Grabarze polskiej demokracji - Peter Raina

1. Rze­czy­po­spo­lita Pol­ska zmie­rza w stronę pań­stwa to­ta­li­tar­nego

Po po­nu­rych la­tach PRL-u 4 czerwca 1989 roku prze­ciętny Po­lak usły­szał w gło­wie głos We­rgi­liu­sza: "Po­wstań na nogi! (...) Droga da­leka i zła; do speł­nie­nia. Słońce prze­bie­gło już część szó­stą koła". I ten wia­ry­godny Po­lak na­śla­do­wał kroki Dan­tego Ali­ghieri, który rzekł[1]:

Owym mię skry­tym Wódz po­wiódł pod­sie­niem

I szli­śmy, by wnet wyj­rzeć na la­zury.

Idziem i w dro­dze wcale się nie le­nim.

Wciąż wy­żej: pierw­szy on, ja za nim wtóry,

Aż oba­czy­łem nie­bios świa­tła cudne

Przez krą­gły otwór mi­go­cące z góry,

Tę­dy­śmy na świat wy­szli, wi­tać gwiazdy...

Gwiazdy te scho­wały się pod ciem­nym nie­bem 20 grud­nia 2019 roku. W tym dniu de­mo­kra­cja pol­ska otrzy­mała po­ważny cios. Wtedy roz­po­czął się pierw­szy krok w stronę to­ta­li­ta­ry­zmu w Pol­sce. Po­sło­wie Prawa i Spra­wie­dli­wo­ści tego dnia uchwa­lili bo­wiem Ustawę z dnia 20 grud­nia 2019 r. o zmia­nie ustawy - Prawo o ustroju są­dów po­wszech­nych, ustawy o Są­dzie Naj­wyż­szym oraz nie­któ­rych in­nych ustaw. Nie­długo póź­niej przy­szedł ko­lejny cios, stało się to 14 kwiet­nia 2023 roku, kiedy to Sejm uchwa­lił Ustawę o Pań­stwo­wej Ko­mi­sji do spraw ba­da­nia wpły­wów ro­syj­skich na bez­pie­czeń­stwo we­wnętrzne Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej w la­tach 2007-2022.

Ustawę z dnia 20 grud­nia 2019 r. na­zy­wano po­wszech­nie "ustawą ka­gań­cową". Opi­nia pu­bliczna 11 stycz­nia 2020 roku de­mon­stro­wała na war­szaw­skich uli­cach prze­ciwko jej uchwa­le­niu. Był to "Marsz Ty­siąca Tóg" w obro­nie nie­za­wi­sło­ści są­dów, który od­był się pod ha­słem "Prawo do nie­za­wi­sło­ści, prawo do Eu­ropy". Sę­dzia Igor Tu­leya mó­wił, że "Po raz pierw­szy sę­dzio­wie będą wal­czyli o pra­wo­rząd­ność na ulicy"[2]. W mar­szu wzięły udział m.in. prof. Ewa Łę­tow­ska, sę­dzia Try­bu­nału Kon­sty­tu­cyj­nego w sta­nie spo­czynku, i prof. Mał­go­rzata Gers­dorf, pierw­sza pre­zes Sądu Naj­wyż­szego; obecni byli na nim sę­dzio­wie, pro­ku­ra­to­rzy i ad­wo­kaci nie tylko z Pol­ski, ale także z ca­łej Unii Eu­ro­pej­skiej.

1. Ce­lem ustawy jest[3]: "uprząd­ko­wa­nie za­gad­nień ustro­jo­wych zwią­za­nych ze sta­tu­sem sę­dziego Sądu Naj­wyż­szego, są­dów po­wszech­nych, woj­sko­wych oraz ad­mi­ni­stra­cyj­nych".

2. No­we­li­za­cja "grozi dal­szym pod­ko­pa­niem nie­za­wi­sło­ści są­dow­nic­twa w Pol­sce i może ogra­ni­czać sę­dziów w ko­rzy­sta­niu z wol­no­ści sto­wa­rzy­sza­nia się oraz swo­body wy­po­wie­dzi. Może na­wet do­pro­wa­dzić do zwal­nia­nia sę­dziów, je­śli za­kwe­stio­nują re­formę są­dow­nic­twa": na­pi­sał w ko­mu­ni­ka­cie Wy­soki Ko­mi­sarz ONZ ds. Praw Czło­wieka.

3. Ustawa ta sta­wia "sę­dziów przed dy­le­ma­tem: czy w oba­wie przed od­po­wie­dzial­no­ścią dys­cy­pli­narną pod­po­rząd­ko­wać się ocze­ki­wa­niom wła­dzy, tra­cąc w ten spo­sób swoją nie­za­wi­słość, czy też po­stą­pić od­waż­nie i w zgo­dzie z pra­wem": to zda­nie Pio­tra Kła­docz­nego z Hel­siń­skiej Fun­da­cji Praw Czło­wieka.

