Wstęp

Bałkany stanowią inspirację dla naukowców i podróżników. Zetknięcie się w tym regionie dwóch światów: europejskiego Zachodu i Wschodu, utożsamianego zarówno z chrześcijaństwem, jak i islamem, wzbudza szczególne zainteresowanie. Nie ma w Europie takiego drugiego miejsca, gdzie występowałaby tak znacząca różnorodność kultur i zwyczajów jak na Półwyspie Bałkańskim. Wszystkie te cechy charakterystyczne wynikają ze skomplikowanych dziejów, w bezprecedensowy sposób zdeterminowanych przez siły zewnętrzne, które tutaj najpierw rządziły, a potem zbudowały strefy wpływów. Mocarstwa posiadają określone aspiracje i realizują na Bałkanach własne interesy polityczne. Tendencja ta jest wyraźna i współcześnie, chociaż położenia geopolitycznego nie można traktować jako danego raz na zawsze, a tym samym jako nienaruszalnego. Zwłaszcza, że zmiany i transformacje są jedynym najbardziej stałym elementem scenerii politycznej na Bałkanach. Ta konstatacja nie zmienia faktu, że położenie geograficzne Bałkanów w znaczny i zarazem wyjątkowy sposób wpływa na kształtowanie się bałkańskich dziejów. Ze względu na swą otwartość na północy z Wielkiej Niziny Węgierskiej oraz na południu poprzez dolinę Maricy, pomimo górzystego charakteru, obszar Bałkanów nie stanowił przeszkody nie do przebycia dla potencjonalnych agresorów.

Słowianie, którzy dotarli tutaj w VI i VII w., poprzez skuteczną ekspansję zepchnęli rdzenną ludność na obrzeża Półwyspu. Nowo przybyłe plemiona stworzyły kilka własnych ośrodków władzy. Proces powstawania państw wczesnosłowiańskich doprowadził do rywalizacji o ziemię, przyczyniając się do licznych wojen i osłabienia potencjału żywiołu słowiańskiego. Region od 395 r., od podziału Cesarstwa Rzymskiego na dwie części, znalazł się w orbicie wpływów Bizancjum, które odegrało ważną rolę w kształtowaniu się tożsamości kulturowej wielu narodów bałkańskich. Bułgarzy przyjęli chrzest za pośrednictwem Cesarstwa Wschodniego w 864 r., natomiast ziemie serbskie - poprzez chrystianizację w 867 r., tak samo jak ziemie greckie i rumuńskie - znalazły się w kręgu religii prawosławnej. Pod wpływem kultury łacińskiej w średniowieczu pozostawały natomiast obszary, które obecnie należą do: Czarnogóry, północnej Albanii, Bośni i Hercegowiny oraz Chorwacji.

Nadto Słowianie stali się elementem rywalizacji najpierw między Awarami a Cesarstwem Wschodnim, a później - państwem Karola Wielkiego i jego spadkobiercami[1]. Wówczas zarysował się, a następnie utrwalił podział religijny i kulturowy wśród ludów słowiańskich na "barbarzyński (bizantyjski) Wschód" i "chrześcijański Zachód"[2]. Te różnice religijne i kulturowe miały stać się w przyszłości zarzewiem niegasnących konfliktów.

Słowianie początkowo byli postrzegani jako sojusznicy, lecz z czasem stali się - zwłaszcza dla Bizancjum - niebezpiecznym przeciwnikiem. Jednocześnie prowadzili między sobą walkę o przywództwo. Taki stan rzeczy uniemożliwił powstanie jednolitego słowiańskiego centrum państwotwórczego. Nie można oczywiście zapominać, że we wczesnym średniowieczu Bułgarom i Serbom udało się czasowo utworzyć silne państwa, jednak wobec już wówczas skomplikowanej sytuacji geopolitycznej związanej z walką o dominację w regionie nie zdołali narzucić pozostałym narodom swojej zwierzchności. W tych warunkach tylko kwestią czasu pozostawało uzależnienie państw słowiańskich od silniejszego podmiotu.

Podziały między narodami uległy dalszemu wzmocnieniu w wyniku najazdu tureckiego na Bałkany i czterystuletniej okupacji tego regionu przez Imperium Osmańskie. Konsekwencje panowania tureckiego były rozległe. Doszło bowiem do znaczących zmian politycznych (geopolitycznych), kulturowych, gospodarczych, religijnych, a przede wszystkim mentalnych wśród Słowian Południowych i innych narodów Bałkanów. Duża część ludności słowiańskiej, greckiej i rumuńskiej, wykorzystując naturalne warunki, przez czterysta lat prowadziła walkę z okupantem tureckim, która ostatecznie skończyła się w 1913 r. usunięciem Turków z Europy. Ich wpływy dostrzegalne są jednak do dzisiaj wśród narodów bałkańskich.

Znamienne są słowa, które bardzo dobrze charakteryzują ten region:

Każdy zdobywca pozostawił tam po sobie naród lub religię, a wszystkie one wzajemnie się nienawidziły. Każda walcząca strona dopuszczała się wobec innych straszliwych okrucieństw, a wszystkie były pamiętane, jakby wydarzyły się wczoraj. Nie jest to region, gdzie przyjęłaby się zasada: wybaczać[3].

Ta ocena Bałkanów wynika z kompleksu uwarunkowań historycznych, a przede wszystkim dziedzictw: bizantyńskiego, tureckiego oraz austro-węgierskiego, oddziaływających na politykę, kulturę oraz religię narodów bałkańskich.

Sytuacja polityczna na Bałkanach niepokoiła polityków mocarstw europejskich, które najpierw starały się rozwiązać tzw. kwestię wschodnią. Wojny bałkańskie, Wielka Wojna i II wojna światowa odcisnęły trwałe piętno na ludach i państwach bałkańskich. A kiedy wydawało się, że ostatecznie wygaszono wrzący "kocioł bałkański", to on znowu eksplodował, wywołując wojnę domową pod koniec XX w. Obudziły się wtedy upiory przeszłości, dawne nienawistne idiosynkrazje, które zmartwychwstały na gruzach Jugosławii. Odżyły z niespotykaną wręcz siłą dziewiętnastowieczne nacjonalizmy, które urzeczywistniły się w postaci barbarzyńskich, bratobójczych walk między ludami jugosłowiańskimi. Następnie po zakończeniu wojny na Bałkanach wyłonił się po raz kolejny problem Kosowa, które poprzez samodzielne ogłoszenie aktu niepodległości naruszyło integralność terytorialną Serbii. W obliczu tak wielu różnic kulturowych, narodowościowych i religijnych Bałkany nadal są szczególnie podatne na idee i ruchy separatystyczne, które mogą sprzyjać destrukcji państw i ich systemów politycznych. Aktywność mniejszości albańskiej w Macedonii, Sandżaku Nowopazarskim, dążenia secesyjne w Bośni i Hercegowinie, tendencje do połączenia Kosowa z Albanią - są ewidentnie drzemiącymi problemami, które z pewnością będą miały wpływ na stabilny rozwój regionu.

Rumunia, Grecja i Bułgaria, tak samo jak kraje postjugosłowiańskie, nie są wolne od problemów wynikających z ich bałkańskiego charakteru i wejścia na ścieżkę transformacji systemowej, co niekoniecznie wiązało się z szybkim osiągnięciem tak pożądanego dobrobytu. Wręcz przeciwnie, w specyficznych uwarunkowaniach bałkańskich wprowadzenie reform skutkowało katastrofalnym zubożeniem tamtejszych społeczeństw, a także rozwojem korupcji i przestępczości zorganizowanej.

Procesy zmian politycznych przebiegają na Bałkanach z właściwą sobie gwałtownością, spowodowaną zarówno trudnościami gospodarczymi, jak i licznymi problemami związanymi z koniecznością przezwyciężenia historycznych sporów i konfliktów. Nową, nieznaną do tej pory kwestią dla Bałkanów jest rosnące znaczenie radykalnej społeczności muzułmańskiej, zwłaszcza wpływ wahabitów i ekspansywne wsparcie, jakiego udzielają państwa i organizacje islamskie ludności bałkańskiej, która wyznaje islam.

Nie uległ zmianie fakt, że Bałkany pozostają szczególnie wrażliwym obszarem ścierania się interesów starych i nowych graczy geopolitycznych. Obok dawnych mocarstw rozdających tu karty: Niemiec, Włoch, Austrii, Rosji, Turcji i Wielkiej Brytanii, na przełomie XX i XXI w. pojawiły się Stany Zjednoczone. Jedyny światowy hegemon, posiadający silną pozycję na "bałkańskiej szachownicy", umacnia tutaj swoją strefę wpływów. Ingerencja mocarstw od początku determinuje bałkańskie dzieje i w tym zakresie nic się nie zmienia, nic oprócz dekoracji. W XXI w. Bałkany nadal są areną starcia między państwami spoza ich obszaru o wpływy ekonomiczne, polityczne, militarne i kulturowe. Ponadto stały się niezwykle ważne ze względu na biegnące tamtędy szlaki przesyłowe podstawowych surowców energetycznych.

W związku z tym istotne wydaje się stanowisko, które dowodzi, że Bałkany trzeba rozpatrywać jako specyficzny region, posiadający naturalne uwarunkowania geograficzne, które determinują jego dynamikę geopolityczną. Półwysep Bałkański wykazuje szczególną predylekcję, aby stać się podmiotem pogłębionych badań naukowych w odniesieniu do niezwykle istotnych zjawisk ze względu na częstotliwość oraz gwałtowność występowania: wojen, konfliktów oraz zagrożeń o charakterze militarnym i niemilitarnym. Wyjątkowość Bałkanów polega również na tym, że charakteryzują je szczególnie liczne podziały, permanentne roszczenia terytorialne i ingerencja mocarstw[4]. Jak się wydaje, to przede wszystkim rozwarstwienia etniczne, kulturowe i religijne były i są nadal najbardziej konfliktogennymi czynnikami, które uniemożliwiają rozwój regionu. W znaczący sposób wyznaczają one linie niekończących się sporów, zaś wzajemne relacje między mniejszościami narodowymi i etnicznymi stanowią istotną barierę dla stabilizacji.

W procesie badawczym podejmowanym w politologii należy się odwołać do paradygmatów, które wypracowała ta nauka, aby następnie sięgnąć po wiedzę deskryptywną. Zakorzeniony w literaturze przedmiotu wzorzec bałkańskiej niestabilności skłania do pogłębiania skomplikowanej historii Półwyspu. W związku z tym istotna jest kontynuacja badań znanych uczonych: Jovana Cvijicia, Adama Koseskiego[5], Franciszka Gołembskiego[6] i Hueya L. Kostanicka[7], którzy dowiedli, że na Bałkanach jak w żadnym innym regionie mamy do czynienia z licznie występującymi konfliktami i napięciami, stanowiącymi konsekwencję wzajemnych powiązań między geografią a historią. Takie podejście otwiera drogę do podjęcia szerszych badań geopolitycznych dotyczących Bałkanów.

Należy w tym miejscu przypomnieć, że geopolityka to nauka o państwie jako organizmie geograficznym, która państwo i jego politykę bada jako zjawiska przestrzenne[8]. Geopolityka służy zatem do określenia świadomości geograficznej państwa, a jej przedmiotem są polityczne formy życia w przestrzeni oraz badania związków człowieka z przestrzenią[9]. Ważną przesłanką tych eksploracji jest stwierdzenie, że podstawowym uczestnikiem stosunków międzynarodowych jest państwo. Przełomowe znaczenie dla rozwoju współczesnych teorii i badań geopolitycznych przyniósł kres zimnej wojny. Po upadku świata dwubiegunowego nastąpiło przemodelowanie zjawisk geopolitycznych wraz z ich zastosowaniem w prowadzeniu polityki przez wiele państw[10]. Te wydarzenia o randze globalnej miały wpływ na to, co się dzieje na Bałkanach w kwestiach granic, systemów politycznych, przywództwa i zamrożonych konfliktów etnicznych, które rozgrywają się na określonej przestrzeni.

