miejsca, gdzie można było pochować zwłoki. Prowizoryczne trumny zbijano wtedy z desek, a gdy również ich nie było, zwłoki, zawinięte np. w prześcieradła, składano bezpośrednio w jamach grobowych wykopanych w ziemi lub zwałach gruzu. Jeśli istniała taka możliwość, usypywano nad nimi kopiec (ozdabiany czasem kwiatami, roślinami doniczkowymi, chorągiewkami w barwach narodowych, zabezpieczany cegłami) z krzyżem (rzadziej krucyfiksem), na którym wypisywano podstawowe informacje o zmarłym lub umieszczano je na tabliczkach nagrobnych. Na symbolu chrześcijaństwa wieszano niekiedy różańce lub związane z nieżyjącą osobą przedmioty - np. wojskowy hełm lub czapkę, opaskę z Czerwonym Krzyżem (w przypadku lekarza lub sanitariuszki), plakietkę z harcerską lilijką, czapkę kapelańską.
Mogiły powstaniowe były pojedyncze lub zbiorowe. Więcej z nich zlokalizowanych w jednym miejscu - z reguły na placach, skwerach, podwórkach, zieleńcach, w ogrodach - tworzyło nieduże cmentarze. Mieszkańcy miasta lub żołnierze starali się otaczać groby opieką, jednak nie zawsze się to udawało, a wtedy niszczały one na skutek walk lub warunków pogodowych20. Czasem zawodziła także pamięć o nich21.
Charakter walk, a także zbrodni popełnionych przez Niemców i ich sojuszników podczas powstania spowodował, że wiele ciał zmarłych cywilów i żołnierzy spoczywało bezpośrednio na ziemi bez żadnego zabezpieczenia lub było przykrytych jedynie jej cienką warstwą względnie innymi materiałami - np. papierem, pościelą, ubraniami, cegłami, blachą. Po zajęciu miasta przez Sowietów odnajdywano je w wielu miejscach, co dotyczyło zarówno przestrzeni otwartych, jak i zamkniętych - klatek schodowych, pokojów domów, hal fabrycznych, sklepów, piwnic, kanałów.
Wysiłki, by zapewnić zmarłym pochówek, nie zawsze kończyły się powodzeniem. Jeden z epizodów walk na Górnym Czerniakowie we wrześniu 1944 r. w ten oto sposób wspominał dowódca batalionu "Zośka" kpt. Ryszard Białous "Jerzy": "Łączniczka Marta [tj. strz. Marta Anna Klauze "Marta" - B.N.] zatrzymuje się, spoglądając w kierunku piętra, na którym spoczywa ciało Jerzyka [tj. ppor. Jerzego Weila "Jerzyka" - B.N.]. Ostatnią godzinę przed wymarszem strawiliśmy na walce o wydostanie tych zwłok drogich nam wszystkim, aby Jurkowi sprawić żołnierski pogrzeb. Nowi ranni spowodowali moją decyzję, zabraniającą dalszych prób. Przygotowany grób świeci pustką, a ciało Jerzyka, żegnane teraz ostatnim spojrzeniem Marty, pozostaje w płonącym domu po ostatnim ubezpieczeniu"22.
Z dokumentu odnalezionego niedawno przez Radosława Stróżyka wynika, że na polecenie szefa sanitarnego Komendy Okręgu Warszawskiego AK ppłk. Henryka Lenka "Bakcyla" pod koniec września 1944 r. naczelny lekarz I Obwodu "Radwan" (Śródmieście) Okręgu Warszawskiego AK kpt. Zenon Deka "Druh" spalił 22 zwłoki, które spoczywały w gmachu Pocztowej Kasy Oszczędności (PKO) przy ul. Świętokrzyskiej róg Jasnej. Jedenaście innych trupów, których nie można było spopielić z powodu rozkładu ich ciał oraz trudności ze zgromadzeniem w jednym miejscu, oblano bakteriobójczym roztworem lizolu i przysypano gruzem23. Do dziś nie wiadomo, czy był to jedyny przypadek spalenia zwłok przez powstańców ze względów sanitarnych.
Brak miejsca do pochówku miał negatywny wpływ na psychikę, o czym wspominała pielęgniarka Teresa Kujawska "Teresa": "Najkoszmarniejszy obraz, jaki z Powstania wyniosłam i który mnie dręczył po nocach, to brak miejsca na grzebanie zmarłych. Na początku chowało się ich na podwórku, ale potem podwórko było już zapełnione, więc nocą się ich wynosiło do ogródków czy gdzieś, gdzie było jeszcze miejsce. Ale jak któryś zmarł w ciągu dnia, to się go wynosiło na podwórko, żeby po nim nie latały muchy czy szczury. Ciała przykrywało się często papierami. Na podwórku było takie wielkie drzewo, więc kładliśmy ich pod tym drzewem na ziemi. Cały czas prażyło słońce, bez kropli deszczu. Leżeli tam cały dzień, dopiero w nocy się ich chowało... Najgorsze, że często umierali samotnie i w różnych pozycjach. Potem czasem na przykład nóg nie można było już rozprostować. Nie mogę się od tego obrazu wyzwolić"24.
Organizacja ceremonii pogrzebowych podczas powstania z udziałem księdza (kapelana wojskowego), z mszą św., konduktem pogrzebowym, asystą wojskową itp. była częściej zachowywana tam, gdzie walki dotarły najpóźniej, a zniszczenia miały relatywnie mniejsze rozmiary. (Dotyczyło to zwłaszcza Śródmieścia, gdzie np. odbył się duży uroczysty pogrzeb ofiar ostrzału Filharmonii z 27 sierpnia 1944 r.). W innych przypadkach pogrzeb, jeśli w ogóle do niego doszło, był z reguły ograniczony tylko do niezbędnych czynności i z udziałem niewielu osób. Na przykład sanitariuszka Maria Kochanowicz zapamiętała, że żołnierski pogrzeb, który widziała na własne oczy w Śródmieściu 15 sierpnia 1944 r., sprowadzał się do krótkiego przemówienia, trzech strzałów i zakopania dwóch czarnych trumien25.
Podczas powstania i po jego zakończeniu niepogrzebane ciała zmarłych osób były odnajdywane i doraźnie inhumowane przez kilkudziesięcioosobowe ekipy utworzone przez Niemców, a złożone z wziętych do niewoli Polaków. Zanim zostały pogrzebane w pojedynczych lub zbiorowych mogiłach na placach, w parkach, lejach po bombach, okopach itp., były przez niemieckich żołnierzy rewidowane i okradane z wartościowych przedmiotów i pieniędzy26.
Zwłoki ofiar masowych egzekucji na Woli były palone przez utworzone latem 1944 r. z polskich jeńców Verbrennungskommando, a ich prochy zakopywano w specjalnie do tego celu przygotowanych dołach27. Wymienione działania były trudne do zniesienia od strony psychicznej i fizycznej; osoby, które tego nie wytrzymywały, zostały zamordowane28.
Tysiące popowstaniowych prowizorycznych grobów, a także niepochowanych zwłok były jednym z najbardziej charakterystycznych, a zarazem wstrząsających widoków, jaki po 17 stycznia 1945 r. zobaczyli powracający do lewobrzeżnej Warszawy jej rozproszeni w wyniku działań wojennych mieszkańcy - wypędzeni po powstaniu, z różnego typu obozów: jenieckich, koncentracyjnych i pracy, a także emigranci itp.