4. Ustawa na­ru­sza "za­sadę trój­po­działu wła­dzy, go­dząc w fun­da­menty de­mo­kra­tycz­nego pań­stwa prawa, po­głę­bia kry­zys ustroju; na­ru­sza też pod­sta­wowe prawa i wol­no­ści oby­wa­tel­skie": w ten spo­sób pod­su­mo­wała ją Na­czelna Rada Ad­wo­kacka.

5. Ustawa "nie po­zo­staje w zgo­dzie z za­sa­dami wy­ra­żo­nymi w Kon­sty­tu­cji RP oraz z za­sa­dami wy­ra­żo­nymi w pra­wie Unii Eu­ro­pej­skiej": to słowa z uchwały pod­ję­tej na ze­bra­niu Sę­dziów Sądu Ape­la­cyj­nego w Kra­ko­wie (12 lu­tego 2022 r.).

6. Ustawa ma dys­cy­pli­no­wać sę­dziów: "No­we­li­za­cja m.in. prawa o ustroju są­dów po­wszech­nych i ustawy o Są­dzie Naj­wyż­szym, a także o Kra­jo­wej Ra­dzie Są­dow­nic­twa, są­dach ad­mi­ni­stra­cyj­nych, woj­sko­wych i pro­ku­ra­tu­rze, wpro­wa­dza od­po­wie­dzial­ność dys­cy­pli­narną sę­dziów za dzia­ła­nia lub za­nie­cha­nia mo­gące unie­moż­li­wić lub istot­nie utrud­nić funk­cjo­no­wa­nie wy­miaru spra­wie­dli­wo­ści, za dzia­ła­nia kwe­stio­nu­jące sku­tecz­ność po­wo­ła­nia sę­dziego oraz za dzia­łal­ność pu­bliczną nie­da­jącą się po­go­dzić z za­sa­dami nie­za­leż­no­ści są­dów i nie­za­wi­sło­ści sę­dziów".

7. Rzecz­nik mi­ni­stra zaj­mie się wszyst­kimi sę­dziami. "Zgod­nie z no­wymi prze­pi­sami po­wo­łany przez mi­ni­stra spra­wie­dli­wo­ści rzecz­nik dys­cy­pli­narny może pod­jąć i pro­wa­dzić czyn­no­ści w każ­dej spra­wie do­ty­czą­cej sę­dziego. Do­tych­czas rzecz­nik dys­cy­pli­narny sę­dziów i jego za­stępcy byli oskar­ży­cie­lami w spra­wach sę­dziów są­dów ape­la­cyj­nych i pre­ze­sów są­dów, zaś oskar­ży­cie­lami w spra­wach po­zo­sta­łych sę­dziów byli rzecz­nicy dys­cy­pli­narni w ape­la­cjach. Na świadka, który bez uspra­wie­dli­wie­nia nie sta­wia się na we­zwa­nie rzecz­nika dys­cy­pli­nar­nego, można na­ło­żyć karę do 3 tys. zł, co nie wy­klu­cza wsz­czę­cia po­stę­po­wa­nia dys­cy­pli­nar­nego". No­wela na­kłada też na sę­dziów i pro­ku­ra­to­rów obo­wią­zek po­in­for­mo­wa­nia, do ja­kich par­tii na­le­żeli przed ob­ję­ciem sta­no­wi­ska i w ja­kich sto­wa­rzy­sze­niach dzia­łają.

8. "Zgod­nie z no­welą przed­mio­tem ob­rad ko­le­gium i sa­mo­rządu sę­dziow­skiego nie mogą być te­maty po­li­tyczne, "w szcze­gól­no­ści za­bro­nione jest po­dej­mo­wa­nie uchwał pod­wa­ża­ją­cych za­sady funk­cjo­no­wa­nia władz RP i jej kon­sty­tu­cyj­nych or­ga­nów"".

9. "Zmiany w usta­wie do­ty­czą także Sądu Naj­wyż­szego. Wpro­wa­dzają zmiany w pro­ce­du­rze wy­boru I pre­zesa SN. Kan­dy­data na to sta­no­wi­sko bę­dzie mógł zgło­sić każdy sę­dzia SN. W przy­padku pro­ble­mów z wy­bo­rem kan­dy­da­tów ze względu na brak kwo­rum, w osta­tecz­nym stop­niu pla­no­wa­nej pro­ce­dury do waż­no­ści wy­boru wy­ma­gana bę­dzie obec­ność 32 sę­dziów SN. Je­żeli kan­dy­daci na sta­no­wi­sko I pre­zesa SN nie zo­stali wy­brani zgod­nie z za­sa­dami okre­ślo­nymi w usta­wie, Pre­zy­dent RP nie­zwłocz­nie po­wie­rza wy­ko­ny­wa­nie obo­wiąz­ków I pre­zesa SN wska­za­nemu przez sie­bie sę­dziemu SN (...)".