Bałkany po zakończeniu wojny domowej w 1995 r. i interwencji NATO w Jugosławii w 1999 r. nie zostały zapomniane przez świat, chociaż nie stanowią centrum uwagi opinii społecznej i polityków jak wtedy, gdy zamach sarajewski w 1914 r. rozpętał Wielką Wojnę lub kiedy Sarajewo stało się oblężoną twierdzą pod koniec XX w. Zbrodnie i czystki etniczne spowodowały, że Bałkany były podmiotem relacji reporterskich i analiz politologicznych. Niemniej przestrzeń i historia są niezwykle istotnym czynnikiem kształtowania polityki krajów bałkańskich także i dziś. Stąd płynie też konieczność pogłębiania badań w sferze geopolityki jako "potęgi w czasie i przestrzeni"[11]. Pomimo znacznych różnic w poglądach odnoszących się do dziejów Bałkanów oraz zjawisk zachodzących na tym obszarze należy sobie uświadomić, że położenie państw bałkańskich, ich wzajemne relacje, jak też polityka wielkich mocarstw będą miały wpływ na europejskie stosunki międzynarodowe. Tym samym prowadzenie wielowymiarowych i interdyscyplinarnych badań dotyczących tego regionu jest nie tylko uzasadnione, ale wręcz niezbędne.

Zasadniczym celem badawczym tego opracowania stało się dokonanie analizy geopolityki Bałkanów, biorącej pod uwagę wymienioną powyżej specyfikę Półwyspu. Oddziałuje ona na szereg uwarunkowań związanych z funkcjonowaniem narodów go zamieszkujących, ma istotny wpływ na historię polityczną, stosunki międzynarodowe i jest zarzewiem konfliktów między narodami bałkańskimi. Nawarstwiające się antagonizmy, które co jakiś czas, zgodnie z zasadą domina, rozprzestrzeniają się na cały region, mnogość problemów społeczno-politycznych, a także opóźnienia w rozwoju cywilizacyjnym pokazują, że Bałkany nadal są regionem, który wymaga szczegółowych badań.

Cząstkowe cele badawcze obejmują: przedstawienie zależności między dziejami politycznymi i etnicznymi Bałkanów a geografią, ukazanie związków zachodzących między polityką a geografią na tym obszarze, zaprezentowanie charakterystyki geomorfologicznej Półwyspu sensu largo oraz sensu stricto w odniesieniu do poszczególnych państw bałkańskich, pokazanie specyfiki tego regionu, dostosowanie paradygmatów geopolitycznych do badanej problematyki, przedstawienie rozwoju politycznego państw na Bałkanach i ich miejsca w stosunkach międzynarodowych, a także określenie dynamiki procesów geopolitycznych na Bałkanach w przekroju dziejowym oraz w XXI w.

Na podstawie egzegezy źródeł i analizy innych materiałów poświęconych badanemu zjawisku skonstruowałam główne problemy badawcze, które oscylują wokół zagadnienia związanego z kształtowaniem się geopolityki Bałkanów. Pojawiły się istotne pytania, uwydatniające tę problematykę, na które szukałam odpowiedzi:

- W jakim stopniu uwarunkowania geograficzne miały wpływ na powstawanie państw i narodów na Półwyspie Bałkańskim?

- Jak zmieniała się geopolityka Bałkanów na przestrzeni dziejów?

- Jaki był wpływ wielkich mocarstw na kształtowanie się stosunków geopolitycznych na Bałkanach?

- Jak można określić dynamikę przemian geopolitycznych na Półwyspie?

- Czy zmiany w stosunkach geopolitycznych miały wpływ na rozwój konfliktów?

- W jakim stopniu geopolityczne położenie państw bałkańskich wpływa na realizację ich celów politycznych?

Sformułowałam główną tezę badawczą mówiącą o tym, że geopolityka Bałkanów jest funkcją międzynarodowych i wewnętrznych czynników systemowych. Jej dynamika sprawia, że niestabilny charakter tego regionu utrzymuje się nadal, zagrażając ustalonemu porządkowi międzynarodowemu. W związku z tym należy się spodziewać odmrożenia konfliktów narodowościowo-etnicznych i tym samym zmiany sytuacji geopolitycznej w chwili wystąpienia dogodnych warunków.

Ponadto ustaliłam tezy cząstkowe, które odnoszą się do konkretnych działań mocarstw na arenie międzynarodowej. Zgodnie z nimi silniejsze podmioty prowadzą politykę, która zmierza do jeszcze ściślejszego podporządkowania Bałkanów. Turcja dokonuje tego z zastosowaniem miękkich środków (soft power), w tym dyplomacji publicznej. Stany Zjednoczone stają się jednym z najaktywniejszych i najsilniejszych graczy na tym obszarze, a ich znaczenie zostaje podkreślone poprzez plan budowania protektoratów, a nie demokratycznych państw (casus Kosowa). Z kolei Niemcy, Austria, Włochy i Rosja zmierzają do gospodarczego uzależnienia Bałkanów postjugosłowiańskich od siebie, natomiast Chiny, dzięki ekspansji i niezwykle skutecznej polityce, od ponad dwóch dekad budują na Bałkanach trwały przyczółek do dalszej eksploracji Starego Kontynentu.

Monografia ta mieści się w nurcie dyscypliny naukowej, jaką jest nauka o polityce i administracji. Do istotnych obowiązków politologa należy identyfikowanie zjawisk i procesów politycznych, jak też ustalanie poprawności tychże oraz przewidywanie przyszłego ich rozwoju. W naukowym poznaniu politologia bierze pod uwagę zmienność rzeczywistości. Zarówno historia, jak i politologia stosują podobne metody badawcze, tj. zasady i metody systematycznych badań w celu obiektywnego wyjaśniania zdarzeń i zjawisk istotnych dla badanych podmiotów. Obie dyscypliny naukowe są często oparte na takich metodach poznawczych, jak: analiza systemu, analogia i analiza historyczna[12]. Trzeba pamiętać, że wciąż kształtująca się metoda politologiczna polega na tym, że badacz podkreśla konieczność stosowania pojęć i teorii politologicznych do wyjaśniania badanych zjawisk[13]. Metoda ta jest jednocześnie bardzo pomocna dla innych nauk humanistycznych i społecznych, ma charakter heurystyczny, który polega w znacznym zakresie na pozyskiwaniu materiałów (źródeł) oraz ich opracowaniu i interpretacji[14].

Jedną z najbardziej wpływowych orientacji teoretycznych i metodologicznych w politologii jest analiza systemowa[15]. Dzięki jej zastosowaniu możliwa była analiza szczególnie na poziomie makrosystemu. Korzystając z podstawowego pytania charakterystycznego dla tej metody, można było określić, jaki jest stan badań nad geopolityką Bałkanów oraz rozwojem cywilizacyjnym regionu, a także jak przebiega dynamika tego procesu. Analiza ta pozwoliła na wyjaśnienie cech sprzężeń między elementami wchodzącymi w skład systemu politycznego odpowiedzialnego za rozwój relacji państw bałkańskich z innymi podmiotami stosunków międzynarodowych. Dała ona możliwość podkreślenia zależności przemian geopolitycznych na "bałkańskiej szachownicy" od czynników zewnętrznych, przede wszystkim mocarstw, które wpływają na sytuację polityczną w regionie. Analiza systemowa jako metoda badawcza umożliwiła ponadto ukazanie, że geopolityka jest podsystemem zależnym od systemu politycznego (sterującego). Dzięki takiej analizie możliwe stało się wzbogacenie konkretnych rozważań o refleksję ogólną. Metoda ta jest o tyle ważna, że nie wyznacza arbitralnych granic badań i pokazuje złożoność relacji zachodzących między podmiotami w epoce globalizacji, kiedy wzajemne powiązania stają się coraz bardziej dynamiczne, zwłaszcza w kontekście pojawiających się nowych zagrożeń w świecie pozimnowojennym i związanych z nimi zmian w regionie bałkańskim, w obszarze jego geopolityki[16]. Posługuje się ona modelem pojęciowym badanej rzeczywistości, dzięki czemu możliwe jest przedstawienie zależności między atrybutami uczestników stosunków międzynarodowych a ich miejscem w strukturze systemu międzynarodowego oraz konsekwencjami działań i oddziaływań dla każdego z nich[17].

Ważne stało się zastosowanie metody porównawczej (analogii), co pozwoliło na wyodrębnienie ogólnych teorii geopolitycznych i wykorzystanie ich do opisu Półwyspu Bałkańskiego. Do zbadania przebiegu procesów i zjawisk geopolitycznych posłużyła metoda modelowo-symulacyjna, a obiektem analizy stał się materiał faktograficzny. Hipotezy podlegały weryfikacji w czasie logicznej i merytorycznej krytyki źródeł, w wyniku czego pojawiały się twierdzenia typu prognostycznego. Kiedy ma się dane wyjściowe i warunki ograniczające oraz posiada się choć w zarysie cel badania, można analizować zależności i związki zachodzące między danymi wyjściowymi[18]. Cechą tej metody jest jednoczesne posługiwanie się analizą i syntezą z uwzględnieniem abstrahowania, porównywania i uogólniania[19].

Wybitnie specjalistyczną metodą zastosowaną w tym opracowaniu na znaczną skalę jest metoda geograficzna, która należy do metod szczegółowych. Stała się ona niezbędna przede wszystkim do ustalania wydarzeń i zależności zachodzących pomiędzy polityką a geografią, ludnością a geografią, gospodarką a geografią. Ponadto wiedza geograficzna została wykorzystana do dociekania przyczyn danych zjawisk. Metoda ta umożliwiła analizę i ocenę warunków terenowych, które mają wpływ na powstanie szeregu zjawisk odnoszących się do geopolityki i jej ewolucji (rzeźba terenu, hydrografia, klimat, kompleksy leśne, przebieg dróg, linii kolejowych, stan zurbanizowania itd.). Zastosowanie metody geograficznej w tym opracowaniu polegało na zobrazowaniu procesów i zmian geopolitycznych oraz ich wpływu na stosunki polityczne wewnętrzne i zewnętrzne[20].

Ważne były także metody właściwe dla nauk historycznych, w tym badanie genezy zjawisk historycznych, co pozwoliło na znalezienie związków przyczynowo-skutkowych między podejmowaniem działań przez podmioty bałkańskie i zewnętrzne oraz pokazanie przebiegu powstawania w różnych okresach zmian geopolitycznych w regionie pod wpływem przede wszystkim antagonizmów etnicznych i wojen. Kolejnymi wykorzystanymi metodami były dedukcyjna oraz komparatystyczna, ta ostatnia niezbędna przy porównywaniu ujętych w pracy danych statystycznych dotyczących Półwyspu i jego mieszkańców.

Poza wyżej wymienionymi metodami wykorzystałam następujące techniki badawcze: badanie dokumentów oraz analizę treści i krytykę piśmiennictwa. Pierwsza z nich okazała się niezbędna przy eksploracji materiałów źródłowych, takich jak: dokumenty archiwalne, rządowe (strategie, programy), prawne (akty prawa wewnętrznego i międzynarodowego) oraz prasowe. Z kolei druga została zastosowana do przeprowadzenia oceny i egzegezy przydatności materiałów źródłowych (w tym krytyki literatury przedmiotu). Posłużyła także do poznania aktualnego stanu wiedzy w zakresie badanego zjawiska, a w szczególności umożliwiła interpretację i analizę materiałów zawartych w archiwach polskich i bałkańskich.

Proponowane opracowanie ma charakter nowatorski w polskiej literaturze przedmiotu. Składa się ze wstępu, sześciu rozdziałów, zakończenia, bibliografii, indeksu. Praca zawiera także mapy, szkice i tabele. Tak założona struktura pracy, wyrażająca główną jej ideę, została podporządkowana najważniejszym kwestiom, które zostały poddane analizie i celom badawczym o kluczowym znaczeniu.

W pierwszym rozdziale pt. Podstawy myśli i idei geopolitycznych, który stanowi wprowadzenie do tematyki badań, zostały zawarte najważniejsze koncepcje geopolityczne oraz zaprezentowany dorobek naukowców, którzy zajmowali się tą dyscypliną. Prezentuję także najnowsze metody charakterystyczne dla badań geopolitycznych, z wyróżnieniem tych, które okazały się szczególnie przydatne w prowadzonych przeze mnie dociekaniach. Zwracam szczególną uwagę na wybrane paradygmaty, które stanowią podstawę poznawczą geopolityki. Ponieważ desygnat geopolityki przez wiele lat był pojmowany w sposób kontrowersyjny i niejednoznaczny, zaprezentowałam uzasadnienie dotyczące naukowego pojmowania geopolityki sensu stricto, a nie tylko stosowania jej jako określenia w dyskursie publicystycznym.