1.2. Warszawa '45 w świadectwach
Na początku 1945 r. w tej części miasta nie istniała regularna siatka ulic, nie było chodników; dominowały za to wypalone domy, wysokie na kilka, a nawet kilkanaście metrów zwały gruzu, przekopy, barykady, okopy, wypełnione wodą leje od pocisków29. Jak wspominała pielęgniarka Sabina Dłużniewska: "Znaczenia słowa pustka nie zrozumie chyba nigdy ten, kto w styczniu 1945 roku nie wchodził do Warszawy. [...] W Warszawie było więcej trupów niż żywych. Nie było gdzie mieszkać i nie było co jeść. Nie było światła ani wody. Natomiast wszędzie miny, szczury i brud"30.
Miasto było opustoszałe, ale niezupełnie wymarłe. Systematycznie dzień po dniu przybywali do stolicy jej dawni mieszkańcy, którzy mimo skrajnie trudnych warunków socjalno-bytowych próbowali rozpocząć tu swoje nowe życie. Powrót do nibymiasta, którego "już nie było i jeszcze nie było", stał się dla wielu z nich szokującym doświadczeniem. Powodował je nie tylko widok zaburzających topografię zniszczeń materialnych, lecz także - być może nawet w większym stopniu - wszechobecnych w układzie urbanistycznym prowizorycznych pojedynczych i zbiorowych grobów oraz niepochowanych ludzkich zwłok i prochów.
W świadectwie żołnierza batalionu "Zośka" sierż. pchor. Juliusza Deczkowskiego "Laudańskiego" na temat sytuacji w Warszawie w styczniu 1945 r. czytamy: "Na trawnikach, w podwórzach rozwalonych domów, nie we wszystkich prowizorycznych mogiłach tkwiły krzyże z tabliczkami nagrobkowymi. Zwłoki wielu powstańców, żołnierzy ludowego W[ojska] Pol[skiego], ludności cywilnej nie były nawet przysypane ziemią"31.
Do lewobrzeżnej części miasta krótko po jej zajęciu przez siły sowieckie przybył z Pragi po zniszczonym Moście Kierbedzia (obecnie Moście Śląsko-Dąbrowskim) milicjant Franciszek Kruk. Ale doszedł jedynie do ul. Krakowskie Przedmieście, gdzie dalszą drogę zagrodzili mu polscy żołnierze zabraniający poruszania się po zaminowanym terenie: "Widok, jaki zobaczyłem na lewym brzegu, sprawił na mnie okropne wrażenie, gdyż widziałem same gruzy, zgliszcza i trupy"32.
Poeta, dramatopisarz i dziennikarz Krzysztof Gruszczyński 18 stycznia 1945 r., opisując w "Życiu Warszawy" swoje pierwsze wrażenia z pobytu w zburzonym mieście, zwracał również uwagę na jego straty ludnościowe: "Warszawa jest dziś nie tylko miastem gruzów - jest miastem wymarłym. Ludzi nie ma. [...] Z tętniącego życiem milionowego miasta stała się zaiste Nekropolem"33.
Dłużniewska, która 18 stycznia 1945 r. wróciła do stolicy z exodusu popowstaniowego, mimo mrozu od razu poczuła "smród spalenizny i odór trupi"34. Jej późniejszym wędrówkom po mieście towarzyszyły wręcz koszmarne doświadczenia. Gdy pewnego dnia podczas odwilży wybrała się na poszukiwanie wody, na opustoszałym placu w okolicy ul. Racławickiej zapadła się po kolana w zbiorową mogiłę: "Buty moje ugrzęzły w rozkładających się trupach. Gdy wyciągnęłam nogi, porzuciłam pantofle, bo strasznie cuchnęły. Do domu wróciłam boso"35. Jak wspominała: "Wszędzie leżały szczątki zabitych. Po ruinach przelatywały ogromne szczury. Gdy dotarłam do [ul.] Twardej, ujrzałam na małym, pustym placyku w pobliżu dawnej bramy zakładów Toebbensa klęczącą nad odkopaną jamą, opartą na łopacie kobietę w bluzie-pasiaku. W płytkim czarnym dole leżało obok siebie troje małych dzieci: chłopiec i dwie dziewczynki o twarzyczkach koloru gliny. Stanęłam. Klęcząca kobieta nie zwróciła na mnie uwagi. Pozostawiłam ją - wpatrzoną w dół"36.
Także 18 stycznia przybył do miasta pracownik kolei Stefan Urlich, który jeszcze tego samego dnia poszedł na ul. gen. Józefa Bema 54, gdzie w sierpniu 1944 r. Niemcy dokonali zbrodni wojennej na cywilach. Urlich, który był jej świadkiem, zeznawał: "W miejscu, gdzie stał uprzednio dom Kosakiewicza, znajdowało się mnóstwo drobnych kości, prochów, czaszek ludzkich i piszczeli. Pod szkieletami łóżek żelaznych na parterze były grupki kości o rozmiarach drobnych, niedopalonych"37.
Dwa dni po zajęciu stolicy przez Sowietów powróciła do niej nauczycielka Zofia Wędrychowska: "Warszawa martwa, zrujnowana, pusta. Zewsząd patrzą puste oczodoły wypalonych okien, same szkielety domów, kupy gruzów zalegają chodniki i jezdnie, trzeba przez to wszystko przedzierać się z wysiłkiem. Wszędzie pełno grobów, krzyżyków, napisów, wszędzie także zapach niepochowanych zwłok"38.
W styczniu 1945 r. przybył do swej "ukochanej Warszawy" Jan Garwacki, a pierwszym miejscem, które odwiedził, był jego dom: "Cała ul. Przemysłowa w gruzach, wszystkie domy od strony Czerniakowskiej zburzone. Stoją tylko cztery domy od strony Rozbrat, częściowo zburzone. Patrzę: po drugiej stronie ulicy leżą cztery trupy cywilów; może to powstańcy, bo o mój dom toczyła się walka. Trzy razy przechodził z rąk do rąk, tak że powstańcy musieli go oddać. Ale opasek na rękawach nie widzę. Przyglądam się bliżej i poznaję trupa Zielińskiego, sąsiada, który obok mojego domu miał kawiarenkę; leżał rozkrzyżowany na chodniku z postrzałem w czoło"39.
Zimą 1945 r. dziesięcioletni Antoni Kruszyński odbywał razem ze swoimi kolegami "wycieczki" z Targówka przez zamarzniętą Wisłę na Stare Miasto, gdzie - jak zapamiętał - często w gruzach widział trupy, a także odnajdywał wiele hełmów oraz powstaniowych opasek na ramię40.
Tamara Chmielewska, która po powstaniu zamieszkała w pobliżu stolicy i postanowiła wrócić do niej jak najszybciej po zakończeniu niemieckiej okupacji, zapamiętała taki oto cmentarny krajobraz z pierwszych dni 1945 r.: "Pieszo przedostałam się do Warszawy, miasto przedstawiało straszny widok, gruzy, groby, pustkę i jakąś tajemniczą ciszę przerywaną od czasu do czasu wybuchami min [...]"41.