10. "Po­sze­rzone zo­stały też kom­pe­ten­cje Izby Kon­troli Nad­zwy­czaj­nej i Spraw Pu­blicz­nych o roz­strzy­ga­nie spraw w przy­padku pro­ce­so­wego kwe­stio­no­wa­nia sta­tusu sę­dziego lub jego upraw­nie­nia do spra­wo­wa­nia wy­miaru spra­wie­dli­wo­ści. Roz­strzy­ga­nie tych spraw bę­dzie na­le­żało wy­łącz­nie do Izby Kon­troli Nad­zwy­czaj­nej".

Wo­bec Ustawy bar­dzo kry­tycz­nie za­re­ago­wała Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska[4]. Uznała, że prze­pisy no­we­li­za­cji na­ru­szają prawo Unii Eu­ro­pej­skiej. "Nie po­zwa­lają pol­skim są­dom na we­ry­fi­ka­cję, czy speł­nione są unijne stan­dardy do­ty­czące nie­za­wi­słego i bez­stron­nego sądu, po­przez unie­moż­li­wie­nie kon­troli są­do­wej zgod­no­ści z pra­wem po­wo­ła­nia sę­dziów. Sę­dziom nie­prze­strze­ga­ją­cym tego za­kazu grozi po­stę­po­wa­nie dys­cy­pli­narne. Po­nadto Izbie Dys­cy­pli­nar­nej Sądu Naj­wyż­szego, która nie speł­nia stan­dardu nie­za­wi­sło­ści i bez­stron­no­ści, ww. ustawa po­wie­rzyła roz­po­zna­wa­nie spraw ma­ją­cych bez­po­średni wpływ na sta­tus sę­dziów i peł­nie­nie przez nich urzędu". Ko­mi­sja na­ka­zała Pol­sce za­płatę na rzecz Unii Eu­ro­pej­skiej dzien­nej okre­so­wej kary pie­nięż­nej w wy­so­ko­ści 1.000.000 EUR[5].

Ustawę da­lej roz­pa­try­wał bar­dzo do­kład­nie Try­bu­nał Spra­wie­dli­wo­ści UE, uzna­jąc w wy­roku z 5 czerwca 2023 r., że ustawa z dnia 20 grud­nia 2019 roku jest sprzeczna z pra­wem UE. Try­bu­nał po­twier­dził, że[6]:

a) pra­wo­rząd­ność na­leży do pod­sta­wo­wych war­to­ści, sta­no­wią­cych o sa­mej toż­sa­mo­ści UE;

b) za­sada ta jest skon­kre­ty­zo­wana w praw­nie wią­żą­cych zo­bo­wią­za­niach;

c) pań­stwa człon­kow­skie UE nie mogą w związku z tym uchy­lić się od prze­strze­ga­nia za­sady pra­wo­rząd­no­ści, po­wo­łu­jąc się na prze­pisy i orzecz­nic­two kra­jowe, rów­nież rangi kon­sty­tu­cyj­nej;

d) kon­trola prze­strze­ga­nia przez pań­stwa człon­kow­skie UE wspól­nych war­to­ści Unii, w tym za­sady pań­stwa prawa, na­leży w pełni do kom­pe­ten­cji Try­bu­nału Spra­wie­dli­wo­ści.

Oto ko­mu­ni­kat pra­sowy Try­bu­nału:

Wy­rok Try­bu­nału w spra­wie C-204/21 | Ko­mi­sja/Pol­ska (Nie­za­wi­słość i ży­cie pry­watne sę­dziów) Pań­stwo prawne: re­forma pol­skiego wy­miaru spra­wie­dli­wo­ści z grud­nia 2019 r. na­ru­sza prawo Unii. War­tość pań­stwa praw­nego sta­nowi o sa­mej toż­sa­mo­ści Unii jako wspól­nego po­rządku praw­nego i zo­stała skon­kre­ty­zo­wana w za­sa­dach prze­kła­da­ją­cych się na praw­nie wią­żące zo­bo­wią­za­nia państw człon­kow­skich. W na­stęp­stwie uchwa­le­nia w Pol­sce, 20 grud­nia 2019 r., ustawy zmie­nia­ją­cej prze­pisy kra­jowe do­ty­czące ustroju są­dów po­wszech­nych, są­dów ad­mi­ni­stra­cyj­nych i Sądu Naj­wyż­szego (zwa­nej da­lej "ustawą zmie­nia­jącą"), Ko­mi­sja Eu­ro­pej­ska wnio­sła prze­ciwko temu pań­stwu skargę o stwier­dze­nie uchy­bie­nia zo­bo­wią­za­niom pań­stwa człon­kow­skiego, w któ­rej do­ma­gała się od Try­bu­nału stwier­dze­nia, że wpro­wa­dzone tą ustawą ure­gu­lo­wa­nia na­ru­szają sze­reg prze­pi­sów prawa Unii. Ko­mi­sja twier­dziła, że w za­kre­sie, w ja­kim ustawa zmie­nia­jąca po­wie­rzyła Izbie Dys­cy­pli­nar­nej Sądu Naj­wyż­szego, któ­rej nie­za­wi­słość i bez­stron­ność nie są za­gwa­ran­to­wane, upraw­nie­nia do orze­ka­nia w spra­wach ma­ją­cych bez­po­średni wpływ na sta­tus sę­dziów i peł­nie­nie przez nich urzędu, ustawa ta go­dzi w ich nie­za­wi­słość. Po­nadto, zda­niem Ko­mi­sji, ustawą zmie­nia­jącą za­ka­zano wszyst­kim są­dom kra­jo­wym ba­da­nia speł­nie­nia, wy­ni­ka­ją­cych z prawa Unii, wy­mo­gów do­ty­czą­cych gwa­ran­cji nie­za­wi­słego i bez­stron­nego sądu usta­no­wio­nego uprzed­nio na mocy ustawy i uznano ta­kie ba­da­nie za prze­wi­nie­nie dys­cy­pli­narne. Do prze­pro­wa­dza­nia ta­kiego ba­da­nia zo­stała zaś wy­zna­czona, jako je­dy­nie wła­ściwa, Izba Kon­troli Nad­zwy­czaj­nej i Spraw Pu­blicz­nych Sądu Naj­wyż­szego. Wresz­cie Ko­mi­sja utrzy­my­wała, że na­kła­da­jąc na sę­dziów obo­wią­zek ujaw­nie­nia in­for­ma­cji do­ty­czą­cych ich dzia­łal­no­ści w ra­mach zrze­szeń lub fun­da­cji, a także wcze­śniej­szego człon­ko­stwa w par­tii po­li­tycz­nej, oraz prze­wi­du­jąc pu­bli­ka­cję tych in­for­ma­cji, ustawa zmie­nia­jąca na­ru­sza prawo do po­sza­no­wa­nia ży­cia pry­wat­nego oraz prawo do ochrony da­nych oso­bo­wych. 1. Do­dat­kowe in­for­ma­cje na te­mat tego po­stę­po­wa­nia oraz za­rzu­tów Ko­mi­sji do­stępne są w ko­mu­ni­ka­tach pra­so­wych nr 127/21, nr 180/21 i nr 192/21. 2. Po­sta­no­wie­nie wi­ce­pre­zesa Try­bu­nału z dnia 27 paź­dzier­nika 2021 r. w spra­wie C-204/21 R (zob. także ko­mu­ni­kat pra­sowy nr 192/21). 3. Po­sta­no­wie­nie wi­ce­pre­zes Try­bu­nału z dnia 14 lipca 2021 r. w spra­wie C-204/21 R (zob. także ko­mu­ni­kat pra­sowy nr 127/21). 4. Po­sta­no­wie­nie wi­ce­pre­zesa Try­bu­nału z dnia 21 kwiet­nia 2023 r. w spra­wie C-204/21 R-RAP (zob. także ko­mu­ni­kat pra­sowy nr 65/23). W toku tego po­stę­po­wa­nia Pol­ska zo­stała zo­bo­wią­zana, po­sta­no­wie­niem wi­ce­pre­zesa Try­bu­nału z dnia 27 paź­dzier­nika 2021 r., do za­płaty na rzecz Ko­mi­sji okre­so­wej kary pie­nięż­nej w wy­so­ko­ści 1 mln EUR dzien­nie. Orze­cze­nie okre­so­wej kary pie­nięż­nej zo­stało uznane za nie­zbędne, aby za­gwa­ran­to­wać, że Pol­ska za­sto­suje się do środ­ków tym­cza­so­wych usta­no­wio­nych w po­sta­no­wie­niu z dnia 14 lipca 2021 r., które prze­wi­dy­wało mię­dzy in­nymi za­wie­sze­nie sto­so­wa­nia kwe­stio­no­wa­nych przez Ko­mi­sję prze­pi­sów ustawy zmie­nia­ją­cej. Po­sta­no­wie­niem wi­ce­pre­zesa Try­bu­nału z dnia 21 kwiet­nia 2023 r. kwota tej okre­so­wej kary pie­nięż­nej