W rozdziale drugim, zatytułowanym Charakterystyka geograficzna Półwyspu Bałkańskiego, który w znacznej części poświęcony jest opisowi geograficznemu Półwyspu, analizuję definicję Bałkanów i wypływające z niej możliwości budowania paradygmatów wyjaśniających niestabilność regionu. Dowody świadczące o jego zmienności geopolitycznej zostały ukazane na tle historii politycznej Półwyspu, włącznie z pojęciem "bałkanizacji" i przedstawieniem ingerencji mocarstw w jego dzieje. Wyszczególnienie uwarunkowań, rzeźby, klimatu i hydrografii zostało powiązane z wyróżnieniem cech dystynktywnych jednostek politycznych i zjawisk społecznych, które zachodzą na Bałkanach, co pozwoliło na pokazanie odrębności regionu w ujęciu całościowym.

W rozdziałach trzecim (Charakterystyka geograficzna państw postjugosłowiańskich) i czwartym (Charakterystyka geograficzna Bułgarii, Rumunii, Albanii i Grecji) w oparciu o zmiany, jakie zachodziły w środowisku politycznym, przedstawiam uwarunkowania geograficzne poszczególnych jednostek państwowych, przy czym zawężam je do XX w., traktując wcześniejszy okres jako wprowadzenie. Jednocześnie wyodrębniam te cechy opisu geograficznego, które miały ważny wpływ na kształtowanie się państwowości i systemów politycznych. Uwzględniam także geomorfologiczne bariery utrudniające rozwój cywilizacyjny podmiotów politycznych.

Kolejny, piąty rozdział, który nosi tytuł Zarys dziejów politycznych państw bałkańskich, odnosi się do kształtowania historii politycznej państw na Bałkanach, ich systemów politycznych i stosunków międzynarodowych. Syntetycznie opisuję dzieje polityczne i pozycję międzynarodową państw bałkańskich w środowisku międzynarodowym, wyróżniam najważniejsze zagrożenia w procesie ich rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem roli, jaką odgrywali na przestrzeni wieków gracze zewnętrzni (wielkie mocarstwa).

W szóstym rozdziale pt. Geopolityczne znaczenie Bałkanów poddaję ocenie geopolityczną rolę Bałkanów w rozwoju cywilizacyjnym Europy i pogranicza euroazjatyckiego oraz uwydatniam znaczenie mocarstw w zdobywaniu przewagi na Półwyspie. Ponadto ukazuję dynamikę zmian geopolitycznych, które zachodziły w odniesieniu do stosunków wewnętrznych i zewnętrznych.

W bogatym zbiorze literatury przedmiotu do najważniejszych opracowań, którymi posłużyłam się w badaniach nad procesami geopolitycznymi na Bałkanach, należą teksty: Friedricha Ratzla[21], Lionela W. Lyde'a i Augustusa F. Mocklera-Ferrymana[22], Marion I. Newbigin[23], Halforda J. Mackindera[24], Roberta Strausza-Hupégo[25], Nicholasa J. Spykmana[26], Josepha S. Roucka[27], Henryka Batowskiego[28], Francisa W. Cartera[29], Jerzego Skowronka, Mieczysława Tantego i Tadeusza Wasilewskiego[30], Leszka Moczulskiego[31], Petera Taylora i Colina Flinta[32], Yves'a Lacoste'a[33], Pierre'a Célériera[34], Andreasa Dorpalena[35], Roberta D. Kaplana[36], Zbigniewa Brzezińskiego[37], Andrzeja Dybczyńskiego[38], Zbigniewa Lacha i Jana Wendta[39], Leszka Sykulskiego[40], Davida Mitrany'ego[41], Slavoljuba Šušicia[42], Pierre'a M. Gallois[43], André Blanca[44], Andreji Miletić[45], Saula B. Cohena[46], Piotra Eberhardta[47], Ewy Bujwid-Kurek[48], Ireny Stawowy-Kawki[49], Tadeusza Czekalskiego, Jerzego Hauzińskiego i Jana Leśnego[50], Mirko Grčicia[51], Stanko Nišicia[52], Wawrzyńca Konarskiego i Adama Koseskiego[53], Marii Todorovej[54], Jacka Wojnickiego[55], Andrzeja Dubickiego[56], Dragana Petrovicia i Jasminy Nikolić[57], Dušana Prorokovicia[58], Gorany Ognjenović i Jasny Jozelic[59], Michela Sivignona[60], Andrzeja Krzaka[61], Rafała Woźnicy[62], Zachariasa Michasa i Konstantinosa Grivasa[63], Edwarda Haliżaka[64], Floriana Biebera[65], Ioannisa Th. Mazisa i Markosa I. Troulisa[66], Mirelli Korzeniewskiej-Wiszniewskiej[67], Oskara Кrejčiego[68], Petera Liotty[69], moje własne[70] i wielu innych badaczy.

W celu dokonania opisu geograficznego posłużyłam się następującymi opracowaniami: Borivoja Ž. Milojevicia[71], Ivana A. Božicia, Milana A. Kneževicia[72], Stanisława Gorzuchowskiego i Tadeusza Dybczyńskiego[73], Zygmunta Paruckiego[74], Dragoljuba Sekulovicia[75], Davida Turnocka[76], Miloljuba Sretenovicia[77], Tomasza Witucha[78], Joanny Markowskiej[79], Barbary Urbańskiej[80] oraz innymi. Nadto niezwykle pomocne dla konstrukcji części geograficznej były jugosłowiańskie opracowania z serii Vojna enciklopedija[81].

Nie sposób pominąć także materiałów źródłowych: licznych dokumentów, relacji, sprawozdań, które wprost odwołują się do problematyki geopolitycznej lub do niej nawiązują. Pochodzą one z kolekcji archiwalnych: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie, Państwowego Archiwum Chorwacji w Zagrzebiu, jak również archiwów, które znajdują się w Serbii: Archiwum Jugosławii, Archiwum Serbii oraz Archiwum Wojskowego w Belgradzie.

Pragnę podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej monografii. Wyrazy wdzięczności kieruję do prof. dr. hab. Lecha Rubisza, Dyrektora Instytutu Nauk Politycznych i Administracji Uniwersytetu Opolskiego, za motywowanie do pracy oraz wsparcie finansowe, dzięki któremu opracowanie mogło ujrzeć światło dzienne. Słowa szczególnego podziękowania należą się prof. dr hab. Ewie Bujwid-Kurek, Prodziekan Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, ekspertce w sprawach Półwyspu Bałkańskiego, za cenne rady merytoryczne i metodologiczne udzielane podczas pracy nad tą monografią, które wzbogaciły mój warsztat badawczy i pozwoliły na wnikliwe kontynuowanie badań w obszarze bałkanistyki. Wyrazy wdzięczności kieruję także do Prorektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu prof. dr. hab. Tadeusza Wallasa za udzielone mi konsultacje merytoryczne, jak również za poświęcenie czasu na zrecenzowanie tej pracy.

Słowa podziękowania powinny także dotrzeć do licznego grona Przyjaciół z Bałkanów, z którymi wieloletnia współpraca naukowa, wzbogacona niezliczonymi rozmowami o problemach społeczeństw, krajów oraz ludzi z tamtego regionu, stała się inspiracją oraz bazą ogromnej i niezwykłej, bo opartej na bogatym doświadczeniu, wiedzy. Wyjątkowe podziękowania należą się: dr Jasnej Turkalj, znakomitej historyczce i ekspertce w dziedzinie tematyki bałkańskiej i chorwackiej, byłej Dyrektor Chorwackiego Instytutu Historycznego w Zagrzebiu, dr. Mario Jarebowi, dr. Ivo Lučiciovi i dr. Nikicy Bariciowi z tego samego Instytutu oraz dr. Gordanowi Ravančiciowi, obecnemu Dyrektorowi Chorwackiego Instytutu Historycznego.

Serdecznie wyrazy wdzięczności kieruję do moich serbskich przyjaciół: mgr Any Petrović-Chojnackiej, która wielokrotnie pomagała mi w pozyskiwaniu i selekcji materiałów dotyczących Bałkanów, dr. płk. Dalibora Dendy, dr. płk. Veljko Blagojevicia i prof. Darko Trifunovicia, którzy poświęcali swój czas, aby przybliżyć mi problematykę geopolityczną Półwyspu Bałkańskiego. Ze specjalnym podziękowaniem zwracam się do dr. Milana Terzicia, Dyrektora Archiwum Jugosławii w Belgradzie, za hojne udostępnienie ciekawych zbiorów archiwalnych, niezwykłą serdeczność i wielogodzinne rozmowy o pracy naukowej w Jugosławii i Serbii.

Wyrazy wdzięczności kieruję także do prof. dr. hab. Andrzeja Dubickiego, Prodziekana Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego, który był recenzentem tego opracowania, wielokrotnie udzielał cennych uwag merytorycznych oraz wiele czasu poświęcił na konsultacje podczas pisania monografii, służąc cennymi wskazówkami bibliograficznymi.

Wreszcie dziękuję serdecznie Mężowi prof. dr. hab. Andrzejowi Krzakowi za to, że zaraził mnie swoją naukową pasją do Bałkanów i przekazał mi wiele merytorycznych uwag, bez których nie mogłabym się obejść w trakcie pracy nad książką.

Warszawa, 31 sierpnia 2021 r.

Przypisy

[1] M. Stojković, Istorijska iskustva Balkanski odnosa, w: Balkan krajem 80-tih godina, ur. D. Vulović, Beograd 1987, s. 18.

[2] R. Petković, Balkan i Mediteran, "Naše Teme" 1978, vol. 22, br. 11, s. 2611-2612.

[3] G. Friedman, Następne 100 lat. Prognoza na XXI wiek, tłum. M. Antosiewicz, Warszawa 2009, s. 48.

[4] J. Cvijić, Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje. Osnovi antropogeografije, Beograd 1966.

[5] A. Koseski, W bałkańskim tyglu, Pułtusk 2002; Bałkany. Etnokulturowe podłoże konfliktów, red. W. Konarski, A. Koseski, Pułtusk 2006.

[6] F. Gołembski, Bałkany. Determinanty stabilności, Warszawa 1982; idem, Bałkany w latach 1989-1993. Problemy bezpieczeństwa regionalnego, Warszawa 1994; idem, Aktualny i potencjalny rozwój sytuacji konfliktowych na Bałkanach, Warszawa 1994.

[7] H.L. Kostanick, The Geopolitics of the Balkans, w: The Balkans in Transition, ed. Ch. Jelavich, B. Jelavich, Berkeley - Los Angeles 1963.

[8] I. McLean, A. McMillan, The Concise Oxford Dictionary of Politics, New York 2003, s. 220-221.

[9] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2016, s. 11.

[10] M.O. Slobodchikoff, Challenging US Hegemony. The Ukrainian Crisis and Russian Regional Order, "The Soviet and Post-Soviet Review" 2017, No. 44.

[11] Vide: L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999.

[12] A.J. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych, Gdańsk 2006, s. 117.

[13] Ibidem. Vide: Metodologiczne i teoretyczne problemy nauk politycznych, red. K. Opałek, Warszawa 1975; T. Klementewicz, Spór o model metodologiczny nauki o polityce, Warszawa 1991, s. 133; Cz. Mojsiewicz, Rozmowy o polskiej politologii, Toruń 2005; A. Żukowski, Politologia jako dyscyplina naukowa i kierunek kształcenia. Zarys problematyki, Olsztyn 2006; S. Milosavljević, I. Radosavljević, Osnovi metodologije političkih nauka, Beograd 2006; G. King, Unifying Political Methodology. The Likelihood Theory of Statistical Inference, New York 1989; B. Krauz-Mozer, Teorie polityki, Warszawa 2005; H. Przybylski, Politologia, Katowice 2004; C. Frankfort-Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach społecznych, Poznań 2001.

[14] Vide: Problemy badawcze i metodologiczne politologii w Polsce, red. A.J. Chodubski, M.J. Malinowski, Gdańsk 2006.

[15] A.J. Chodubski, Methodology as an Important Value of Political Science Research, "Polish Political Science" 2010, t. 39, s. 36-37.

[16] Ibidem.