Prowizoryczne mogiły popowstaniowe budziły trudne emocje i stawały się okazją do refleksji. Pewna mieszkanka Warszawy opisała wrażenia, jakie towarzyszyły jej i jej siostrze po odnalezieniu w sąsiedztwie ich rodzinnego domu czyjegoś bezimiennego grobu: "Patrzyłam na te smutne mury i myślałam, ile kryją tragedii, ile bohaterstwa. Wyrwał mnie z tych smutnych rozmyślań głośny płacz. Za zwalonym murem z drugiej strony podwórza klęczała siostra na ziemi, głośno łkając. Podbiegłam i ujrzałam mogiłkę. Można jej było nie zauważyć, gdyby nie dwa patyki wetknięte w kształcie krzyża. Uklękłam przy siostrze i zaczęłam się modlić, lecz słowa mi się plątały; modlitwa, której uczyła mnie matka i którą znałam od dziecka, nie chciała mi przejść przez ściśnięte gardło. Spojrzałam na zapłakaną twarz siostry i zazdrościłam jej łez. Moje oczy były suche. Nie wiedziałyśmy, kto leży w tym grobie, lecz gdy się podniosłyśmy z klęczek, zrozumiałyśmy, że w nim pochowana została nasza młodość. I tam zrozumiałam, że ta w gruzach usiana mogiłami Warszawa droższą mi jest od najpiękniejszego miasta. Tu się urodziłam, tu leżą szczątki drogich mi osób"42.
Romana Dalborowa w następujący sposób przedstawiła obraz miasta zimą 1945 r.: "Każdy w pierwszych dniach przybycia do stolicy szedł do swego mieszkania, potem szukał domu swych bliskich znajomych, a nieraz... grobów. Te włóczęgi po mieście były nieustającym cierpieniem. Pomimo wszystko, co się wiedziało i słyszało od innych, zobaczenie na własne oczy tej okropności było czymś wstrząsającym. Spotkałam dorosłych, twardych mężczyzn, którym łzy rozpaczy kapały z oczu. To, co się widziało, było jednak czymś nieprawdopodobnym. Tego, jak wyglądała w tamtych czasach Warszawa, nie da się opisać żadnymi słowami. Ci, co patrzyli własnymi oczami, nie zapomną na pewno nigdy"43.
W innym miejscu swoich wspomnień ta sama kobieta zanotowała, że chodzenie wieczorem po gruzowisku stolicy było prawie niemożliwe, co dotyczyło np. Pl. Napoleona (obecnie Pl. Powstańców Warszawy): "Były tam wielkie doły i góry. I wszędzie na wszystkich ulicach - groby, z napisami lub bezimienne. I wszędzie na wpół oszalałe kobiety, biegające całe dnie i szukające śladów po swoich najbliższych. Zaduch w mieście był trudny do zniesienia"44.
Pewien mieszkaniec stolicy, który po wojnie wrócił do swojego rodzinnego miasta, opisał wędrówkę, jaką w 1945 r. odbył po jego ulicach: "Przechodząc obok Szpitala [św.] Jana Bożego, mimo woli spojrzałem w zawalony otwór wejściowy. Ujrzałem czyjeś nogi obute, wystające z kupy gruzów. Dalej na wiadukcie, idąc z prawej strony, na trawniku leży wyschnięty szkielet kobiety. Długie włosy na czaszce najlepiej się utrzymały. Obok leżały przegniłe strzępy resztek ubrania. Skręcam z [ul.] Potockiej w [stronę] ul. Marii Kazimiery. Na podwórku jednej z posesji szereg mogił. Na tym miniaturowym cmentarzyku mieści się ponad sto mogił. Niektóre oznaczone tabliczkami z nazwiskami pomordowanych. Na innych brzozowe pokryte korą lub białe sosnowe krzyże przybrane skromnym wianuszkiem. Gdzieniegdzie leżą wiązanki świeżego kwiecia. To obywatele Marymontu: mężczyźni, kobiety i dzieci bestialsko wymordowani przez ukraińskich hitlerowców. Widać, że już czyjeś ręce pracowały przy porządkowaniu mogił. Może rodzina, a może zwykli przechodnie. Tu, na tym miniaturowym cmentarzyku spotykają się teraz ocalałe rodziny ze swymi najbliższymi. Opuszczam cmentarzyk. Idę dalej"45.
Bohdan Czyżewski, który jako nastolatek przybył w styczniu 1945 r. do Warszawy, tak zapamiętał jej cmentarny wygląd: "Dużo grobów było, rzeczywiście. Każdy skwerek, tam gdzie kawałek ziemi jakiś był. Zresztą mój ojciec [Stefan Czyżewski "Kajtek" - B.N.] też był pochowany na takim jakimś skwerku w Śródmieściu. Potem była ekshumacja, matka została zawiadomiona przez Czerwony Krzyż, że będzie ekshumacja. Tak że to las tych krzyży był, naprawdę. Gdziekolwiek kawałek ziemi był, to były krzyże. A i zdarzały się trupy też gdzieś na ulicach"46.
W "Życiu Warszawy" z 20 stycznia 1945 r. znalazł się taki oto obraz miasta cmentarzyska: "Co kilkanaście metrów - rząd drewnianych krzyży. Zbitych naprędce, w pośpiechu. Na nich nazwiska poległych. Dzieci..., młodzieży... bądź w sile wieku. Wśród małych mogił, przykrytych grubą warstwą śniegu - święte obrazy i figury"47.
W opublikowanym dzień później reportażu korespondenta wojennego "Rzeczpospolitej" Stanisława Ziemaka czytamy: "Przez Browarną, Karową, Dobrą - cmentarze Warszawy - wkraczamy z[e Zdzisławem] Reszczyńskim na cichą uliczkę ks. Siemca. To, co znajdujemy w podwórzach, ogrodach tej uliczki jest godne uwieńczenia - ku niestartej hańbie plemienia germańskiego. Każda piędź wolnej ziemi - to cmentarzysko. Wszędzie - w dosłownym tego wyrazu znaczeniu - zwały trupów. W bezpośrednim sąsiedztwie zburzonego kościoła znajduje się w podwórzu wysoka góra żużlu. Ob[ywatel] Reszczyński doprowadza mnie do niej i prosi o poruszenie żużlu nogą. Czynię to - w oczekiwaniu niespodzianki - lekko i ostrożnie, ale wystarczyło odgrzebanie czarnego piachu na głębokość 2 centymetrów, by odsłoniła się nóżka dziecka. W innych próbuję oględnie ruszyć żużel deseczką. Na tej samej głębokości wyziera zeń głowa kobiety"48.
We wnętrzu spalonego domu dziennikarz i jego przewodnik odnaleźli zwęglony ludzki szkielet. Podobne makabryczne widoki towarzyszyły im podczas dalszej wędrówki przez miasto cmentarz: "Tuż za rozwaloną ścianą kościoła całe góry trupów. Po drugiej stronie - to samo. Z tyłu również. [...] Warszawa wzdłuż i wszerz jest jednym potwornym cmentarzyskiem"49.
Tego samego dnia (21 stycznia) "Życie Warszawy" opublikowało propagandowy, wymierzony w sens wybuchu powstania artykuł Ziemaka, który m.in. także nawiązywał do znajdujących się w mieście tymczasowych mogił: "Warszawa cała sprawia wrażenie grozy. Co jednak najgłębiej w jej rumowiskach wstrząsa człowiekiem, to groby rozsiane wzdłuż i wszerz stolicy. Ich potworna ilość już swą własną wymową daje pojęcie, co przeżyło wraz ze swym ludem najpiękniejsze miasto Polski"50.
Deczkowski, który 23 stycznia 1945 r. przybył do Warszawy, tak wspominał jej widok: "Z Saskiej Kępy na Czerniaków, mniej więcej w tym samym miejscu, w którym przepłynąłem Wisłę we wrześniu 1944 r., przeszedłem po grubym lodzie. Od ul. Solec, miejsca, gdzie poległ "Morro" (Andrzej Romocki), do ul. Puławskiej nie napotkałem żywego człowieka. Nad brzegiem Wisły, przy ul. Solec, widziałem kilka zwłok ludzkich, częściowo przykrytych śniegiem, ale nie podchodziłem do nich"51.