zo­stała ob­ni­żona do 500 000 EUR dzien­nie. Skutki po­wyż­szych po­sta­no­wień ustają z chwilą wy­da­nia dzi­siej­szego wy­roku, który koń­czy po­stę­po­wa­nie w spra­wie. Nie­mniej obo­wią­zek za­pła­ce­nia przez Pol­skę kary pie­nięż­nej na­leż­nej za wcze­śniej­szy okres po­zo­staje w mocy. W ogło­szo­nym dziś wy­roku Try­bu­nał uwzględ­nił skargę Ko­mi­sji. W pierw­szej ko­lej­no­ści Try­bu­nał po­twier­dził, że kon­trola prze­strze­ga­nia przez pań­stwo człon­kow­skie war­to­ści i za­sad, ta­kich jak pań­stwo prawne, sku­teczna ochrona są­dowa i nie­za­leż­ność są­dow­nic­twa, na­leży w pełni do kom­pe­ten­cji Try­bu­nału. Przy wy­ko­ny­wa­niu swo­jej kom­pe­ten­cji w za­kre­sie or­ga­ni­za­cji wy­miaru spra­wie­dli­wo­ści pań­stwa człon­kow­skie mają bo­wiem obo­wią­zek do­trzy­my­wać zo­bo­wią­zań wy­ni­ka­ją­cych dla nich z prawa Unii. Są za­tem obo­wią­zane nie do­pu­ścić do po­gor­sze­nia, z punktu wi­dze­nia war­to­ści pań­stwa praw­nego, swo­jego usta­wo­daw­stwa w dzie­dzi­nie or­ga­ni­za­cji wy­miaru spra­wie­dli­wo­ści, po­przez po­wstrzy­ma­nie się od przyj­mo­wa­nia prze­pi­sów, które mo­głyby na­ru­szać nie­za­wi­słość sę­dziow­ską. Ta pod­sta­wowa war­tość, sta­no­wiąca o sa­mej toż­sa­mo­ści Unii, zo­stała skon­kre­ty­zo­wana w praw­nie wią­żą­cych zo­bo­wią­za­niach, od któ­rych pań­stwa człon­kow­skie nie mogą się uchy­lić, po­wo­łu­jąc się na prze­pisy lub orzecz­nic­two kra­jowe, choćby były one rangi kon­sty­tu­cyj­nej. W dru­giej ko­lej­no­ści Try­bu­nał, przy­wo­łu­jąc wcze­śniej­sze orzecz­nic­two, po­twier­dził swoją ocenę, zgod­nie z którą Izba Dys­cy­pli­narna Sądu Naj­wyż­szego nie speł­nia wy­mogu nie­za­wi­sło­ści i bez­stron­no­ści. Wy­wiódł z tego, że już sama per­spek­tywa na­ra­że­nia sę­dziów, któ­rzy mają sto­so­wać prawo Unii, na ry­zyko, że taki or­gan bę­dzie mógł orze­kać w kwe­stiach do­ty­czą­cych ich sta­tusu i peł­nie­nia przez nich urzędu, w szcze­gól­no­ści po­przez ze­zwa­la­nie na po­cią­gnię­cie sę­dziego do od­po­wie­dzial­no­ści kar­nej lub jego za­trzy­ma­nie, lub po­przez wy­da­wa­nie orze­czeń do­ty­czą­cych istot­nych aspek­tów z za­kresu prawa pracy, za­bez­pie­cze­nia spo­łecz­nego, lub przej­ścia w stan spo­czynku, które mają za­sto­so­wa­nie do sę­dziów, może go­dzić w ich nie­za­wi­słość. 5. Wy­rok z dnia 15 lipca 2021 r., Ko­mi­sja/Pol­ska (Sys­tem od­po­wie­dzial­no­ści dys­cy­pli­nar­nej sę­dziów), C-791/19 (zob. także ko­mu­ni­kat pra­sowy nr 130/21). W trze­ciej ko­lej­no­ści Try­bu­nał uznał, że z uwagi na sze­roki i nie­pre­cy­zyjny cha­rak­ter za­kwe­stio­no­wa­nych przez Ko­mi­sję prze­pi­sów ustawy zmie­nia­ją­cej oraz szcze­gólny kon­tekst, w któ­rym prze­pisy te zo­stały przy­jęte, mogą one pod­le­gać wy­kładni po­zwa­la­ją­cej wy­ko­rzy­stać sys­tem od­po­wie­dzial­no­ści dys­cy­pli­nar­nej sę­dziów oraz prze­wi­dziane w tym sys­te­mie kary w celu unie­moż­li­wie­nia są­dom kra­jo­wym prze­pro­wa­dza­nia oceny, czy sąd lub sę­dzia speł­nia wy­ni­ka­jące z prawa Unii wy­mogi zwią­zane ze sku­teczną ochroną są­dową, w ra­zie po­trzeby także w dro­dze wy­stą­pie­nia do Try­bu­nału w try­bie pre­ju­dy­cjal­nym. Uchwa­lone w ten spo­sób przez pol­skiego usta­wo­dawcę prze­pisy są nie­zgodne z gwa­ran­cjami do­stępu do nie­za­wi­słego i bez­stron­nego sądu usta­no­wio­nego uprzed­nio na mocy ustawy. Gwa­ran­cje te ozna­czają bo­wiem, że w nie­któ­rych oko­licz­no­ściach sądy kra­jowe są zo­bo­wią­zane zba­dać, czy one same lub wcho­dzący w ich skład sę­dzio­wie albo też inni sę­dzio­wie lub sądy speł­niają