[17] A.J. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych..., s. 119.

[18] Ibidem.

[19] Ibidem, s.129-130.

[20] A. Polak, Historyczne wyznaczniki polemologii, w: Metodologiczna tożsamość polemologii, red. M. Huzarski, B.M. Szulc, Warszawa 2010, s. 34.

[21] F. Ratzel, Politische Geographie oder Geographie der Staaten, der Verkehres und des Krieges, München-Berlin 1903.

[22] L.W. Lyde, A.F. Mockler-Ferryman, A Military Geography of The Balkan Peninsula, London 1905.

[23] M.I. Newbigin, Geographical Aspects of Balkan Problems: in Their Relation to the Great European War, New York 1915.

[24] H.J. Mackinder, Democratic Ideals and Reality. A Study in the Politics of Reconstruction, New York 1919.

[25] R. Strausz-Hupé, Geopolitics. The Struggle for Space and Power, New York 1942.

[26] N.J. Spykman, The Geography of the Peace, New York 1944.

[27] J.S. Roucek, The Geopolitics of the Balkans, "The American Journal of Economics and Sociology" 1946, 5, No. 3.

[28] H. Batowski, Zagadnienia bałkańskie, Kraków 1939; idem, Bałkany. Kraje i narody bałkańskie, "Etnografia Polska" 1966, t. 10; idem, Z polityki międzynarodowej XX wieku. Wybór studiów z lat 1930-1975, Kraków 1979; idem, Rozpad Austro-Węgier 1914-1918 (sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne), Kraków 1982.

[29] A Historical Geography of the Balkans, ed. F.W. Carter, New York 1977.

[30] J. Skowronek, M. Tanty, T. Wasilewski, Historia Słowian Południowych i Zachodnich, Warszawa 1988.

[31] L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999.

[32] P. Taylor, C. Flint, Political Geography, World-Economy, Nation-State and Locality, London - New York 2000.

[33] Y. Lacoste, Geopolityka Śródziemnomorza, tłum. R. Stryjewski, Warszawa 2010; idem, La question serbe et la question allemande, "Hérodote" 1992, N° 67.

[34] P. Célérier, Géopolitique et géostratégie, Paris 2019.

[35] A. Dorpalen, The World of General Haushofer. Geopolitics in Action, New York 1984.

[36] R.D. Kaplan, The Revenge of Geography. What the Map Tells Us about Coming Conflicts and the Battle against Fate, New York 2013.

[37] Z. Brzeziński, Wielka szachownica, tłum. T. Wyżyński, Warszawa 1999; idem, Strategiczna wizja. Ameryka a kryzys globalnej potęgi, tłum. K. Skonieczny, Kraków 2013.

[38] Geopolityka, red. A. Dybczyński, Warszawa 2013.

[39] Geopolityka. Elementy teorii, wybrane metody i badania, red. Z. Lach, J. Wendt, Częstochowa 2010.

[40] L. Sykulski, Geopolityka, czyli pochwała realizmu. Szkice teoriopoznawcze, Warszawa 2011.

[41] D. Mitrany, The Effect of the War in Southeastern Europe, New York 1973.

[42] S. Šušić, Balkanski geopolitički košmar, Beograd 1995.

[43] P.M. Gallois, Le Sang du pétrole - Bosnie. Essai de géopolitique, Lausanne 1996.

[44] A. Blanc, Géographie des Balkans, Paris 1965.

[45] A. Miletić, Geopolitika i geopolitička praksa u XIX i XX veku. Enciklopedija političke kulture, Beograd 1993.

[46] S.B. Cohen, Geopolitics. The Geography of International Relations, New York - London 2015.

[47] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej.

[48] E. Bujwid-Kurek, Państwa pojugosłowiańskie. Szkice politologiczne, Kraków 2008; eadem, Serbia w nowej przestrzeni ustrojowej. Dzieje, ustrój, konstytucja, Kraków 2012; eadem, Legitymizacja ustroju politycznego państw pojugosłowiańskich, Kraków 2019.

[49] I. Stawowy-Kawka, Historia Macedonii, Wrocław 2000.

[50] T. Czekalski, J. Hauziński, J. Leśny, Historia Albanii, Wrocław 2009.

[51] M. Grčić, Politička geografija, Beograd 2000.

[52] S. Nišić, Globalna sila i bezbednost Balkana, Beograd 2002.

[53] Bałkany. Etnokulturowe podłoże konfliktów, red. W. Konarski, A. Koseski, Pułtusk 2006.

[54] M. Todorova, Bałkany wyobrażone, tłum. P. Szymor, M. Budzińska, Wołowiec 2008.

[55] J. Wojnicki, Przeobrażenia ustrojowe państw postjugosłowiańskich (1990-2003), Pułtusk 2003.

[56] A. Dubicki, System partyjny Królestwa Rumunii. Uwarunkowania i funkcjonowanie, Łodź 2013.

[57] D. Petrović, J. Nikolić, Srpski narod i velike sile, Beograd 2008.

[58] D. Proroković, Geopolitika Srbije. Položaj i perspektive na početku XXI veka, Beograd 2015.

[59] Politicization of Religion. The Power of State, Nation, and Faith. The Case of Former Yugoslavia and its Successor States, ed. G. Ognjenović, J. Jozelić, New York 2014.

[60] M. Sivignon, Les Balkans. Une géopolitique de la violence, Paris 2009.

[61] A. Krzak, Wielka Wojna na Bałkanach. Działania militarne i polityczne podczas I wojny światowej 1914-1918, Częstochowa 2016; idem, Wojny bałkańskie 1912-1913, Częstochowa 2017.

[62] R. Woźnica, Bułgarska polityka wewnętrzna a proces integracji z Unią Europejską, Kraków 2011.

[63] Z. Michas, K. Grivas, Hellenic Defence Strategy for the 21st Century, Athens 2006.

[64] Geoekonomia, red. E. Haliżak, Warszawa 2012.

[65] F. Bieber, The Rise of Authoritarianism in the Western Balkans, New York 2020; F. Bieber, N. Tzifakis, The Western Balkans as a Geopolitical Chessboard? Myths, Realities and Policy Options, London 2019.

[66] I.T. Mazis, M.I. Troulis, Systemic Geopolitical Analysis and Structural Realism. Parallel Routes and Common Challenges, "OSR Journal of Business and Management" 2019, vol. 21, No. 10; I.T. Mazis, Analyse geopolitique des Antagonismes Russo Americains en termes de politique energetique dans le sous-systeme des Balkans au sein du systeme Mediterraneen, "Géographies, Géopolitiques et Géostratégies Régionales" 2017, vol. 5, N° 1.

[67] M. Korzeniewska-Wiszniewska, Polityka bezpieczeństwa narodowego Serbii a strefy wpływów wielkich mocarstw, w: Bałkańska szachownica. Geopolityczne i geostrategiczne studia o Bałkanach w XX i XXI wieku, red. D. Gibas-Krzak, Toruń 2019.

[68] O. Кrejčí, Geopolitika středevropského prostoru, Praha 2009.

[69] E.P. Liotta, The Geopolitics of the Balkans. Outcomes and Possibilities, "New Balkan Politics" 2003, No. 7/8.

[70] D. Gibas-Krzak, A. Krzak, Południowosłowiańska mozaika. Charakterystyka geograficzno-polityczna państw postjugosłowiańskich, Szczecin 2010; D. Gibas-Krzak, Bośnia i Hercegowina: determinanty dziejów. Pomiędzy Serbami, Chorwatami a supremacją Muzułmanów, Częstochowa 2016.

[71] B.Ž. Milojević, Jugosławia. Zarys geografii, tłum. A. Dylikowa, Warszawa 1958.

[72] I.A. Božič, M.A. Knežević, Osnovi vojne geografie. Susedne zemlje, Beograd 1955.

[73] Wielka geografia powszechna. Europa IV: Hiszpania, Portugalia, Włochy, Jugosławia, Bułgaria, Grecja, Albania, Turcja Europejska, red. S. Gorzuchowski, T. Dybczyński, Warszawa 1938.

[74] Z. Parucki, Geografia polityczna i wojenna, Warszawa 1970.

[75] D. Sekulović, Vojna geografija, vol. 2, Beograd 2011.

[76] D. Turnock, Introduction: Geography in the New Romania, "GeoJournal" 1993, vol. 29, No. 1.

[77] M. Sretenović, Geopolitički položaj Zapadnog Balkana, "Vojno Delo" 2010, N° 61, br. 1.

[78] T. Wituch, Bałkany - szkic definicji, "Dzieje Najnowsze" 1998, t. 30, nr 2.

[79] J. Markowska, Bałkany - określenie medialne czy region geograficzny, "Prace i Studia Geograficzne" 2010, t. 44.

[80] B. Urbańska, Etnografia historyczna Półwyspu Bałkańskiego, "Etnografia Polska" 1996, t. 10.

[81] T. 1, Beograd 1970; t. 2, Beograd 1971; t. 3, Beograd 1972; t. 5, Beograd 1973; t. 8, Beograd 1974; t. 9, Beograd 1975.

[82] K. Mingst, Podstawy stosunków międzynarodowych, Warszawa 2006, s. 18.

[83] Tukidydes, Wojna peloponeska, t. 1, tłum. K. Kumaniecki, Wrocław 2004, s. 23.

[84] S. Šušić, Balkanski geopolitički košmar, Beograd 1995, s. 2.

[85] Cyt. za: L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999, s. 8.

[86] J.J. Rousseau, Umowa społeczna, tłum. A. Peretiatkowicz, Kęty 2002, s. 43; S. Šušić, Balkanski geopolitički košmar..., s. 22.

[87] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Warszawa 2007, s. 17.

[88] L. Moczulski, Geopolityka..., s. 8.

[89] Prezydent James Monroe 2 grudnia 1823 r. zaprezentował tę doktrynę w corocznym orędziu do Kongresu.

[90] Vide: J. O'Sullivan, Annexation, "United States Magazine and Democratic Review" 1845, Vol. 17, No. 1.

[91] S. Šušić, Balkanski geopolitički košmar..., s. 23.

[92] The New Manifest Destiny, https://www.britannica.com/event/Manifest-Destiny/The-end-of-Manifest-Destiny#ref325726 [dostęp: 1.03.2020].

[93] P. Ostaszewski, Międzynarodowe stosunki polityczne, Warszawa 2008, s. 94. W tym samym mniej więcej czasie Stany Zjednoczone udzieliły pomocy filipińskim partyzantom w wojnie wyzwoleńczej prowadzonej przez nich z Hiszpanią, a następnie zajęły Filipiny, którym nadały status kolonii.

[94] S. Holdar, The Ideal State and the Power of Geography the Life-Work of Rudolf Kjellén, "Political Geography" 1992, Vol. 11, No. 3, https://doi.org/10.1016/0962-6298(92)90031-N [dostęp: 1.03.2020]; R. Kjellén, Staten som Lifsform, Stockholm 1916; idem, Die politische Probleme des Weltkrieges, Leipzig - Berlin 1918.

[95] L. Moczulski, Geopolityka..., s. 9.

[96] I. McLean, A. McMillan, The Concise Oxford Dictionary of Politics, New York 2003, s. 220-221.

[97] Ibidem.

[98] R.D. Kaplan, The Revenge of Geography. What the Map Tells Us about Coming Conflicts and the Battle against Fate, New York 2013, s. XIX-XX; L. Moczulski, Geopolityka..., s. 11, 75.

[99] Ibidem.

[100] P. Taylor, C. Flint, Political Geography, World-Economy, Nation-State and Locality, London - New York 2000, s. 12-13.

[101] Ibidem.

[102] C. Jean, Geopolityka, tłum. T. Orłowski, J. Pawłowska, Warszawa 2007, s. 47. Vide: P. Célérier, Géopolitique et géostratégie, Paris 2019.

[103] C. Jean, Geopolityka..., s. 13.

[104] M. Grčić, Politička geografija, Beograd 2000, s. 88-91.

[105] D. Criekemans, Where Geopolitics and Foreign Policy Analysis Once Met. The Work of Harold and Margaret Sprout and Its Continued Relevance, 15.02.2009, http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/3/1/2/5/6/p312564_index.html [dostęp: 1.03.2020].

[106] D. Proroković, Geopolitika Srbije. Položaj i perspektive na početku XXI veka, Beograd 2015, s. 45; C. Flint, J. Taylor, Political Geography, World Economy..., s. 3-5.