Leonard Sempoliński, który w lutym 1945 r. uzyskał upoważnienie stołecznego Urzędu Informacji i Propagandy do wykonywania zdjęć zniszczonego miasta, notował po latach: "W tym gruzowisku można było często znaleźć szczątki trupów, a nawet zwłoki. Patrząc na to wielkie cmentarzysko ludzi i domów, czułem się jak na pogrzebie kogoś najbliższego"52.
W pierwszych dniach lutego 1945 r. przyjechała do zrujnowanej stolicy pewna nieznana do dziś z imienia i nazwiska kobieta, która tak zapamiętała jej specyficzną cmentarną atmosferę: "Nasze miasto, "Miasto Niepokonane", leżało w gruzach, a potworny fetor trupi otulał je strasznym kożuchem, gdy przybyliśmy w srogie od zimna pierwsze dni lutego 1945 r. Trzeba było zaciskać zęby i zmuszać usta do krzywego bodaj uśmiechu, aby nie ulec rdzy rozpaczy"53.
Również Jan Sobociński, syn powstańca por. Jana Sobocińskiego "Koraba", powrócił do miasta widma w lutym 1945 r.: "Niewypałów było bardzo dużo, ale każdy plac, wszędzie, to były groby, groby, groby. Na niektórych były krzyże, na niektórych był tylko patyk, albo w ogóle nic nie było. Było wszędzie przepełnione, nawet najmniejszy skrawek był wykorzystany. Obok naszego domu, troszkę dalej, były dwa warsztaty, jeden to chyba była stolarnia. Cały plac był zajęty przez groby. Potem robili ekshumacje, a tak, to były zajęte"54.
W niektórych częściach Warszawy, a zwłaszcza tam, gdzie podczas powstania toczyły się ciężkie walki, przeważały zwłoki żołnierzy. Taki oto widok z 11 lutego 1945 r. zanotowała w swej pamięci sanitariuszka Batalionu AK "Wigry" Barbara Gancarczyk "Pająk": "Szpital na Długiej 7 - spalony. Zwłoki rozstrzelanych, częściowo zwęglone - na dziedzińcu budynku, na parterze, w piwnicach. Pierwsze piętro, tam gdzie leżeli nasi koledzy z "Wigier", zawalone warstwą gruzu do wys[okości] 1 m. W bramie na Kilińskiego 1 - nadpalone zwłoki pozostawionych chłopców od "Gustawa". Nie sposób nikogo zidentyfikować. A więc chyba nikt się nie uratował"55.
Grzegorz Janczewski, który 17 lutego 1945 r. wrócił z matką do Warszawy, zapamiętał, że na długim odcinku Alej Jerozolimskich w miejscu usuniętych płyt chodnikowych znajdowały się setki grobów56. Także podczas dalszej drogi do domu przy ul. Nieporęckiej towarzyszył mu obraz zniszczenia i śmierci: "Wiadukt prowadzący na most Poniatowskiego był częściowo wysadzony i koło ulicy Solec zeszliśmy schodami na Powiśle. Na ocalałej części wiaduktu leżały liczne zamarznięte zwłoki, najczęściej korpusy ciał ludzkich bez kończyn"57.
Rodowita Warszawianka Janina Machocka tak oto opisała swoje wrażenia związane z odbytym 4 marca 1945 r. spacerem po gruzowisku Starego Miasta: "Dziwne uczucie ogarnia nas, gdy idziemy dosłownie po dachach kościołów wąskim wąwozem ul. Świętojańskiej. Oczywiście nasze mieszkanie na rogu Piwnej i Piekarskiej to tylko fragmencik morza gruzów, jakie zostało po Starówce. I tysiące grobów. A właściwie to las byle jak skleconych krzyży, tabliczek wetkniętych w gruzy"58.
W pisanym po wojnie dzienniku Helena Adamowicz zanotowała pod datą 21 marca 1945 r., że Warszawa była w tym czasie "trupiarnią"59. Ulice miasta przypominały cmentarne aleje. Pochodzący także z marca opis jednej z nich znalazł się w pamiętniku pewnej Warszawianki: "Na Chmielnej od samego początku zobaczyłam tragiczne kontrasty, domy i tam w dużej ilości i tam [sic!] były prawie całe, ale koło domów tych znajdowały się całe szeregi mogiłek tak stłoczonych, że omal nie jedna na drugiej. Przystanęłam, aby przeczytać napisy - wszystkie brzmiały podobnie - "Zosia, sanitariuszka, l. 18", "Krysia - łączniczka, l. 17", "Stach - strzelec, l. 16", "Jurek - porucznik, l. 21". Wszystkie krzyżyki przewiązane były wypełzłą [zapewne chodziło tu o wypłowiałą - B.N.] biało-czerwoną opaską, a na niektórych zawieszono hełmy. Nie wiem, czemu ulica Chmielna, tak stosunkowo niewiele zniszczona, stała się zbiorowym cmentarzem. Starałam się stłumić wzruszenie i ból, bo wiedziałam, że zobaczę więcej takich widoków, może jeszcze gorszych"60.
Ta sama kobieta zapisała również inne wrażenia związane z obecnością w mieście cmentarzysku. Dwie przypadkowo spotkane osoby wskazały jej drogę przez rumowiska na Żoliborz: "Droga zaczęła robić się coraz gorsza, a niekiedy przypominała wspinaczkę górską. Doszliśmy do spiętrzonych rumowisk, które były kiedyś ulicą Miodową; tam zobaczyłam dwa trupy na wpół przysypane gruzem, a z okienek piwnicznych roznosił się okropny zapach trupi. Ludzie, z którymi szłam, powiedzieli mi, że na Żoliborzu, w ogrodach, wiele jeszcze leży niepogrzebanych trupów. Coraz bardziej traciłam poczucie rzeczywistości, już nawet nie czułam wzruszenia ani żalu, tylko dostałam zawrotu głowy i mdłości. W tej części Warszawy nie było poszczególnych ruin, ale jedna wielka ruina"61.
Wiosną 1945 r. przyjechała do Warszawy Janina Cwirko-Godycka: "Z bólem patrzyłam na umarłe miasto. Łzy same spływały po moich policzkach. To był cmentarz, znacznie większy niż na naszym polu w Skrobowie, cmentarne okopy, usypane dla zabitych w czasie I-szej wojny światowej. Zdawało mi się, że idę po trupach, że za chwilę spod moich nóg wytryśnie krew. [...] Ruch na ulicach poprawił mój ponury nastrój, choć nie na tyle, abym mogła oddać się marzeniom. Wciąż byłam wśród umarłych, gdzie nie można było mieć radosnych myśli"62.
W stolicy znajdowały się również miejsca, gdzie po spalonych przez Niemców ofiarach ich rozstrzeliwań pozostały sterty prochów. O ich istnieniu przy ul. Górczewskiej wspominał Czesław Adamusik, któremu jako jednemu z nielicznych udało się ocalić z dokonanej tam zbrodni: "Zobaczyłem trzy sterty popiołu. Ci, co leżeli pod ścianą, kiedy nas brali na rozstrzał - spaleni. Na popiół. Być może jeszcze później były tam egzekucje, o których ja nie wiem. [...] Wszedłem na pole i zobaczyłem te trzy sterty... łzy poleciały mi z oczu. Taka pani stała obok, mówi: - Dlaczego ty płaczesz? Czy ktoś z twojej rodziny tutaj zginął? - Nic nie odpowiedziałem, tylko jeszcze bardziej zacząłem płakać i odszedłem"63.