wy­mogi prze­wi­dziane w pra­wie Unii. Po czwarte, oko­licz­ność, że ustawą zmie­nia­jącą po­wie­rzono po­je­dyn­czemu i je­dy­nemu or­ga­nowi kra­jo­wemu (a mia­no­wi­cie Izbie Kon­troli Nad­zwy­czaj­nej i Spraw Pu­blicz­nych Sądu Naj­wyż­szego) wła­ści­wość do we­ry­fi­ka­cji po­sza­no­wa­nia za­sad­ni­czych wy­mo­gów do­ty­czą­cych sku­tecz­nej ochrony są­do­wej, na­ru­sza prawo Unii. Speł­nie­nie tych wy­mo­gów na­leży bo­wiem za­pew­nić w spo­sób prze­kro­jowy we wszyst­kich ma­te­rial­no­praw­nych dzie­dzi­nach sto­so­wa­nia prawa Unii oraz przed wszyst­kimi są­dami kra­jo­wymi roz­pa­tru­ją­cymi sprawy z za­kresu tych dzie­dzin. Tym­cza­sem mo­no­po­li­styczna kon­trola wpro­wa­dzona ustawą zmie­nia­jącą, w po­łą­cze­niu z usta­no­wie­niem wy­żej wspo­mnia­nych za­ka­zów i prze­wi­nień dys­cy­pli­nar­nych, może przy­czy­nić się do jesz­cze więk­szego osła­bie­nia prawa pod­sta­wo­wego do sku­tecz­nej ochrony są­do­wej, które jest za­pi­sane w pra­wie Unii. Wresz­cie, w oce­nie Try­bu­nału, prze­pisy kra­jowe zo­bo­wią­zu­jące sę­dziów do zło­że­nia pi­sem­nego oświad­cze­nia wska­zu­ją­cego na ich człon­ko­stwo w zrze­sze­niu, dzia­łal­ność w fun­da­cji nie­pro­wa­dzą­cej dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej lub człon­ko­stwo w par­tii po­li­tycz­nej, i prze­wi­du­jące udo­stęp­nie­nie tych in­for­ma­cji w po­staci elek­tro­nicz­nej, na­ru­szają prawa pod­sta­wowe sę­dziów do ochrony da­nych oso­bi­stych i do po­sza­no­wa­nia ży­cia pry­wat­nego. Udo­stęp­nie­nie w po­staci elek­tro­nicz­nej da­nych do­ty­czą­cych by­łego człon­ko­stwa w par­tii po­li­tycz­nej nie jest w oma­wia­nym wy­padku od­po­wied­nie do osią­gnię­cia de­kla­ro­wa­nego celu, ja­kim jest po­głę­bie­nie bez­stron­no­ści sę­dziów. Co się ty­czy da­nych od­no­szą­cych się do człon­ko­stwa sę­dziów w zrze­sze­niach lub ich dzia­łal­no­ści w fun­da­cjach nie­pro­wa­dzą­cych dzia­łal­no­ści go­spo­dar­czej, mogą one ujaw­niać po­glądy po­li­tyczne lub prze­ko­na­nia re­li­gijne lub świa­to­po­glą­dowe sę­dziów. Ich udo­stęp­nie­nie w po­staci elek­tro­nicz­nej mo­głoby umoż­li­wić swo­bodny do­stęp do wspo­mnia­nych da­nych rów­nież oso­bom, które ze wzglę­dów nie­zwią­za­nych z de­kla­ro­wa­nym ce­lem in­te­resu ogól­nego dążą do uzy­ska­nia in­for­ma­cji o oso­bi­stej sy­tu­acji sę­dziego. Ze względu na szcze­gólny kon­tekst prze­pi­sów wpro­wa­dzo­nych ustawą zmie­nia­jącą ta­kie udo­stęp­nie­nie w po­staci elek­tro­nicz­nej może na­ra­żać sę­dziów na ry­zyko nie­za­słu­żo­nej styg­ma­ty­za­cji, wpły­wa­jąc w nie­uza­sad­niony spo­sób na ich po­strze­ga­nie za­równo przez jed­nostki, jak i przez ogół spo­łe­czeń­stwa. UWAGA: Skarga o stwier­dze­nie uchy­bie­nia pań­stwa człon­kow­skiego jest kie­ro­wana prze­ciwko pań­stwu człon­kow­skiemu, które uchy­biło zo­bo­wią­za­niom wy­ni­ka­ją­cym z prawa Unii, przez Ko­mi­sję lub inne pań­stwo człon­kow­skie. Je­żeli Try­bu­nał Spra­wie­dli­wo­ści stwier­dzi uchy­bie­nie, pań­stwo, któ­rego to do­ty­czy, po­winno jak naj­szyb­ciej za­sto­so­wać się do wy­roku. Je­żeli Ko­mi­sja uzna, że pań­stwo człon­kow­skie nie za­sto­so­wało się do wy­roku, może wnieść nową skargę i do­ma­gać się sank­cji fi­nan­so­wych. Jed­nak w sy­tu­acji nie­prze­ka­za­nia Ko­mi­sji kra­jo­wych środ­ków trans­po­zy­cji dy­rek­tywy Try­bu­nał Spra­wie­dli­wo­ści może, na jej wnio­sek, na­kła­dać kary pie­niężne już na eta­pie pierw­szego wy­roku. Do­ku­ment nie­ofi­cjalny, spo­rzą­dzony na uży­tek me­diów, który nie wiąże Try­bu­nału Spra­wie­dli­wo­ści[7].