[107] L. Moczulski, Geopolityka..., s. 75-76.

[108] C. Flint, Wstęp do geopolityki, tłum. J. Halbersztat, Warszawa 2008, s. 72-77 passim.

[109] Mały leksykon geopolityki, red. L. Sykulski, Częstochowa 2016, s. 92-93.

[110] A. Dybczyński, Teoria geopolityki, w: Geopolityka, red. A. Dybczyński, Warszawa 2013, s. 23-24.

[111] H.J. Mackinder, Democratic Ideals and Reality. A Study in the Politics of Reconstruction, New York 1919, s. 25-30.

[112] Vide: R. Strausz-Hupé, Geopolitics. The Struggle for Space and Power, New York 1942.

[113] C. Jean, Geopolityka, s. 31-32.

[114] Geopolityka została potępiona i odrzucona przez intelektualistów na Zachodzie, a pojęcia "geopolityka" i "geopolityczny" były uznawane za inwektywy. Z. Rykiel, Podstawy geografii politycznej, Warszawa 2006, s. 22-23. Stalin miał być zauroczony tezami Haushofera dotyczącymi bloku kontynentalnego i wierzył w sojusz niemiecko-radziecki, dlatego też po wojnie geopolityka została w ZSRR zakazana. W. Kazanecki, Geopolityka okresu zimnej wojny, w: Geopolityka, red. A. Dybczyński, Warszawa 2013, s. 139.

[115] L. Moczulski, Geopolityka..., s. 38-40.

[116] A. Dybczyński, Teoria geopolityki..., s. 20.

[117] J. Macała, Czym jest geopolityka? Spory wokół jej definicji, w: Geopolityka. Elementy teorii, wybrane metody i badania, red. Z. Lach, J. Wendt, Częstochowa 2010, s. 11-12.

[118] M.O. Slobodchikoff, Challenging US Hegemony. The Ukrainian Crisis and Russian Regional Order, "The Soviet and Post-Soviet Review" 2017, No. 44, s. 92.

[119] O kontrowersjach związanych z podjęciem bombardowań Jugosławii przez NATO piszę więcej w rozdziale 4 tej monografii.

[120] M.O. Slobodchikoff, Challenging US Hegemony..., s. 92-94.

[121] L. Sykulski, Geopolityka a bezpieczeństwo Polski, Warszawa 2018, s. 77.

[122] Ibidem, s. 77-78.

[123] S.S. Brown, The Future of US Global Power. Delusions of Decline, New York 2013, s. 12.

[124] Ibidem.

[125] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2016, s. 11.

[126] Ibidem.

[127] Ibidem, s. 14.

[128] A. Dybczyński, Teoria geopolityki..., s. 33.

[129] Geografowie stawiają zarzut, że twierdzenia geopolityczne mają znacznie więcej wspólnego z naukami o polityce niż z geografią. Ibidem, s. 24-25.

[130] L. Sykulski, Geopolityka a bezpieczeństwo Polski..., s. 75-76.

[131] Cyt za: S.B. Cohen, Geopolitics. The Geography of International Relations, New York - London 2015, s. 49.

[132] Cyt. za: ibidem.

[133] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia..., s. 101.

[134] C. Jean, Geopolityka..., s. 98-99.

[135] Ibidem.

[136] Ibidem, s. 145, 155.

[137] A. Dybczyński, Teoria geopolityki..., s. 24.

[138] Ibidem.

[139] W. Cahnman, Methods of Geopolitics, "Social Forces" 1942, Vol. 21, No. 2, s. 150-154.

[140] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 12; W.J. Cahnman, Methods of Geopolitics, s. 150-154.

[141] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia..., s. 103.

[142] C. Jean, Geopolityka..., s. 114.

[143] Ibidem, s. 121.

[144] P. Mikulski, M. Sułek, Międzynarodowy układ sił w perspektywie 2050 roku, "Stosunki Międzynarodowe - International Relations" 2009, No. 1-2, s. 79-80.

[145] Ibidem.

[146] Ibidem.

[147] M. Sułek, Prognozowanie i symulacje międzynarodowe, Warszawa 2010, s. 143-144.

[148] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia..., s. 106.

[149] Ibidem.

[150] Ibidem.

[151] M. Sułek, Metodyka analizy geopolitycznej (na przykładzie potęgometrii), "Przegląd Geopolityczny" 2011, t. 3, s. 9.

[152] Ibidem, s. 11.

[153] Ibidem.

[154] G. Modelski, The Long Cycle of Global Politics and the Nation-State, "Comparative Studies in Society and History" 2009, Vol. 20, No. 2; idem, Principles of World Politics, New York 1972.

[155] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia..., s. 20-21.

[156] Ibidem.

[157] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 48.

[158] Großraum oznacza wielką przestrzeń, ale w tym przypadku należałoby odnieść to znaczenie do obszaru geopolitycznego, którym miały zarządzać Niemcy.

[159] Vide: R. Kjellén, Politiska essayer, vol. 1-3, Stockholm 1914; G. Lundestad, 'Empire' by Integration - The United States and European Integration, 1945-1997, Oxford 1998.

[160] O. Tunander, Swedish-German geopolitics for a New Century. Rudolf Kjellén's The State as a Living Organism, "Review of International Studies" 2001, Vol. 27, No. 3, https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-international-studies/article/swedishgerman-geopolitics-for-a-new-century-rudolf-kjellens-the-state-as-a-living-organism/291349F3 [dostęp: 1.04.2020].

[161] Ibidem.

[162] O. Tunander, Swedish Geopolitics: from Rudolf Kjellén to a Swedish "Dual State", "Geopolitics" 2005, Vol. 10, No. 3.

[163] F. Ratzel, Politische Geographie oder Geographie der Staaten, der Verkehres und des Krieges, München - Berlin 1903, s. 5-22; J. Macała, Friedrich Ratzel jako twórca niemieckiej Geopolitik, "Atheneum. Polskie Studia Politologiczne" 2012, nr 34.

[164] G. Cimek, Znaczenie geopolityki w warunkach procesu globalizacji, "Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej" 2009, R. XLX, nr 3(178), s. 115.

[165] A. Cianciara, Klasyczne koncepcje geopolityczne, w: Geopolityka, red. A. Dybczyński, s. 55.

[166] L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa 2009, s. 83.

[167] Pangermańska rasistowska teoria i ruch ideologiczny głoszący istnienie narodów predestynowanych, który stworzył duchowe podstawy nazizmu i hitleryzmu. P. Szuppe, Ideologia i mistyka volkistowska u źródeł nazizmu, "Collectanea Theologica" 2003, t. 73, z. 2, s. 79.

[168] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 31-32.

[169] Ibidem, s. 31.

[170] A. Stogiannos, The Genesis of Geopolitics and Friedrich Ratzel Dismissing the Myth of the Ratzelian Geodeterminism, Cham 2019, s. 17, 34-37.

[171] Ibidem.

[172] L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny..., s. 56.

[173] Ibidem.

[174] A.T. Mahan, The Influence of Sea Power upon History 1660-1783, New York 1987 [wyd. polskie: Wpływ potęgi morskiej na historię 1660-1783, tłum. E. Weryk, Oświęcim 2020].

[175] Ibidem, s. 4-5, 9.

[176] A. Miletić, Geopolitika i geopolitička praksa u XIX i XX veku. Enciklopedija političke kulture, Beograd 1993, s. 344-345.

[177] Ibidem.

[178] Ibidem.

[179] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 82; R.D. Kaplan, The Revenge of Geography..., s. 105.

[180] S. Šušić, Balkanski geopolitički košmar..., s. 24.

[181] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 72-73.

[182] A.T. Mahan, The Problem of Asia and Its Effect upon International Policy, Boston 1900, s. 20-25.

[183] S.B. Cohen, Geopolitics..., s. 48.

[184] A.P. de Seversky, W potędze powietrznej zwycięstwo, tłum. A.A. Kierski, Edinburgh 1943.

[185] Ibidem.

[186] Idem, Air Power: Key to Survival, New York 1950.

[187] Ibidem.

[188] Ibidem.

[189] W. Kazanecki, Geopolityka okresu zimnej wojny, w: Geopolityka, red. A. Dybczyński, s. 153.

[190] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 148.

[191] Ibidem, s. 147.

[192] Ibidem.

[193] Ibidem.

[194] A. Dorpalen, The World of General Haushofer. Geopolitics in Action, New York 1984, s. 15-17.

[195] Ibidem, s. 101.

[196] O. Кrejčí, Geopolitika středevropského prostoru, Praha 2009, s. 99.

[197] P. Eberhardt, Rozwój światowej myśli geopolitycznej..., s. 105-106.

[198] Ibidem.

[199] A. Dorpalen, The World of General Haushofer..., s. 15-17.

[200] Ibidem.

[201] Haushoferowi zarzucano wspieranie reżimu Hitlera (uczniem Haushofera był Rudolf Hess), jak również pozyskanie Japonii do państw Osi. Syn naukowca zginął w Moabicie, oskarżony o uczestniczenie w spisku na życie Hitlera. Równie tragiczny był koniec życia naukowca, który wraz z żoną popełnił w 1946 r. samobójstwo. L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny..., s. 36.

[202] Ibidem.

[203] Badacze zwracają uwagę, że rola w kreowaniu polityki nazistów przez Haushofera była przesadnie wyeksponowana i nie do końca zgodna z prawdą. L. Moczulski, Geopolityka..., s. 19.

[204] H.J. Mackinder, The Geographical Pivot of History, "Geographical Journal" 1904, Vol. 22.

[205] Ibidem.

[206] Wyspa Świata (World-Island) obejmuje masę kontynentalną, na którą składają się: Europa, Azja oraz Afryka. Natomiast pozostałe obszary - Ameryka Południowa i Północna, Australia i Archipelag Malajski - są satelitami Wyspy Świata i odgrywają mniejszą rolę w dziejach świata.

[207] L. Moczulski, Geopolityka..., s. 14; C.S. Gray, The Geopolitics of Superpower, Lexington 1988, s. 5-12.

[208] L. Moczulski, Geopolityka..., s. 14.

[209] Z. Lach, J. Skrzyp, Geopolityka i geostrategia..., s. 30.

1.1. Myśli i idee geopolityczne - w kręgu definicji

Determinizm geograficzny państwa i polityki znany był od czasów antycznych, a problematyką tą zajmowali się m.in. Herodot, Tukidydes i Arystoteles. Grecy zorganizowani w niezależne państwa-miasta prowadzili klasyczną politykę siły i nieograniczonej ekspansji, osiągając szczyt rozwoju w 400 r. p.n.e., co zostało udokumentowane przez Tukidydesa[82]. Przyjęli zasadę, że państwo jako żywy organizm ma prawo do rozwoju i wzrostu, a więc może przejawiać tendencję do rozszerzania się na inne obszary[83]. Wystarczy przytoczyć żądania Persów skierowane do króla Kira, aby "wyprowadzić ich z niepłodnego środowiska w bardziej płodny obszar" (Herodot)[84]. Niemniej jednak dopiero opracowanie Anne-Roberta-Jacques'a Turgota pt. Fragmens et pensées détachées pour servir a l'ouvrage sur la geographie politique (O geografii politycznej), które powstało w 1751 r., uważa się za pierwszą próbę formalnych dociekań związków występujących między geografią, historią a polityką[85]. Przedmiot badań w obszarze geopolityki nie został zatem dokładnie określony aż do połowy XVIII w., choć wcześniej zauważano powiązania pomiędzy położeniem geograficznym a potencjałem państwa w kontekście ekonomicznych, geograficznych i kulturowych relacji z innymi państwami.

Wśród prekursorów tego rodzaju badań trzeba umieścić Jeana Jacques'a Rousseau, którego poglądy dotyczące aspektów przyrodniczo-geograficznych i deterministycznych można uznać za źródło idei geopolitycznych dających podstawę do rozumienia wojen obronnych i zdobywczych. W dziele Umowa społeczna z 1762 r. szczególną uwagę autor poświęcił położeniu i wielkości terytorium państwa oraz wpływowi tych czynników na życie polityczne. Rousseau wskazał, że najbardziej optymalne terytorium to takie, które nie byłoby ani za wielkie, ani za małe. Zbyt rozległe pod względem powierzchni państwo utrudnia organizację, a zbyt małe nie może być niezależne. Jeżeli obszar kraju jest niewielki, to wtedy państwo jest zagrożone ze strony sąsiadów, co stanowi bezpośrednią przyczynę wojen zdobywczych[86].