Jeszcze długo po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną dało się odczuć, że doszło tu do zagłady jego mieszkańców. Pisarka Anna Kowalska, która 14 kwietnia 1945 r. przyjechała do Warszawy, zanotowała w swoim dzienniku: "Pierwsze wrażenie na moście - łzy lały mi się po twarzy, chciałam stać i patrzeć, ale tłum ludzi zmuszał iść naprzód. Moje święte miasto, jakie jesteś piękne. Ciebie nie skalało oswobodzenie. Przez okno wyziera tylko niebo, balkony sfrunęły ze ścian i zawisły w powietrzu, nikt nie sprofanuje progów męczeńskich domów. Zatrzymywałam się i czułam obecność tych stu tysięcy poległych"64.
1.3. Zagrożenie sanitarno-epidemiczne stolicy związane z grobami tymczasowymi i niepochowanymi zwłokami
W pierwszych tygodniach po wkroczeniu do Warszawy Armii Czerwonej pochówek na cmentarzach ludzkich zwłok i prochów - głównie cywilnych i wojskowych ofiar powstania oraz poległych w bojach o stolicę w latach 1944-1945 polskich i sowieckich żołnierzy - stał się naglącą koniecznością nie tylko z przyczyn społeczno-kulturowo-religijnych, lecz także sanitarno-epidemicznych. Pod tym ostatnim względem sytuacja miasta była krytyczna i groziła wystąpieniem ognisk niebezpiecznych dla zdrowia i życia chorób zakaźnych, a zwłaszcza duru brzusznego i czerwonki65.
Lewobrzeżna Warszawa była wyludniona i zburzona. Brakowało filtrowanej i kontrolowanej pod względem przydatności do spożycia wody; obok mogił i śmietnisk istniały prowizoryczne studnie66. Zupełnie zniszczona została sieć wodociągowa, kanalizacyjna, elektryczna, gazowa i telefoniczna. Nie istniała organizacja wywozu śmieci. Nieprzejezdne, poprzecinane barykadami ulice uniemożliwiały komunikację. Do tego dochodziły plagi szczurów, much i wszy. Tragiczne położenie sanitarno-epidemiczne miasta potęgowały dziesiątki tysięcy zwłok niepogrzebanych lub spoczywających w prowizorycznych, często płytkich grobach67.
Przewidziany do przeciwdziałania tym niekorzystnym zjawiskom miejski aparat sanitarny w 1945 r. prawie w ogóle nie istniał. Instytucje lecznicze, profilaktyczne i sanitarne zostały w wyniku wojny niemal całkowicie zburzone. Brakowało sprzętu medycznego, środków transportu, laboratoriów i budynków nadających się do celów lecznictwa zbiorowego. Przestały istnieć szpitale zakaźne, laboratoria bakteriologiczne, Miejski Instytut Higieny i Miejskie Zakłady Sanitarne. Stołeczny personel medyczny poniósł w latach 1939-1945 znaczne straty osobowe, a po wojnie pracował wręcz z narażeniem życia68.
Odbudowa lecznictwa, profilaktyki i sanitariatu odbywała się w Warszawie od podstaw w niezwykle trudnych warunkach, co oczywiście było odbiciem szerszego zjawiska, dotyczącego wówczas niemal każdej jednostki administracji69. Wobec ogromu strat i zniszczeń stołeczna służba zdrowia została zmuszona opierać swoją działalność nie tyle na planach perspektywicznych, ile doraźnych, odpowiadających na najbardziej niezbędne bieżące potrzeby70.
Mimo to od pierwszych dni po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną trwał stały, niezorganizowany, spontaniczny i masowy powrót mieszkańców do jego lewobrzeżnej części. Władze Warszawy próbowały powstrzymać to zjawisko ze względu na zaminowanie i zagrożenie epidemiczne, ale w praktyce było to niewykonalne71. O ile w styczniu 1945 r. na lewym brzegu Wisły mieszkało 22 tys. osób, a na prawym 140 tys.72, o tyle w połowie maja tego roku wartości te wynosiły już odpowiednio około 188 tys. i 190 tys.73 Niepohamowany napływ ludności do stolicy wywarł bezpośredni wpływ na działania związane z jej zabezpieczeniem sanitarnym. Wszystkimi dostępnymi siłami ludzkimi i środkami technicznymi starano się pod tym względem poprawić dramatycznie złą sytuację, by nie dopuścić do wybuchu epidemii74.
W wywiadzie dla "Rzeczpospolitej" z 24 stycznia 1945 r. podsekretarz stanu administracji publicznej Adam Ostrowski podkreślał, że pogrzebanie poległych oraz zabezpieczenie stolicy przed rozwojem chorób zakaźnych należały do najważniejszych zadań związanych z akcją "przywrócenia Warszawy do życia"75. Było znamienne, że w 1945 r. budżet Resortu Zdrowia i Opieki Społecznej (RZiOS) wynosił niemal 40 proc. całości budżetu Zarządu Miejskiego (ZM) m.st. Warszawy76.
Najtrudniejszy problem dla instytucji sanitarnych stanowiły wtedy niepogrzebane dziesiątki tysięcy ludzkich szczątków. Ze względu na to 27 lutego 1945 r. "Życie Warszawy" opublikowało zarządzenie wiceprezydenta miasta ppłk. Jana Kotwicy-Skrzypka, który stwierdził, że wiosną tego roku miastu groził wybuch epidemii "chorób wszelkiego rodzaju". Ponieważ z powodu braku pieniędzy ZM m.st. Warszawy nie zdołał w zaistniałych warunkach szybko przeprowadzić inhumacji, Kotwica-Skrzypek postanowił, by mieszkańcy miasta początkowo zrobili to "z własnej inicjatywy i we własnym zakresie"77.
Wydobycie zwłok miało więc priorytetowe znaczenie dla przyszłości miasta i jego mieszkańców. Pracownik Biura Odbudowy Stolicy (BOS) arch. inż. Jerzy Bielaszewski (Josef Gutnajer) w lutym 1945 r. pisał na łamach "Życia Warszawy", że jednym z pierwszych, najbardziej istotnych zadań związanych z odbudową Warszawy było usunięcie ofiar powstania z prowizorycznych, płytkich grobów oraz wydobycie leżących pod gruzami zwłok. W związku ze zbliżającą się wiosną architekt przestrzegał przed grożącą miastu epidemią: "Studnie ustawione zwłaszcza w okresie Powstania są zbyt płytkie i mogą ulec zakażeniu. Rozkładająca się masa ciał grozi niebezpieczeństwem we wszystkich punktach miasta. Istnieją masowe groby ofiar rozstrzeliwanych przez niemców [po wojnie ze względów emocjonalnych wyraz ten pisano małą literą - B.N.] po każdym zdobyciu poszczególnych dzielnic Warszawy"78. Bielaszewski, mając świadomość, że zniszczone miasto nie było zdolne do zapewnienia natychmiast "należytej i indywidualnej inhumacji", informował, że ciała ofiar powstania będą najpierw wywożone i składane do tymczasowych mogił zbiorowych, które nazwał "mogiłami ogólnymi". Precyzował, że dopiero po "wyleczeniu się z pierwszych ran będzie Warszawa w stanie myśleć o uczczeniu swoich zmarłych. W tym okresie powstanie cmentarz godny męczenników i bohaterów Warszawy"79.