Pełny tekst wy­roku po­da­jemy w dal­szej czę­ści jako Aneks 3.

Ustawa z dnia 14 kwiet­nia 2023 roku jest nie­zgodna z Kon­sty­tu­cją RP. Tak oce­nili ją praw­nicy z Biura Le­gi­sla­cyj­nego Sejmu. Ich zda­niem po­wstała w jej wy­niku Ko­mi­sja miała być two­rem łą­czą­cym w so­bie funk­cje służb spe­cjal­nych, pro­ku­ra­tury i sądu, nie­zna­nym w pra­wo­rząd­nej de­mo­kra­cji i cał­ko­wi­cie nie­miesz­czą­cym się w pol­skich ra­mach kon­sty­tu­cyj­nych.

1. Rze­czy­wi­stym ce­lem dzia­ła­nia Ko­mi­sji, mówi Mar­cin Wią­cek, Rzecz­nik Praw Oby­wa­tel­skich, "nie jest jed­nak za­ła­twie­nie sprawy ad­mi­ni­stra­cyj­nej, lecz wy­mie­rze­nie kary za dzia­ła­nia da­nej osoby na szkodę RP pod wpły­wem ro­syj­skim. To zaś nie mie­ści się w za­kre­sie za­dań ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej; nie ona spra­wuje bo­wiem wy­miar spra­wie­dli­wo­ści, ale wy­łącz­nie sądy".

2. "Nie cho­dzi o żadne wy­ja­śnia­nie spraw", stwier­dza z ko­lei były Rzecz­nik Praw Oby­wa­tel­skich, Adam Bod­nar, "tylko o to, aby móc upo­ko­rzyć ko­goś na fo­rum ko­mi­sji, a na­stęp­nie do­pro­wa­dzić do tego, że dana osoba zo­sta­nie po­zba­wiona moż­li­wo­ści udziału w ży­ciu pu­blicz­nym".

3. "Ta ustawa", pod­kre­śla szef se­nac­kiej ko­mi­sji usta­wo­daw­czej, Krzysz­tof Kwiat­kow­ski, "na­ru­sza wszel­kie stan­dardy praw czło­wieka i oby­wa­tela, sta­nowi za­prze­cze­nie fun­da­men­tal­nych za­sad, jak prawo do nie­za­wi­słego sądu i prawo do tego, żeby sprawy oby­wa­teli - szcze­gól­nie tam, gdzie ma być wo­bec nich za­sto­so­wana naj­da­lej idąca sank­cja - 10-let­nie wy­klu­cze­nie z ży­cia pu­blicz­nego - były roz­strzy­gane przez nie­za­wi­słych sę­dziów".