Idee determinizmu geograficznego wywarły decydujący wpływ na geopolityczne rozumienie stosunków międzynarodowych. Faktycznie jednak za prekursora geopolityki należałoby uznać Adama Heinricha Dietricha von Bülowa, niemieckiego geografa i polityka, który w XVIII w. zaprezentował geometryczną naukę o strategii. Przewidywał on, że większe państwa opanują mniejsze, w ten sposób tworząc Europę złożoną z jedenastu dużych państw, spośród których żadne nie byłoby w stanie prowadzić dalszej ekspansji[87].

W trakcie procesu formowania zasad geopolityki, w XIX w., ukazało się studium pt. Die grossen Mächte Leopolda von Rankego, traktujące o sile wielkich mocarstw na przestrzeni dziejów[88]. Zjawisko ekspansji jednego narodu na określonym obszarze zostało w pełni wyjaśnione dzięki idei zawartej w "Manifeście Destiny", która przewidywała nadanie Stanom Zjednoczonym specjalnych uprawnień do zajęcia całego kontynentu amerykańskiego. Ta teza została po raz pierwszy zastosowana w 1845 r. przez Johna L. O'Sullivana, redaktora "Democratic Review". Nawiązuje ona bezpośrednio do wcześniejszej doktryny Monroego[89], która uznawała dominującą rolę Stanów Zjednoczonych na półkuli zachodniej, wolnej od europejskiej rywalizacji i wpływów tamtejszych mocarstw[90]. Ta swoista "idea boskiego przeznaczenia" odwoływała się do wyjątkowej roli USA, kraju, który miał krzewić ideały partnerstwa i altruizmu. Praktyka pokazała jednak, że było to nadużycie, które nie miało pokrycia w rzeczywistości. Fakt, że amerykańskie rozumienie geopolityki nie uwzględniało konieczności użycia siły zbrojnej do zapewnienia naturalnego wzrostu państwa, jak to miało miejsce w późniejszej geopolityce niemieckiej, nie wynikał z amerykańskiego pacyfizmu, lecz z tego, że rzadko zaludniony obszar Nowego Świata nie stawiał oporu wymagającego użycia takich środków. Pogląd ten oczywiście należy traktować z odpowiednim dystansem poznawczym. Nie jest bowiem tajemnicą, że narody przybywające na kontynent amerykański wykorzystywały zarówno siłę wojskową, jak i rosnącą moc ekonomiczną, które umożliwiały dalszą ekspansję ze wschodu na zachód Ameryki Północnej. Stany Zjednoczone ustanowiły w XIX w. aktualne granice państwa poprzez wypieranie i zagładę plemion indiańskich, które stawiały opór do 1890 r., kiedy zostały masowo sprowadzone do kilku rezerwatów, gdzie poddano je systematycznemu wyniszczeniu. Amerykanie poszerzali swoje terytorium również poprzez kupowanie obszarów po zaniżonych cenach. W ten sposób w 1803 r. nabyli od Napoleona Zachodnią Luizjanę za 15 mln dolarów, a w 1819 r. uzyskali Florydę od Hiszpanów za 5 mln dolarów. Teksas, Nowy Meksyk i Kalifornia zostały dołączone do Stanów Zjednoczonych po zakończeniu wojny amerykańsko-meksykańskiej (1846-1848). W roku 1867 r. natomiast za 7,2 mln dolarów w złocie Stany Zjednoczone nabyły od carskiej Rosji Alaskę[91]. Hegemonia amerykańska, będąca praktycznie jednym z pierwszych przykładów zastosowania zasad geopolityki w epoce nowożytnej, ukształtowała się dopiero od drugiego "Manifestu Destiny" (1890)[92], stanowiącego usprawiedliwienie dla ekspansji amerykańskiej na Karaibach, m.in. w Nikaragui (1909), Dominikanie (1916) i na Kubie, o którą w 1898 r. stoczona została wojna z Hiszpanią i która w 1902 r. została amerykańskim protektoratem[93].

Na kanwie dziejów politycznych i walki o wpływy wielkich graczy na arenie międzynarodowej kształtowały się definicje nowej dyscypliny. Proces ten zapoczątkował szwedzki naukowiec Rudolf Kjellén (1864-1922), który po raz pierwszy użył tego określenia w 1899 r. na łamach czasopisma "Ymer" w artykule Studier över Sverigers politiska gränser[94]. Ponadto badacz ten stworzył własną koncepcję państwa jako organizmu, który składa się z pięciu komponentów: władzy, ludności, układu społecznego, gospodarki i podłoża fizycznego, czyli geograficznego[95].

Przyjmuje się, że geopolityka to nauka o interdyscyplinarnym charakterze, która bada zależności między wpływem czynników geograficznych i historycznych na powstawanie i funkcjonowanie państw (ośrodków siły)[96]. Pojęcie "geopolityka" powstało z połączenia dwóch greckich słów: gea (ziemia) i politika (polityka). Można z tego wnioskować, że jest to dyscyplina naukowa badająca stosunek obszaru, na którym znajduje się określone państwo, do politycznej organizacji społeczeństwa i kierowania polityką państwową. Geopolityka uwypukla ograniczenia, które na politykę zagraniczną są nakładane przez położenie geograficzne i środowisko zewnętrzne[97]. Innymi słowy, geopolityka zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeni, która jest stałym czynnikiem geograficznym. W początkowej fazie kształtowania się badań geopolitycznych układ przestrzenny był traktowany jako środowisko nieprzyjazne determinujące szanse przetrwania. Przedmiotem badań było państwo i jego możliwości przeżycia w określonej walce o byt[98]. Już we wstępnej fazie zauważalna była różnica pomiędzy teoriami, które preferowały prymat anglo-amerykańskich sił morskich nad tymi, które forsowały dominację rosyjskich sił lądowych. Początkowo geopolityka stworzyła dwie główne gałęzie: organiczną teorię państwa (prekursorzy to badacze niemieccy) oraz geostrategię, której dorobek sytuuje się w świecie anglosaskim[99]. Wyróżniamy subdyscypliny geopolityki: geoekonomię, geohistorię, astropolitykę, astrostrategię, geokulturę, geoekologię[100].

Geostrategia oznacza dążenie do realizacji strategicznych interesów państwa, z uwzględnieniem jego położenia w przestrzeni fizycznej (geograficznej) oraz politycznej[101]. Jest ona często nazywana geopolityką wojskową oraz traktowana jako "młodsza siostra" geopolityki. Prawdopodobnie nazwy tej użył po raz pierwszy gen. Giacomo Durando. Trzeba mieć na uwadze, że różnice między geostrategią a geopolityką są dość płynne, a ich definicje mogą się nakładać, bowiem często geostrategii nie nadaje się znaczenia stricte wojskowego, gdyż jej obszar ulega rozszerzeniu o cele polityczne[102]. Stosunkowo nowym nurtem geopolityki jest geopolityka ekonomiczna, zwana geoekonomią (a także geoekonomiką czy ekopolityką). Dotyczy ona splotu uwarunkowań przestrzennych i ekonomicznych polityki światowej po zakończeniu zimnej wojny[103].

Według serbskiego geografa Mirko Grčicia geoekonomia przedstawia logiczne pojmowanie geopolityki w czasie pokoju, natomiast w warunkach wojny taką kontynuacją jest geostrategia. Dlatego można stwierdzić, że geopolityka, geoekonomia i geostrategia tworzą unikalny pogląd na znaczenie czynników geograficznych dla funkcjonowania państwa na różnych obszarach[104].

Obecnie w trakcie analizy geopolitycznej zwraca się uwagę na relacje między czynnikami geograficznymi z jednej strony a stosunkami i zjawiskami politycznymi z drugiej. Uwzględniane są czynniki społeczno-geograficzne na znacznie wyższym poziomie, niż miało to miejsce w niektórych wcześniejszych okresach. Środowisko zewnętrzne jest rozumiane szerzej, ponieważ obejmuje nie tylko wymiary materialne, ale także ludzkie, a nawet psychologiczne[105].

Niewątpliwie czynnikiem, który wyróżnia geopolitykę spośród innych dziedzin wiedzy badających stosunki międzynarodowe, jest możliwość dokonania przez nią analiz zintegrowanych. Tworzy się w ten sposób w pełni kompleksowy obraz sytuacji dzięki interdyscyplinarnemu charakterowi badań. Przedmiot badań stanowią determinanty działania ośrodków siły oraz zachodzące między nimi interakcje. Geopolityka jest najbliższa geografii politycznej, często nawet pojmowana jest jako stosowana geografia polityczna. Geopolityka i geografia polityczna współdziałają, przeplatają się i uzupełniają. W przypadku geografii politycznej przyjmuje się za istotną tezę, że jej przedmiotem badań jest państwo z punktu widzenia przestrzeni, natomiast przedmiotem nauczania geopolityki jest przestrzeń z punktu widzenia państwa[106]. W podejściu naukowym geopolityki ważne jest to, że traktuje ona przestrzeń fizyczną jako niezmienną, natomiast zmiany następują w warstwie cywilizacyjnej, gdzie dochodzi do stałych przekształceń oraz ewolucji. Można więc powiedzieć, że geopolityka zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennym obszarze[107].

Wyróżnia się dwa tradycyjne nurty geopolityki. Pierwszy to geopolityka naturalna (przyrodnicza). Podstawą tej koncepcji jest twierdzenie, że rozwój państw i narodów jest zdeterminowany geograficznie (przez środowisko geograficzne). Drugi nurt to geopolityka polityczna, która wskazuje na geograficzne ograniczenia zjawisk politycznych, czyli przestrzenne uwarunkowania polityki zagranicznej państwa. Oznacza to, że geopolityka zajmuje się tylko tymi determinowanymi geograficznie cechami państwa, które uzna za czynniki wywierające wpływ na jego funkcjonowanie w środowisku zewnętrznym.

Każdy kraj posiada własny kod geopolityczny, który pozwala mu określić stosunek do reszty świata. W jego skład wchodzi kilka podstawowych założeń: określenie aktualnych i potencjalnych sojuszników oraz przeciwników, wypracowanie sposobów na utrzymanie sojuszników, pozyskanie nowych sprzymierzeńców, przeciwstawienie się aktualnym i przewidywanym adwersarzom, opracowanie metod i form prezentowania wizji geopolitycznej państwa własnym obywatelom i społeczeństwom na świecie. Kod ten dotyczy trzech potencjalnych skal przestrzennych: bezpośredniego sąsiedztwa, regionu lub świata[108]. Można więc powiedzieć, że jest on obrazem, który staje się podstawą do działania politycznego[109].

Od początku zaistnienia geopolityki w sensie naukowym terminowi temu towarzyszyły liczne kontrowersje, gdyż był on w znaczący sposób uwikłany w bieżący dyskurs polityczny, łącząc sposób myślenia o polityce z określoną kategorią analityczną[110]. Na początku XX w. w Wielkiej Brytanii wykształcił się wśród intelektualistów pogląd, że geografia nie powinna być przedmiotem nauczania w szkole, ponieważ promuje imperializm[111]. Geopolityka w Stanach Zjednoczonych, początkowo ostro krytykowana, w okresie międzywojennym została spopularyzowana przez Roberta Strausza-Hupégo jako nauka, która zajmuje się systemami kontynentalnymi. Kończyła się era zamorskich imperiów i wolnego handlu światowego, następował zmierzch państwa narodowego. W miarę jak polityka ewoluowała w kierunku kilku systemów kontynentalnych, geopolityka podkreślała strategiczne znaczenie dużych, przyległych obszarów. W rozumieniu Strausza-Hupégo przyszłość należy do państw gigantów, które będą dominowały nad innymi narodami. W ten właśnie sposób ma być sprawowana kontrola nad obszarami strategicznymi[112]. Takie myślenie legło u podstaw wykorzystywania geopolityki przez silniejsze i bardziej bezwzględne podmioty w stosunkach międzynarodowych. W oparciu o specyficzne, bo geopolityczne rozumienie układu społecznego i politycznego powstawały teorie rasistowskie, z których wynikały "deformacje geopolityczne". Za takim traktowaniem geopolityki opowiadała się część niemieckich uczonych, którzy względami geopolitycznymi uzasadniali nazistowskie dążenie do ekspansji i eksterminacji innych narodów[113].

