[1] Semproniusz Longus - wraz z Publiuszem Korneliuszem Scypionem był konsulem rzymskim 218 roku p.n.e.
[2] Flaminiusz - z Serwiuszem Geminiuszem był konsulem 217 roku p.n.e.
[3] Gajusz Terencjusz Warron - konsul roku 216 p.n.e.
[4] Lucjusz Emiliusz Paulus - konsul roku 216 p.n.e.
[5] Miasto w Apulli w północno-wschodniej części Italii.
[6] Hannibal Barkas - wódz z rodu Barkidów, syn Barkinara, który przybył do Hiszpanii z afrykańskiej Kartaginy i założył miasto Carthago Nova - Nowa Kartagina
[7] Rzymskie obozy były budowane z drewna bądź kamienia na planie kwadratu. Dwie drogi biegnące przez środek obozu przecinały się w samym środku pod kątem prostym. Obóz stanowił dogodny punkt obronny w przypadku ataku wrogich wojsk.
[8] Drugi sierpnia 216 roku p.n.e.
[9] szyk potrójny
[10] hastati - najmniej doświadczeni i najmłodsi żołnierze walczący w pierwszej linii.
[11] hamata - lekka kolczuga wzorowana na celtyckiej. Używana do reformy Gajusza Mariusza w 102 r. p.n.e.
[12] scutum - wielka drewniana tarcza, pierwotnie owalna, po 375 r. p.n.e. prostokątna
[13] gladius - krótki miecz jednoręczny (klinga długości 60 cm) o tępych krawędziach bocznych, przystosowany do pchnięć
[14] pugio - sztylet szeroki na 5 cm i długi na 18 cm.
[15] pilum - oszczep. Żołnierze rzymscy posiadali dwa: jeden mający 120 cm długości, drugi mający 180 cm. Pilum posiadało żelazne ostrze o liściowatym kształcie i brązowe okucie pozwalające wbić broń w ziemię bez szkody dla drzewca.
[16] principes - żołnierz drugiej linii.
[17] triari - żołnierze trzeciej linii, najbardziej doświadczeni weterani
[18] caligae - sandały z grubej skóry, które przymocowywano do nogi za pomocą długich, grubych rzemieni oplatających stopę i połowę łydki. Spód podeszwy był podbity żelaznymi guzkami.
[19] Umbo - żelazny guz umieszczany na środku tarczy w celu osłony najsłabszego miejsca.
[20] Hasta - długi od dwóch i pół do trzech i pół metra drzewiec zakończony siedemdziesięciocentymetrowym żeleźcem o stożkowatym grocie.
[21] Welici - lekkozbrojne oddziały odziane w skórzane kaftany i uzbrojone głównie w pila.
[22] Rzuć pilum
[23] Front w przód
[24] Rozluźnić szyk w obie strony! Wycofać się!
[25] Hastaci! Formuj linię bojową! Ruszaj!
[26] Stać! Zewrzeć szyk! Rzuć pilum!
[27] Rzuć pilum! Wyjmij miecz! Przygotuj szarżę! Szarża!
[28] Pchaj!
[29] Principi! Równaj szereg! Stwórz szyk bojowy! Szarżuj!
[30] Trzymaj pozycję!
[31] Zginął konsul Paulus, prokonsul Serviliusz Geminusz, magister equutum Minucius Rufus, dwaj kwestorzy: Lucius Atilius i Lucius Furius Bibaculus, dwudziestu dziewięciu trybunów wojskowych i osiemdziesięciu znaczących obywateli Rzymu, którzy stanęli do walki za kraj.
Carrhae
- Ad testudiem![1] - krzyk głównego dowódcy[2] rzymskiej armii z trudem przedarł się przez ogłuszające dudnienie tarabanów i końskich kopyt, oraz krzyki zarzynanych żołnierzy.