4. Ustawa na­ru­sza pod­sta­wowe prawa i wol­no­ści oby­wa­tel­skie, ko­men­tuje Na­czelna Rada Ad­wo­kacka.

5. Ko­mi­sja Unii Eu­ro­pej­skiej także kry­tycz­nie oce­nia tę ustawę. Jej zda­niem, "nowe prawo ne­ga­tyw­nie wpły­nie na de­mo­kra­cję. Dzia­ła­nia ko­mi­sji ds. ro­syj­skich wpły­wów, jak śledz­two, wy­słu­cha­nia pu­bliczne, mogą ne­ga­tyw­nie wpły­nąć na przed­wy­bor­czą re­pu­ta­cję kan­dy­da­tów, je­śli zaś ko­mi­sja uważa, że prze­słu­chi­wany dzia­łał pod ro­syj­skim wpły­wem, nowe prawo może ogra­ni­czyć po­li­tyczne prawa osób, wy­bra­nych w de­mo­kra­tycz­nych wy­bo­rach (...). Nowe prawo wpro­wa­dza sze­roką i nie­okre­śloną de­fi­ni­cję ro­syj­skich wpły­wów i dzia­łal­no­ści. Do tego ko­mi­sja może wpro­wa­dzić sank­cje, za­bra­nia­jące urzęd­ni­kom kon­trolę nad pu­blicz­nymi wy­dat­kami do 10 lat. To kary przy­po­mi­na­jące te z ko­deksu kar­nego, jed­no­cze­śnie te sank­cje mogą też być karą za za­cho­wa­nie, które było wtedy zgodne z pra­wem, co na­ru­sza za­sadę, że prawo nie działa wstecz".

6. W spra­wie tej ustawy po­tę­pia­jący wer­dykt ogło­sił ce­niony pro­fe­sor prawa Uni­wer­sy­tetu War­szaw­skiego, Ry­szard Pio­trow­ski. Jest to kla­syczne stu­dium ana­lizy tre­ści ustawy, która jego zda­niem "jest w ca­ło­ści nie­zgodna z art. 5 i art. 30 Kon­sty­tu­cji RP; two­rzy in­sty­tu­cję pu­bliczną w kształ­cie unie­moż­li­wia­ją­cym jej rze­telne i sprawne dzia­ła­nie, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z pre­am­bułą Kon­sty­tu­cji RP". Swoją opi­nię pro­fe­sor Pio­trow­ski przy­go­to­wał dla Se­natu RP 24 kwiet­nia 2023. Jej pełny tekst za­miesz­czamy w dal­szej czę­ści jako Aneks 5. W tym miej­scu cy­tu­jemy tezy opi­nii.

Ustawa o Pań­stwo­wej Ko­mi­sji do spraw ba­da­nia wpły­wów ro­syj­skich na bez­pie­czeń­stwo we­wnętrzne Rze­czy­po­spo­li­tej Pol­skiej w la­tach 2007-2022 w za­kre­sie, w ja­kim:

1. two­rzy me­cha­nizm re­tro­ak­tyw­nego re­pre­sjo­no­wa­nia za­cho­wań zgod­nych z pra­wem i pod­waża za­ufa­nie oby­wa­teli do pań­stwa oraz bez­pie­czeń­stwo prawne i pew­ność prawa, a także na­ru­sza za­sadę pro­por­cjo­nal­no­ści, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z art. 2, art. 7 i art. 42 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP;

2. two­rzy me­cha­nizm pu­blicz­nego pięt­no­wa­nia wy­bra­nych osób, na­ru­sza­jący za­kaz ar­bi­tral­no­ści w funk­cjo­no­wa­niu wła­dzy i na­kaz po­sza­no­wa­nia god­no­ści jed­nostki, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z art. 2 w związku z art. 30 i art. 47 Kon­sty­tu­cji RP;

3. two­rzy or­gan ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej re­ali­zu­jący funk­cje re­pre­syjne, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z art. 10, art. 42 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 173 i art. 175 Kon­sty­tu­cji RP;

4. two­rzy or­gan ad­mi­ni­stra­cji pu­blicz­nej po­wo­łany do od­dzia­ły­wa­nia na wy­nik wy­bo­rów par­la­men­tar­nych, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z art. 62 ust. 1 w związku z art. 11 ust. 1 Kon­sty­tu­cji RP;

5. pod­waża wia­ry­god­ność pań­stwa i in­sty­tu­cji pu­blicz­nych od­po­wie­dzial­nych za jego bez­pie­czeń­stwo oraz stwa­rza za­gro­że­nie dla wol­no­ści i praw oraz bez­pie­czeń­stwa oby­wa­teli, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z art. 5 i art. 30 Kon­sty­tu­cji RP;

6. two­rzy in­sty­tu­cję pu­bliczną w kształ­cie unie­moż­li­wia­ją­cym jej rze­telne i sprawne dzia­ła­nie, jest w ca­ło­ści nie­zgodna z pre­am­bułą Kon­sty­tu­cji RP.

Ob­szerne uza­sad­nie­nia po­dane są w za­łą­czo­nym Anek­sie 5.