Niemieckie pojęcie polityczne "przestrzeń życiowa", tzw. Lebensraum, które stało się inspiracją dla działalności Hitlera, miało usprawiedliwić ekspansję terytorialną nazistów. Zaistniało w świadomości społecznej po I wojnie światowej, gdy powstały pierwsze projekty osadnictwa niemieckiego na Wschodzie kosztem wysiedlenia rodzimej ludności. Porażka Niemiec w II wojnie światowej oraz potępienie nazizmu doprowadziły do uznania geopolityki za termin niepoprawny politycznie[114]. Na długi czas geopolityka stała się, niesłusznie zresztą, synonimem ideologii nazizmu. W 1950 r. na Sorbonie ustalono, że powinna zniknąć z programów studiów uniwersyteckich, chociaż np. we Francji nadal ukazywały się prace tematycznie odnoszące się do tej problematyki[115]. Próby wykorzenienia z dyskursu naukowego jej założeń nie powiodły się, lecz do odrodzenia geopolityki doszło dopiero w latach siedemdziesiątych XX w. Zasadniczy jej powrót miał miejsce przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i Francji. Amerykański sekretarz stanu Henry Kissinger dokonał reanimacji problematyki geopolitycznej w dyskursie państwowym, natomiast we Francji Yves Lacoste i naukowcy zgromadzeni wokół czasopisma "Hérodote" poprzez swoją aktywną działalności sprawili, że zagadnienie to ponownie zostało przyjęte przez środowisko akademickie[116]. W ten sposób geopolityka zaczęła na nowo funkcjonować wśród naukowców, zachowując postulowaną przez badaczy odrębność od geografii czy politologii[117].

Przełomowe znaczenie dla rozwoju współczesnych teorii i badań geopolitycznych przyniósł kres zimnej wojny. Po upadku świata dwubiegunowego, który był konsekwencją rozpadu ZSRR (1991), doszło do transformacji w obszarze koncepcji geopolitycznych wraz z ich zastosowaniem w prowadzeniu polityki przez wiele państw. Wraz z dekompozycją Związku Radzieckiego rozpoczęła się hegemonia Stanów Zjednoczonych w stosunkach międzynarodowych. Ukształtowana w ten sposób jednobiegunowość współczesnego świata polega na tym, że Waszyngton przyjmuje na siebie coraz więcej zobowiązań w skali międzynarodowej, co nakłada nań odpowiedzialność za ład międzynarodowy i bezpieczeństwo. Tymczasem Rosja była przekonana, że będzie ściśle współpracować ze Stanami Zjednoczonymi w celu stworzenia nowego globalnego porządku i stabilności. Jednak Stany Zjednoczone nie były aktywnie zainteresowane takim współdziałaniem. Amerykanie uwierzyli, że mogą stworzyć nowy globalny porządek i że Rosja nie będzie miała innego wyjścia, jak tylko pójść za nimi[118].

Po zwycięstwie w zmaganiach zimnej wojny Stany Zjednoczone (wraz z NATO) udowodniły, że mają możliwość interweniowania w każdej części świata, czego przykładem były: arbitraż w wojnie w Bośni i Hercegowinie, nakłonienie stron konfliktu w wojnie domowej w Jugosławii do podjęcia rozmów pokojowych i zawarcie pokoju w Dayton w 1995 r., przystąpienie do nieuzasadnionych prawnie bombardowań Jugosławii w 1999 r.[119], inwazja na Afganistan w 2001 r., wojna z Irakiem w 2003 r. i obalenie Saddama Husajna (II wojna w Zatoce Perskiej), interwencja w Libii w 2011 r.[120]

W pierwszej dekadzie XXI w. głównym zadaniem geopolitycznym Stanów Zjednoczonych stało się niedopuszczenie do zdobycia przez mocarstwo regionalne rangi mocarstwa ponadregionalnego, a także przeciwdziałanie próbom powołania do życia bloków geopolitycznych tworzonych w układzie mocarstw regionalnych, np. bloku rosyjsko-chińsko-indyjskiego[121].

Amerykańska strategia obronna często wyrażana jest liczbą "1421", gdzie jedynka oznacza zdolność do obrony granic wewnętrznych, czwórka symbolizuje umiejętność odparcia ataku prowadzonego z czterech stron świata, dwójka oznacza możliwość równoczesnego zwycięstwa nad dwoma przeciwnikami, czyli możliwość prowadzenia dwóch wojen. Jedynka na końcu symbolizować ma zdecydowane zwycięstwo nad jednym z dwóch przeciwników (zdolność do okupacji całego jego terytorium)[122].

Występujący w naukach politycznych sceptycyzm, jeśli chodzi o dalszy prymat Stanów Zjednoczonych na arenie międzynarodowej, jest zastępowany często przez metaforę "Chimerica", która ma wskazywać na niestabilny układ wzajemnej współzależności finansowej między Chinami a USA. W konsekwencji może to spowodować, że Chiny będą współdecydować (na równi ze Stanami Zjednoczonymi) o kształcie globalnego ładu[123]. Obecnie trzeba zwrócić uwagę, że najważniejsze kierunki rozwoju, które wpływają na kształtowanie się nowych koncepcji geopolitycznych, związane są z następującymi problemami: transformacją społeczeństw przemysłowych w społeczeństwa informacyjne, przechodzeniem od gospodarek narodowych do gospodarki światowej, odchodzeniem od powiązań hierarchicznych na rzecz powiązań sieciowych, przesunięciem wektorów rywalizacji z kierunku Wschód - Zachód na Północ - Południe oraz procesami policentryzacji świata[124].

W kontekście mnogości teorii i znacznej dynamiki stosunków międzynarodowych, zwłaszcza w XXI w., trudno jest jednoznacznie zdefiniować pojęcie geopolityki. Nie wszyscy badacze zgadzają się z tezą, że geopolityka jest samodzielną dyscypliną naukową, określając ją raczej jako paradygmat badawczy, naukę pomocniczą albo instrument analizy sytuacji międzynarodowej. W związku z tym istnieje wiele definicji geopolityki[125].

Najbardziej klasyczna definicja stanowi, iż geopolityka jest nauką o państwie jako organizmie geograficznym. Państwo i jego politykę bada się jako zjawiska przestrzenne. Geopolityka służy do określenia świadomości geograficznej państwa, a jej przedmiotem są polityczne formy życia w przestrzeni oraz badania związków człowieka z przestrzenią[126]. Geopolityka może też być pojmowana jako zdeterminowany kartograficznie sposób myślenia o świecie[127].

Ważną przesłanką badań geopolitycznych jest stwierdzenie, że podstawowym uczestnikiem stosunków międzynarodowych jest państwo. Każde państwo jako odrębny podmiot kieruje się w swoim działaniu dążeniem do realizacji własnego interesu, zaś najskuteczniejszym narzędziem realizacji interesów państwa jest siła[128]. Nawet jeśli uzna się, że geopolityka nie stanowi odrębnej dyscypliny naukowej, to jako metoda badawcza znajduje ona realizację w postaci trzech metod analizy rzeczywistości, które są metodami geopolitycznymi. Geopolityka jako metoda badawcza jest więc analizą stosunków międzynarodowych, która zakłada, iż czynnik geograficzny w sposób decydujący kształtuje zachowania podmiotów międzynarodowych. W ten sposób mówimy o geopolitycznym paradygmacie badawczym w ramach teorii stosunków międzynarodowych. Druga metoda geopolityczna to geopolityka krytyczna, którą określamy jako analizę stosunków siły, odzwierciedlanych w wypowiedziach polityków, np. "oś zła" z wypowiedzi Georga W. Busha czy "imperium zła" Ronalda Reagana. I po trzecie - geopolityka może być także pojmowana jako doktryna, która zakłada konieczność realizacji interesów państwa przede wszystkim przy użyciu metod i założeń geopolityki. Głównymi elementami tej doktryny są: ekspansja, poszerzenie pola geopolitycznego, czyli strefy wpływów, dominacji, interesów, opanowania terytorium. Jedną z metod realizacji geopolityki w tym kontekście jest wojna. Ponadto w dyskursie naukowym określa się, iż geopolityka jest metodą analizowania rzeczywistości społecznej, która jest wykorzystywana przez politologów. W tym przypadku kładzie się nacisk na wykorzystywanie dorobku geografii, zwłaszcza geografii politycznej[129].

Większość teorii geopolitycznych nie ma ściśle narodowego charakteru, nie dotyczy wyłącznie jednego państwa, gdyż istotą myślenia w kategoriach geopolitycznych jest wnioskowanie wielkoprzestrzenne. W związku z tym eksponuje się czynniki integracyjne, dążenie do kontynentalnych czy nawet globalnych powiązań polityczno-gospodarczych[130]. Michael Hardt i Antonio Negri wysuwają tezę, że dzisiejszym globalnym systemem rządzą mocarstwa ponadnarodowe, a nie narodowe. Autorzy ci uważają, że wyłania się nowa struktura polityczna, która stanowi płynny, nieskończenie rozwijający się i wysoce zorganizowany system obejmujący całą populację świata[131]. Zważywszy, że każda władza jest rozproszona, każdy może wpłynąć na kurs systemu, a zatem potencjał zarówno rewolucji, jak i demokracji jest znacznie większy, niż można by wstępnie zakładać. Ponadto każde państwo precyzuje interesy narodowe możliwe do realizacji[132]. Interesy te określa geopolityka, natomiast sposób ich realizacji - geostrategia. Można więc założyć, iż w geopolityce i geostrategii jest wspólny obszar i przedmiot badań. Specyfika geopolityki polega jednak na tym, że zajmuje się ona wielkimi układami (paradygmatami), prowadzi badania długookresowe, a jej rozważania dotyczą zjawisk abstrakcyjnych. Geostrategia natomiast skupia się bardziej na szczegółach, punktach styczności (strefach buforowych), które występują w krótkim czasie[133].

1.2.Metody badawcze w geopolityce

Przedmiotem badań naukowych w geopolityce jest panowanie nad przestrzenią terytorialną, gospodarczą, kulturalną i religijną sprawowane na drodze współpracy, współzawodnictwa lub konfliktu z innymi graczami na arenie międzynarodowej, przy czym graczami mogą być zarówno państwa, jak i organizacje międzynarodowe[134]. W badaniach geopolitycznych wyróżnione zostały czynniki, które składają się na potencjał całkowity (potęgę) ośrodków siły (ang. power, niem. Weltmacht). Dotyczy to głównie czynników historycznych oraz politycznych. Elementy brane pod uwagę w analizie geopolitycznej mogą być stałe lub zmienne. Do stałych czynników zaliczamy: przestrzeń, położenie, odległość, charakter kontynentalny lub wyspiarski, kulturę, klimat i zasoby naturalne[135]. Podstawowymi czynnikami zmiennymi są: ludność, gospodarka, technologia, instytucje polityczne wewnętrzne i międzynarodowe (sojusze), transport, systemy telekomunikacyjne i informatyczne[136].

W teorii geopolityki szczególnie wpływowe znaczenie zyskały następujące metody badawcze: historyczna, funkcjonalna, morfologiczna, behawioralna, systemowa oraz analiza potęgi.

- Podejście historyczne polega na badaniu ewolucji podmiotu geopolitycznego w stosunku do środowiska fizycznego i kulturowego. Opiera się na założeniu, że jego obecna sytuacja i przyszły rozwój nie mogą być rozumiane inaczej jak tylko na podstawie przeszłości danego podmiotu, w kontekście historycznego podobieństwa zdarzeń i antagonizmów oraz stosunków historycznych, które kształtowane są przez różne grupy narodowe i etniczne[137].

- Podejście funkcjonalne skupia się na ocenie funkcjonowania obszaru określanego jako pewna jednostka polityczna, gospodarcza, strategiczna. Ocenia się jego spójność i zgodność między różnymi czynnikami jego potęgi[138].

- Podejście morfologiczne (geograficzne) odwołuje się do metodologii geograficznej, zwraca uwagę na konieczność dokonania inwentaryzacji czynników fizycznych (stałych) i ludzkich (zmiennych)[139].