Równocześnie od stycznia do marca 1945 r. przygotowywano się do akcji prewencyjnej, która miała nie dopuścić do wybuchu zarazy związanej nie tylko z nieekshumowanymi ludzkimi szczątkami, lecz także innymi chorobotwórczymi czynnikami. Dzięki pomocy Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Epidemiami w maju tego roku zaszczepiono przeciwko durowi brzusznemu około 80 proc. mieszkańców miasta. Później w ten sam sposób zabezpieczono ich przed czerwonką i durem plamistym. Ta ostatnia choroba mogła się zamienić w epidemię, ale latem 1945 r. ostatecznie udało się opanować jej ogniska. Dzięki wysiłkowi kolumn dezynfekcyjnych WS i zwalczaniu plagi much (użyto do tego celu proszku Mirosan, którym spryskiwano m.in. śmietniska i zbiorniki wody) jesienią tego roku uratowano Warszawę przed epidemią duru brzusznego. Zlokalizowane w różnych punktach miasta urzędy sanitarne, prowadząc stały nadzór, wykrywały źródła tej choroby, prowadziły akcję szczepień i profilaktyki. Dodatkowo BOS podjęło prace budowlane, dzięki którym poprawił się stan zaopatrzenia Warszawy w wodę, co również miało istotny wpływ na poprawę warunków higieniczno-sanitarnych80.
Władze miasta dążyły do zabezpieczenia stolicy od strony sanitarnej, mobilizując nie tylko specjalnie do tego celu powołane instytucje, lecz także mieszkańców i organizacje samorządu. Na przykład 24 lutego 1945 r. Kotwica-Skrzypek wydał zarządzenie zmierzające do zaprowadzenia czystości i bezpieczeństwa higienicznego na Pradze. Zobowiązywało ono właścicieli domów lub komitety domowe wspomagane przez dozorców do natychmiastowego usunięcia gruzu, śmieci i nieczystości z terenu podlegających im budynków wraz z należącymi do nich odcinkami ulic, placów i skwerów. Wykonania tego zadania miały dopilnować referaty zdrowia i referaty weterynarii w praskim starostwie grodzkim oraz komisariaty MO. Zarządzenie obejmowało również urzędy, instytucje, organizacje cywilne i wojskowe oraz organa bezpieczeństwa81.
Oczywiście, podobne założenia wdrażano także w Warszawie lewobrzeżnej - w sprawozdaniu z działalności Starostwa Grodzkiego Warszawa-Północ w okresie od stycznia do marca 1945 r. podkreślono, że głównym celem jego Referatu Zdrowia było "dążenie do zapobieżenia ewentualnej epidemii, która w warunkach popowstańczych byłaby klęską i wielką przeszkodą w odbudowie Stolicy. Około 100 tys. trupa, brak wody, góry śmieci i wydzielin ludzkich, z nastaniem wiosny stałyby się osiedliskiem zarazy. Z chwilą pojawienia się much, które są przenosicielami zarazków, niebez[pieczeństwo] epidemii wzmogłoby się niepomiernie"82. Przy pomocy fachowców wymieniony referat nie tylko uruchomił źródła zdatnej do picia wody, doprowadził kanalizację do stanu używalności, zakopywał śmieci itp., lecz także rozpoczął - początkowo własnymi siłami i środkami - inhumowanie zwłok83.
Przedstawiając stan sanitarny miasta od 17 stycznia do 1 marca 1945 r., naczelnik Wydziału Sanitarnego (WS) RZiOS ZM m.st. Warszawy dr med. Juliusz Majkowski stwierdzał zatem: "Zaludnienie minimalne, które stopniowo, jakby nieśmiało zaczyna się wzmagać. Ludność osiedla się w mniej zniszczonych dzielnicach. Warszawę zalegają gruzy, śmiecie i trupy. Warszawa przedstawia pobojowisko. Wszędzie ślady walca wojny, który się przetoczył na zachód. Władze zdają się być oszołomione zarówno ogromem zniszczeń, jak i ogromem zadań. Wszystko od gruntu trzeba organizować. Na tym tle powstaje sieć sanitarna m.st. Warszawy"84.
W tej dramatycznej, a zarazem trudnej sytuacji zorganizowanie akcji masowych eks- i inhumacji stało się w 1945 r. jednym z pierwszych i najważniejszych zadań, jakie miała do wykonania administracja stolicy i jej mieszkańcy.
Dalsza część w wersji pełnej
Wprowadzenie
Mimo znaczącego rozwoju badań dotyczących historii Warszawy w XX w. nie powstała dotychczas zwarta praca naukowa poświęcona ekshumacjom popowstaniowym. Choć wiązały się one głównie z (od)budową miasta po zniszczeniach wojennych, znajdowały się jakby obok głównego nurtu zainteresowań naukowych tym gigantycznym procesem; nie opisywano ich wcale lub wspominano o nich marginalnie w publikacjach, jakie powstawały na ten temat zarówno przed przełomem 1989 r., jak i po nim1. (Może to budzić pewne zdziwienie, gdyż bez zorganizowanej na masową skalę akcji wydobywania ludzkich szczątków nie byłaby możliwa urbanistyczno-architektoniczna rewitalizacja stolicy). Również w przeogromnej, liczącej już wiele tysięcy pozycji literaturze dotyczącej szeroko rozumianej problematyki zrywu niepodległościowego z 1944 r. nie znalazło się jeszcze studium na wymieniony temat2.
Generalnie więc ekshumacje, do których doszło w powojennej stolicy, były pomijane przez historiografię jako samodzielny problem badawczy, co m.in. skutkuje tym, że obecnie właściwie nie występują w świadomości zbiorowej3. Trudno wyjaśnić, co spowodowało tę sytuację. Najprawdopodobniej wpłynęły na nią problemy metodologiczno-metodyczne i pewna hermetyczność tematyki4. Do dziś jej wybrane aspekty opisał nieco szerzej semiotyk kultury Marcin Napiórkowski w swej syntezie poświęconej historii pamięci o powstaniu5.
W książce naukowej Groby i gruzy..., która ukazuje się osiemdziesiąt lat od opisanych w niej wydarzeń, pragnę wypełnić zasygnalizowaną lukę poznawczą i przybliżyć zjawisko wydobywania ludzkich szczątków w Warszawie w pierwszym czteroleciu powojennym6. By je doprecyzować, objąłem również badaniami problemy poszukiwania zwłok, ich identyfikacji i pochówku.
Studia zogniskowałem przede wszystkim na ekshumacji polskich cywilnych i wojskowych (głównie akowskich) ofiar powstania. Nie dotyczą one osób umarłych podczas walk o Warszawę we wrześniu 1939 r.; zamordowanych w wyniku represji niemieckich z okresu okupacji; ofiar powstania w getcie; zabitych w powstaniu warszawskim Niemców, ich sojuszników i folksdojczów oraz poległych w bojach o miasto we wrześniu 1944 i styczniu 1945 r. żołnierzy Armii Czerwonej i 1 Armii Wojska Polskiego.
Poza zakresem tematycznym moich badań znalazła się również przedstawiona już dobrze w literaturze przedmiotu kwestia upamiętniania powstania i dotyczącej go polityki pamięci7.
Nie roszczę sobie pretensji do wyczerpania badanego tematu. Wiele związanych z nim wątków będzie jeszcze wymagało naukowej refleksji, analizy i dyskusji; zapewne także weryfikacji i korekty.
Obszar moich studiów objął Warszawę w jej granicach administracyjnych z lat 1945-19498. Ramy chronologiczne wyznaczyło z jednej strony zajęcie lewobrzeżnej części miasta przez Armię Czerwoną w styczniu 1945 r., co wiązało się z niemal natychmiastowym rozpoczęciem tam poszukiwań przez osoby prywatne zmarłych bliskich i ich pochówkiem, a z drugiej styczeń 1949 r., kiedy dokonana przez tajną policję polityczną seria aresztowań członków komitetów ekshumacyjnych AK doprowadziła do (samo)likwidacji tych komórek. W tym samym czasie zakończył się również najważniejszy etap popowstaniowych ekshumacji9.