Legioniści z trudem zaczęli tworzyć tak dobrze znaną i sprawdzoną formację. Dwadzieścia tysięcy żołnierzy zbiło się w zwartą gromadę i zasłoniło wielkimi tarczami przed ostrzałem prowadzonym przez wroga. Barbarzyńscy sprzymierzeńcy rzymskiej armii zaczęli uciekać w popłochu przed jeżdżącymi w koło perskimi konnymi łucznikami. Perscy kawalerzyści z niezwykłą szybkością wypuszczali jedną strzałę za drugą. Grad strzał sypał się ze wszystkich stron jednocześnie. Dziesięć tysięcy Persów rozdzielonych na mniejsze grupy zataczało niewielkie kręgi wokół olbrzymiego żółwia uformowanego przez rzymskich żołnierzy. Wypuszczane z doskonałych łuków strzały bez najmniejszego problemu przebijały drewniane tarcze i żelazne pancerze legionistów, cały czas zmuszając ich do coraz ciaśniejszego zbijania się w niezdolną do obrony gromadę. Jeszcze kilka chwil temu wszystko wyglądało tak dobrze... Partyjska jazda ruszyła do walki i gdyby nie jej szybki zwrot i wyprowadzenie do pierwszego starcia perskich łuczników, rzymskie legiony już zwycięsko kończyłyby bitwę.
- Publiuszu![3] - główny dowódca zwrócił się do jednego z towarzyszących mu jeźdźców.
- Tak ojcze? - odpowiedział kawalerzysta.
- Bierz swoich jeźdźców, resztę łuczników, kilka kohort i ruszaj na nich. Nie możemy dopuścić do ich zwycięstwa!
Młody dowódca skinął głową na znak zrozumienia i odjechał w kierunku stojącego na uboczu tysiąca barbarzyńskich jeźdźców sprowadzonych z Galii i ukrywających się wśród nich numidyjskich łuczników, którzy uciekli z pola walki przed perską konnicą.
- Żołnierze! Stańcie do walki za Republikę! Pokażcie wrogom na co was stać! - wykrzyczał do żołnierzy Publiusz, po czym wyrwał z przytwierdzonej do prawego boku pochwy gladiusa i wymierzył go w kierunku Persów.
Galowie zrozumieli znak. Pochwycili wbite w ziemie włócznię i rozpoczęli szarżę. W ślad za nimi ruszyli numidyjczycy, już w biegu zakładając strzały na cięciwy. Publiusz przejeżdżając obok tyłów żółwia, krzyknął na jednego z trybunów ukrywających się za tarczą i wskazał mu mieczem perską konnicę. Trybun natychmiast wydał odpowiednie rozkazy. Osiem kohort odłączyło się od tyłu formacji i tworząc mniejszego żółwia ruszyło w ślad za galami i łucznikami.
- Czekajcie, aż się zbliżą - olbrzymi mężczyzna zakuty w ciężką żelazną zbroję powiedział do czekających za nim jeźdźców, odzianych podobnie w żelazne, ciężkie pancerze.
Jeźdźcy byli zniecierpliwieni. To miało być ich pierwsze tak poważne spotkanie z rzymskimi legionami. Konie zakute w pancerze zrobione z cienkiej blachy, podobnej grubością do tej, z której były zrobione rzymskie pancerze, parskały i rżały zniecierpliwione. Dosiadający ich jeźdźcy bez słowa sprzeciwu trzymali w rękach okute żelazem długie kopie i znosząc z trudem wysoką temperaturę oczekiwali na rozkaz swojego wodza[4]. Wystarczającym dla większości katafraktów[5] powodem wykonania rozkazu, była publiczna egzekucja, której dopuścił się Suren na kilkunastu żołnierzach, którzy zbuntowali się przeciwko otwartej walce z Rzymem. Bijący od niedalekich pustyń gorący wiatr rozwiewał gęste, przetłuszczone, czarne włosy wojownika. Suren dotknął dłonią długiej blizny zdobiącej jego policzek. Pamiątki po pierwszej bitwie. Ile to czasu już od niej upłynęło? Wciąż pamiętał ją tak barwnie jak dzisiejszy ranek, a upłynęło od niej już ponad trzydzieści lat. Przez ten długi czas niejednokrotnie stawał do walki. Walczył praktycznie w każdej możliwej partyjskiej formacji, aż do teraz, kiedy król Orodes II[6]
[1] Po reformie Gajusza Mariusza w 102 roku p.n.e. zniknął podział na velietów, hastatów, principów i triarów. Zostało ujednolicone uzbrojenie dla całej piechoty: gladius, pugio, hasta, scutum, lorica segmentata (zbroja folgowa) i caligalae (rzemienne sandały sięgające do połowy łydki). Wielu żołnierzy zakładało jednak pod pancerze kolczugi.