Jak wspomniałem, podjęte w tej pracy zagadnienie było trudne do zbadania od strony metodologicznej i metodycznej, na co wpłynęła przede wszystkim specyfika związanej z nim bazy źródłowej.
Liczba edycji źródeł historycznych, które korespondują z tematyką popowstaniowych ekshumacji, jest stosunkowo ograniczona10. Dotyczy to także wydanych drukiem materiałów o charakterze wspomnieniowym. Na uwagę zasługują egodokumenty zaledwie dwóch osób związanych bezpośrednio z ekshumacjami popowstaniowymi, czyli Jadwigi Nowakowskiej i Stanisława Korwin-Pawłowskiego11. W mniejszym zakresie dotyczą tego zagadnienia inne, również nieliczne memuary12.
Do informacji zawartych w wymienionych publikacjach należy oczywiście podchodzić z koniecznym krytycyzmem. Przekazy wspomnieniowe mają swoje specyficzne cechy, które z natury rzeczy obniżają ich wiarygodność. Dotyczy to np. wiarygodności pamięci, uwarunkowań, w jakich powstawało źródło, a także cech charakteru świadka historii wpływających na wartość poznawczą jego opowieści. Mimo to w przypadku badanego zagadnienia zwłaszcza wspomnienia Nowakowskiej odznaczają się wysokimi walorami dokumentalnymi.
Wiedzę na temat zorganizowanej w Warszawie po wojnie akcji wydobywania ludzkich zwłok i prochów uzupełniają czasopisma z epoki, a zwłaszcza (choć nie wyłącznie) prasa legalnych formacji politycznych - "Gazeta Ludowa" opozycyjnego Polskiego Stronnictwa Ludowego, "Głos Ludu" Polskiej Partii Robotniczej, "Kurier Codzienny" Stronnictwa Demokratycznego, "Robotnik" Polskiej Partii Socjalistycznej oraz związane z partią władzy "Życie Warszawy".
Podstawę źródłową tej książki tworzą głównie archiwalia. Są one nie tylko rozproszone, lecz niejednokrotnie także zdekompletowane, fragmentaryczne i zróżnicowane pod względem wartości dokumentalnej. Niektóre akta zostały poddane procesowi brakowania. Jest to oczywiście problematyczne z naukowej perspektywy, gdyż utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia badanie pewnych kwestii związanych z popowstaniowymi ekshumacjami.
Dostęp do niektórych materiałów archiwalnych jest utrudniony. Mimo starań nie otrzymałem zgody na przeprowadzenie kwerendy w ważnym dla badanego tematu zbiorze Krajowego Biura Informacji i Poszukiwań PCK w Warszawie13. Poszukiwania źródłowe nie zawsze przynosiły spodziewane efekty zarówno co do ilości, jak i wartości informacyjnej pozyskanych materiałów. Na przykład w Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim nie odnalazłem żadnej dokumentacji związanej z popowstaniowymi ekshumacjami.
Wymienione właściwości bazy źródłowej spowodowały, że nie udało mi się zrealizować wszystkich zamierzeń badawczych. Niektóre kwestie byłem zmuszony jedynie zasygnalizować wraz z postulatem kontynuowania dalszych badań związanych z nimi. Dotyczyło to m.in. ustalenia profilu osób związanych z ekshumacjami publicznymi, czy też poznania reakcji społecznych na tę akcję w kraju i za granicą.
Rdzeń źródłowy książki tworzy zróżnicowana dokumentacja pochodząca z następujących zbiorów: Archiwum Akt Nowych, Archiwum Cmentarza Wojskowego na Powązkach, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego, Archiwum Ośrodka KARTA, Archiwum Państwowego w Warszawie, Archiwum Państwowego w Warszawie Oddziału Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku, Archiwum Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego, Archiwum Sióstr Niepokalanek w Szymanowie, Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego Gabinetu Rękopisów, Biura Wojewody Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie, Centralnego Archiwum Wojskowego, Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki, Muzeum Harcerstwa w Warszawie, Muzeum Warszawy.
Generalnie, mimo wszystkich zasygnalizowanych zastrzeżeń, wartość poznawcza wykorzystanych przeze mnie źródeł archiwalnych jest wysoka. Meldunki dotyczące poszukiwania tymczasowych mogił oraz ludzkich szczątków, protokoły eks- i inhumacyjne, protokoły identyfikacji zwłok, protokoły, raporty, sprawozdania, opracowania i wykazy wytworzone przez związane z ekshumacjami komórki administracji i organizacji społecznych, korespondencja służbowa i prywatna, wykazy i zestawienia statystyczne, preliminarze budżetowe, dane statystyczne, korespondencja pozwalają na stosunkowo dokładną analizę badanego zjawiska.
Ważną kategorię akt stanowią np. pecekowskie meldunki i raporty z inwentaryzacji tymczasowych mogił oraz protokoły eks- i inhumacyjne. Jako całość dostarczają one m.in. wiedzy o takich kwestiach, jak lokalizacja grobów, liczba pochowanych i niepochowanych zwłok, okoliczności śmierci cywilnych i wojskowych ofiar powstania, ich tożsamość, odnalezione przy nich przedmioty, termin i miejsce wydobywania zwłok, skala i dynamika tej akcji, osoby zatrudnione do poszukiwania grobów oraz eks- i inhumacje14. Bogata i szczegółowa pod względem informacyjnym dokumentacja resortu bezpieczeństwa pozwoliła na odtworzenie działalności akowskich komitetów ekshumacyjnych15. W pracy nad tą publikacją wykorzystałem również książki dochodzeń komisariatów Milicji Obywatelskiej m.st. Warszawy, które dostarczyły wiedzy o charakterze i skali przestępstw popełnianych w stolicy w drugiej połowie lat czterdziestych.
Cennymi poznawczo archiwaliami są księgi cmentarne Cmentarza Wojskowego na Powązkach i Cmentarza Powstańców Warszawy, który w badanym okresie nosił nazwy Cmentarza Poległych w Powstaniu / Cmentarza Obrońców Warszawy / Cmentarza Miejskiego nr 2 na Woli. Te pierwsze informują o tymczasowym miejscu pochówku ekshumowanej zmarłej osoby, jej tożsamości, wyznaniu, stopniu i przydziale wojskowym, dacie urodzenia i śmierci, miejscu zgonu, dacie pogrzebu. Druga z wymienionych ksiąg zawiera podobny przekaz, z tym że dotyczy on żołnierzy i cywilów. Można w niej ponadto znaleźć więcej wiadomości o numerze znaczka identyfikacyjnego PCK, w jaki zaopatrywano ekshumowane zwłoki16.
Dzięki analizie informacji zawartych w księgach cmentarnych było możliwe m.in. poznanie dynamiki inhumacji w skali miesięcznej i rocznej (co przez analogię obrazowało także dynamikę ekshumacji) oraz ustalenie miejsc i czasu akcji wydobywania ludzkich zwłok i prochów17.
Informacje związane z badanym tematem znajdują się także w źródłach wywołanych zgromadzonych m.in. w Archiwum Historii Mówionej Domu Spotkań z Historią i Ośrodka KARTA oraz Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego. Wykorzystanie tych źródeł do celów naukowo-badawczych wymaga jednak odpowiedniej postawy, a zwłaszcza krytycznego podejścia ze względu na ich subiektywny i tendencyjny charakter oraz z reguły ograniczenie do pewnego fragmentu zdarzeń, z jakimi bezpośrednio lub pośrednio stykali się autorzy relacji. Wiele świadectw ma w odniesieniu do popowstaniowych ekshumacji charakter zaledwie zdawkowy i ogólnikowy, a przez to nieprecyzyjny.