[2] Gaiusz Juliusz Cezar - konsul rzymski roku 54 p.n.e., członek pierwszego triumwiratu, wieczny dyktator Rzymu; wybitny wódz i polityk.
[3] Gaiusz Oktawiusz Cezar - przybrany syn Juliusza Cezara, członek drugiego triumwiratu, po wygranej bitwie pod Akcjum w 31 p.n.e. objął całkowitą władzę w Rzymie. Rozpoczął okres zwany pryncypatem.
[4] 9 rok po narodzeniu Chrystusa.
[5] Publiusz Kwinktylius Warus - gubernator prowincji germańskiej, marny zarządca, wybitny żołnierz, zasłynął stłumieniem powstania w Judei w 4 roku p.n.e.
[6] mila - 1,6 km.
[7] Arminiusz - książę plemienia Cherusków.
[8] Obozy rzymskie były stawiane z drewna, rzadziej z kamienia i były prawdziwymi fortecami, których zdobycie graniczyło z cudem.
[9] Lorica Segmentata - wprowadzona przez reformy Gaiusza Mariusza zbroja zrobiona z pasów kutego żelaza połączonych rzemieniami
[10] Wzięci do niewoli po bitwie w Lesie Teutoburskim legioniści, byli okrutnie karani; większość z nich została ukrzyżowana, choć wielu zakopano żywcem, bądź pozbawiono oczu lub kończyn.
[11] W Lesie Teutoburskim zginęło od 20 do 25 tysięcy legionistów z 25 tysięcy. Doliczyć do tej liczby trzeba jeszcze ich rodziny i niewolników. Wymordowane zostały utworzone jeszcze za Cezara Legiony XVII, XVIII i XIX, których nazw już nigdy później nie użyto. Arminiusz natomiast utracił 7 z 18 tysięcy wojowników.
[1] Flawiusz Juliusz Walens, cesarz wschodniej części Imperium Rzymskiego, jako wyznawca Arianin popierał go w sporach z kościołem. Prowadził liczne wojny z Gotami i Persami pod wodzą Szapura II.
[2] Plemię germańskie, które u progu pierwszego stulecia naszej ery przybyło ze Skandynawii i osiedliło się u ujść Odry i Wisły. W II wieku przemieścili się nad Morze Czarne, gdzie ulegli podziałowi na Gotów Wschodnich i Gotów Zachodnich. W III wieku uciekając przed Hunami wkroczyli w granice Cesarstwa Rzymskiego.
[3] Koczownicze plemię mongolskie, które pierwotnie działało w służbie Chin. Zostało jednak odsunięte od sprawowanej funkcji przez plemię Awarów.
[4] Goci Wschodni, po oderwaniu od wspólnego rdzenia, zamieszkiwali tereny dzisiejszej Ukrainy.
[5] Król Wizygotów (Gotów Zachodnich), który wyjednał u cesarza Walensa pozwolenie na osiedlenie się w Mezji w zamian za służbę wojskową.
[6] Współregent Walensa. Rządził Zachodnią stroną Cesarstwa. Jako władca chrześcijański, zwalczał pogaństwo. Został zamordowany w czasie bitwy pod Lugdunum w Galii przez żołnierzy zbuntowanych legionów brytyjskich, którzy opuścili swoją prowincję i uciekli na kontynent. Jego następcą był Teodozjusz I Wielki.
[7] 9 sierpnia 378
[8] lorica hamata
[9] pilum - włócznia o długości 120 centymetrów służąca tylko do rzucania
[10] spatha
[11] Gladius - krótki miecz o tępych krawędziach i ostrym czubku, służący do kłucia.
[12] Stworzyć szyk bojowy! Szarża!
[13] Rzuć pilum!