Mimo wszystkich krytycznych zastrzeżeń odnoszących się do nie zawsze miarodajnego źródła historycznego, jakim jest prasa, ona również okazała się wartym uwagi materiałem poznawczym - głównie dzięki informacjom o terminarzu eks- i inhumacji, ich aspektach technicznych, postępie prac i ich wynikach.
W tej publikacji prezentuję zagadnienia w porządku problemowo-chronologicznym, który jest optymalny, zważywszy na stopień skomplikowania i wielowątkowość opisanego zagadnienia. W ośmiu rozdziałach przedstawiłem nie tylko historię ekshumacji, lecz także - na zasadzie koniecznego dopowiedzenia - identyfikacji oraz inhumacji ludzkich zwłok i prochów.
Wprowadzenie do głównej problematyki książki stanowi analiza cmentarnego charakteru lewobrzeżnej Warszawy jako następstwa powstania. Kolejno uwzględnia ona takie kwestie, jak: pochówek ofiar zrywu niepodległościowego w jego trakcie, zapamiętany przez świadków obraz miasta w pierwszych tygodniach po zajęciu go przez Armię Czerwoną oraz zagrożenie epidemiczne związane z niepochowanymi docelowo ludzkimi szczątkami. W części będącej rdzeniem tematycznym monografii przybliżyłem najpierw zjawiska tzw. dzikich ekshumacji i ekshumacji prywatnych prowadzonych pod kontrolą administracji. W ich ramach zostały podjęte pierwsze po wyzwoleniu stolicy spod okupacji niemieckiej działania związane ze społeczną, kulturową, religijną i sanitarno-epidemiczną koniecznością odnalezienia, wydobycia, identyfikacji i pogrzebania na cmentarzach popowstaniowych ofiar. Dalej przedstawiłem na wielu płaszczyznach historię zorganizowanych przez władze stolicy ekshumacji publicznych, uwzględniając m.in. takie kwestie, jak: organizacja i działalność komórek związanych z wydobywaniem ludzkich szczątków, etapowość ekshumacji, ich metodyka i sposób finansowania, trudności związane z tymi procedurami. W sposób selektywny, uwarunkowany przez dostępność do źródeł historycznych oraz ich wartość informacyjną, opisałem także w tej części książki miejsca zbrodni popełnionych w powstaniu przez Niemców i ich sojuszników, które zostały odnalezione podczas powojennej akcji ekshumacyjnej. W kolejnym rozdziale zgłębiłem historię akowskich komitetów ekshumacyjnych, które niezależnie od czynników administracyjnych wydobywały zwłoki swoich towarzyszy broni poległych w powstaniu18. Dalsza część pracy traktuje o emocjach i uczuciach towarzyszących wydobywaniu ludzkich szczątków oraz ekshumacyjnej statystyce. Analiza obejmuje również związany z popowstaniowymi ekshumacjami problem bezczeszczenia zwłok, którego pominięcie mogłoby zostać uznane za niedopuszczalną próbę tabuizacji przeszłości - nieudolną, dlatego że niektóre źródła dotyczące tego zjawiska (edytowane wspomnienia i prasa) są znane i łatwo dostępne. Książkę zamknąłem historią trzech najważniejszych stołecznych cmentarzy (dwóch na Powązkach i jednego na Woli), na których w badanym okresie grzebano anonimowe i zidentyfikowane szczątki ofiar powstania odnalezione podczas ekshumacji.
Ze względu na rozbudowany, wieloaspektowy charakter badanego zagadnienia w pracy występują czasem powtórzenia, dotyczące np. procedur ekshumacyjnych, wykonujących je ludzi i instytucji, danych liczbowych. W miarę możliwości starałem się ich unikać, co jednak nie we wszystkich przypadkach było możliwe.
Pragnę podkreślić, że monografia jest adresowana do dorosłego czytelnika, który dysponuje pewnym zasobem wiedzy nie tylko na temat powstania warszawskiego, lecz także społecznej i politycznej historii komunistycznej Polski. Z tego powodu zrezygnowałem z przedstawiania historycznych kontekstów wykraczających mimo wszystko poza meritum.
Publikacja Groby i gruzy... porusza wrażliwy nerw przeszłości i zawiera opisy, a także zdjęcia procedur eks- i inhumacyjnych, które mogą zostać ocenione jako drastyczne. Moim celem nie było epatowanie tego rodzaju treściami; są one jednak są nierozerwalnie związane z badanym zagadnieniem.
Dane liczbowe dotyczące eks- i inhumacji mają z reguły charakter szacunkowy i przybliżony; wiele z nich jest niedokładnych i sprzecznych. Z tego powodu należy do nich podchodzić z koniecznym krytycyzmem i konfrontować z innymi ustaleniami w tym zakresie; na pewno nie można ich traktować jako pewnik. Problem ten wynika głównie z istniejących w badanym okresie trudności technicznych podczas zbierania materiałów statystycznych oraz braku możliwości uzyskania danych kompletnych i porównywalnych.
Przywołane w tekście toponimy, a zwłaszcza nazwy alei i ulic, pochodzą z badanego okresu. Informacje o obowiązujących obecnie określeniach zostały podane w nawiasach.
Ta monografia uzupełnia wiedzę o skutkach powstania, w tym przede wszystkim o jego ofiarach cywilnych i wojskowych. Przedstawiając podjęte po wojnie działania zmierzające do ich odnalezienia, zidentyfikowania i pochówku, stanowi ona swoiste dopowiedzenie do jego historii.
Pragnę serdecznie podziękować recenzentom tej książki dr. Grzegorzowi Jasińskiemu (kierownikowi Zakładu Nauk Humanistycznych w Instytucie Organizacji i Zarządzania Wojskowej Akademii Technicznej) i prof. dr. hab. Andrzejowi Zawistowskiemu (wykładowcy Katedry Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej oraz pracownikowi Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego) za życzliwą ocenę jej wartości poznawczej, a zwłaszcza rzeczowe uwagi, sugestie, podpowiedzi i korekty. Podczas kwerend spotkałem się z wykraczającym poza ramy urzędowego profesjonalizmu wsparciem ze strony: dyrektora Muzeum Harcerstwa w Warszawie dr. phm. Pawła Bezaka, kierownika Działu Archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego dr. Jarosława Maliniaka, dyrektora Biura Odznaczeń i Nominacji Kancelarii Prezydenta RP (byłego kierownika Oddziału Współpracy Instytucjonalnej Biura Wojewody Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie) dr. Piotra Oleńczaka, archiwisty z Archiwum Państwowego w Warszawie Oddziału Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku Mariusza Szczepańskiego, adiunkt muzealnej z Działu Ikonografii i Fotografii Muzeum Powstania Warszawskiego Aleksandry Trzecieckiej i Małgorzaty Żeleźniak z Kancelarii Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Wszystkim Państwu wyrażam za to swoją wdzięczność. Te same słowa kieruję również do s. Janiny Martynuski z Archiwum Sióstr Niepokalanek w Szymanowie. W poszukiwaniach źródłowych i dotarciu do literatury przedmiotu pomogli mi koledzy z Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie dr hab. Wojciech Muszyński i dr Maciej Żuczkowski, za co im dziękuję. Szczególnie czuję się zobowiązany zatrudnionemu w tej samej jednostce Radosławowi Stróżykowi, od którego uzyskałem nie tylko merytoryczne wsparcie w kwerendzie i wskazówki bibliograficzne, lecz także miałem przyjemność konsultowania z nim wielu zawiłości historycznych.