- Podejście behawioralne jest ukierunkowane na ocenę zamiarów. Bierze pod uwagę ocenę systemów wartości oraz poczucia przestrzeni danego narodu. Uwzględnia struktury systemów: decyzyjnego, politycznego, dyplomatycznego, gospodarczego, strategicznego w celu ukazania ich siły i słabości. Polega to przede wszystkim na badaniu systemów wartości jak również projekcji geopolitycznej zbiorowej wyobraźni danego narodu[140].

- Podejście systemowe z kolei stanowi połączenie podejścia analizy potęgi z podejściem behawioralnym. Łączy zatem w jedną globalną wizję możliwości i intencje graczy, którzy poddawani są analizie[141].

Analiza potęgi jest jeszcze jednym aspektem badań geopolitycznych. Specyfika tego ujęcia polega na tym, że badany jest obszar, który stanowi interakcję działających na nim wielu podmiotów politycznych. Ponadto trzeba mieć na uwadze, że interesy i potęga zmieniają się z czasem. Czas i przestrzeń to zasadnicze wymiary polityczne i strategiczne. Najbardziej trwałe są czynniki fizyczne, jak np. odległość, ale ich znaczenie geopolityczne zmienia się w funkcji posiadanej technologii[142]. Przestrzeń i odległość nie są pojmowane jednoznacznie. W odmienny sposób mogą przyciągać zainteresowanych graczy geopolitycznych ze względu na ich interesy. Bliski Wschód może mieć większe znaczenie dla Europy ze względu na zasób złoża surowców energetycznych niż Bałkany, które są położone w Europie[143].

Analiza potęgi polega na mierzeniu potęgi poszczególnych państw (potęgometria). Zgodnie z modelem Mirosława Sułka można ocenić potencjał ogólny danego ośrodka (państwa lub grupy państw). Analiza potęgi koncentruje się na znaczeniu politycznym, strategicznym, ekonomicznym obszaru pojmowanego jako obszar interakcji działających na nim podmiotów gospodarczych. Obliczeń dokonuje się w następujący sposób: stanowi go iloczyn powierzchni terytorium, dochodu narodowego (produkt krajowy brutto) oraz liczby ludności[144]:

P (potęga) = D (produkt krajowy brutto) razy L (liczba ludności) razy p (powierzchnia terytorium państwa)[145].

Powstaje w ten sposób model Sułka, który, według jego autora, ma charakter dedukcyjny, został stworzony bowiem na podstawie apriorycznego rozumowania logicznego, nie jest więc uogólnieniem badań empirycznych. W kontekście tego modelu trzeba podkreślić, że stosunki międzynarodowe to ogół stosunków sił i interesów. Państwa dążą do przetrwania i rozwoju, a ponadto starają się maksymalizować swoje szanse na przetrwanie i rozwój poprzez zwiększenie swojej siły, nazwanej potęgą. Dla potrzeb badania stosunków międzynarodowych w kategoriach siły można wyróżnić dwa rodzaje potęgi - potęgę ogólną odnoszącą się do całokształtu działalności ludności państwa, związaną ze współpracą i walką, oraz potęgę wojskową odnoszącą się wyłącznie do walki[146]. Potęga wojskowa jest tworzona przez liczbę żołnierzy oraz uzbrojenie i wyszkolenie finansowane z wydatków wojskowych. W modelu Sułka potęga wojskowa (P) obliczana jest iloczynem:

P = W × Ż × p,

gdzie W to wydatki wojskowe, Ż - liczba żołnierzy służby czynnej, a p - powierzchnia państwa[147].

Wpływowe zastosowanie w badaniach geopolitycznych zyskały także inne modele:

- model Lancelota L. Farrara, w którym potęga (P) obliczana jest iloczynem

P = L × IP,

gdzie L to liczba ludności, a IP to produkcja przemysłowa (liczona w USD).

- model Richarda Muira, w którym siła państwa (S) obliczana jest iloczynem

S = PKB3 × ?L,

gdzie L to liczba ludności[148].

Trzeba zwrócić uwagę, że wielu badaczy podkreśla, iż o sile państwa decyduje nie potęga militarna, ale pozycja danego podmiotu w światowym systemie ekonomiczno-politycznym. Często jednak spotyka się twierdzenie, że siła militarna państwa stanowi jego siłę pozorną, natomiast za siłę rzeczywistą należałoby uznać siłę ekonomiczną[149]. Ze względu na siłę ekonomiczną można sklasyfikować państwa jako: największe, wielkie, duże, średnie, małe, bardzo małe i mikroskopijne. Do największych zaliczane są wyłącznie Stany Zjednoczone. Do państw wielkich należą: Rosja, Japonia, Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Chiny i Włochy. W skali świata przeważają jednak państwa małe i średnie. Jedynie w Europie jest najwięcej państw dużych i średnich, w Oceanii i Afryce dominują państwa bardzo małe[150].

Jak zauważył Sułek, analiza geopolityczna jest metodą, która bada stosunki międzynarodowe jednostek politycznych (głównie państw) wraz z ich odwiecznymi interesami (celami) oraz możliwościami ich osiągania w czasie i przestrzeni[151].

W geopolityce nakłady i efekty mogą mieć postać ogólną (syntetyczną), czyli odnoszącą się do wielkości potęgi (mocy, siły), lub sektorową, która jest przedstawiana w kategoriach ekonomicznych, militarnych i moralnych. Uwarunkowania potęgi są dwojakiego rodzaju: stałe (ludność, czas, przestrzeń, działanie) oraz zmienne (sytuacyjne) - zasobowe, klimatyczne i infrastrukturalne. Czynniki sytuacyjne mogą zyskiwać lub tracić na znaczeniu[152].

Specjalny indeks siły oparty na potędze morskiej utworzył George Modelski. Pozycja hegemoniczna, czyli fakt bycia światowym mocarstwem (World Power), według teorii długich cykli Modelskiego polegała na dominacji na morzach. Pozycję taką miała Portugalia w latach 1502-1544, Holandia w okresie 1608-1642, Wielka Brytania w latach 1719-1723 oraz 1809-1890 i Stany Zjednoczone od 1944 r.[153] Gdy mocarstwo osiąga status hegemona, wówczas rzuca mu wyzwanie inne wielkie mocarstwo, co doprowadza do wojny hegemonicznej o zdobycie statusu hegemona. Po II wojnie światowej porządek światowy został ustalony jako rywalizacja dwóch mocarstw: Stanów Zjednoczonych i ZSRR. Według tej teorii okresy hegemoniczne mogły trwać od sześćdziesięciu do dziewięćdziesięciu lat, a wojny hegemoniczne - ok. dwudziestu lat[154].

1.3.Przedstawiciele klasycznej geopolityki

Za twórców teorii geopolityki, ujmowanej w globalnej perspektywie, uważani są: Rudolf Kjellén (Szwed), Friedrich Ratzel (Niemiec), Alfred Thayer Mahan (Amerykanin), Halford John Mackinder (Anglik), Karl Haushofer (Niemiec) i Nicholas John Spykman (Amerykanin). Oprócz nich do klasyków badań geopolitycznych, ze względu na istotne znaczenie dorobku w XXI w., należałoby także zaliczyć: politologa amerykańskiego polskiego pochodzenia Zbigniewa Brzezińskiego, francuskiego naukowca Yves'a Lacoste'a oraz Aleksandra Procofieffa de Seversky'ego, który jest uznawany za twórcę współczesnej geostrategii, oraz geopolityków rosyjskich.

Rudolf Kjellén (1866-1922)

Był szwedzkim germanofilem, głoszącym tezę, że przyszłym światem powinny rządzić Niemcy. Prezentował stanowisko, iż europejska równowaga potęg oraz Pax Britannica nie przetrwają próby czasu, dojdzie więc do ukształtowania się na świecie trzech panregionów polityczno-gospodarczych[155]. Pierwszy z nich - amerykański - obejmowałby zachodnią hemisferę, w tym obydwie Ameryki. Drugim - kierowanym przez Niemcy - byłby blok niemiecko-skandynawski. Wchodzić do niego miały też państwa Europy Środkowej, które powinny zjednoczyć się jako Mitteleuropa pod przywództwem niemieckim. Blok ten miał także skupiać ziemie cesarstwa Habsburgów i Imperium Osmańskiego. Jego obszar miałby się rozciągać na południe aż do Zatoki Perskiej, wzdłuż osi przebiegającej zgodnie z linią kolejową Berlin - Bagdad. Trzeci panregion miał stanowić połączenie Azji Środkowej i Wschodniej z centrum w Japonii[156].

Kjellén uważał, że decydującą rolę w światowej polityce odgrywają najpotężniejsze mocarstwa, natomiast inne państwa pozostają tylko drugorzędnymi uczestnikami wydarzeń historycznych i ich los zależy wyłącznie od tego, czy są potrzebne mocarstwom do zachowania między nimi równowagi i wzajemnego bezpieczeństwa. Najczęściej jednak bywają one ofiarami rozgrywek między wielkimi podmiotami w stosunkach międzynarodowych. Duże państwa powinny nie tylko zachowywać przewagę, ale także starać się o zdobycie pozycji hegemonicznej. O znaczeniu państwa decyduje bowiem jego moc[157].

Uczony ten obawiał się przede wszystkim Rosji i jako nacjonalista wierzył, że tylko Niemcy są zdolne do pokonania tego barbarzyńskiego, jego zdaniem, kraju, aby zlikwidować zagrożenie dla Szwecji i Europy. Kjellén był zwolennikiem planu Paula Rohrbacha (1869-1956), który w 1903 r. przewidywał, że Niemcy opanują całe Bałkany i zwasalizują Imperium Osmańskie oraz uzyskają zdobycze kolonialne w Afryce, w efekcie czego powstałoby imperium niemieckie na styku interesów kontynentalnych Rosji i morskich Anglii. Kjellén uchodzi często za prekursora idei zjednoczonej Europy, gdyż stał na stanowisku, że między potężną Ameryką i Azją nie może istnieć rozczłonkowana Europa, a Niemcy są jedynym państwem zdolnym do jej zjednoczenia. Nawiązywał w ten sposób do idei "Großraum" Carla Schmitta[158], nazistowskiego politologa, który uważał, że Europa Środkowa powinna znaleźć się pod protektoratem Niemiec[159].

Po Wielkiej Wojnie o porażce Niemiec zadecydowały Stany Zjednoczone, których potęgę Kjellén uważał za godną podziwu. Krytycznie odnosił się do traktatu wersalskiego. Niemcy uznawał za skrzywdzone przez państwa Ententy; wierzył, że odrodzenie tego państwa nastąpi, ale nie zdobędzie ono rangi mocarstwa światowego. Może natomiast stać się największym narodem europejskim[160]. W ostatnim okresie życia zrewidował swoje wcześniejsze poglądy, przewidując, że świat przyszłości będzie monocentryczny, a jedynym wielkim hegemonem staną się Stany Zjednoczone, które stopniowo podporządkują sobie Anglię. Uważał, że Rosja wydobędzie się z kryzysu, a następnie dojdzie do odrodzenia jej silnej państwowości, w taki sposób, że stanie się wielkim imperium zagrażającym otoczeniu[161]. Jak widać, prognozy Kjelléna charakteryzowały się znaczną trafnością, co sytuuje go w gronie dobrych analityków, chociaż należy zwrócić uwagę, że dezawuował państwa małe i średnie, których rolę postrzegał instrumentalnie, odmawiając im możliwości prowadzenia skutecznej i samodzielnej polityki[162].

Friedrich Ratzel (1844-1904)

Ratzel to profesor Uniwersytetu w Lipsku, niemiecki geograf, nacjonalista, twórca nowoczesnej antropogeografii, zwolennik mocarstwowej pozycji Niemiec. Wyrażał pogląd, iż zjawiska społeczne są uwarunkowane geograficznie. W swoich badaniach wykorzystał biologiczną teorię Karola Darwina, wychodząc z założenia, że państwo jest żywym organizmem, które w ramach rozwoju walczy z innymi, domagając się rozszerzenia przestrzeni życiowej (Lebensraum) i zdobycia surowców naturalnych. W związku z tym celem silnego organizmu musi być ekspansja terytorialna pojmowana jako poszerzenie własnej przestrzeni życiowej. Ekspansja ta powinna być poprzedzona rozszerzeniem gospodarczych wpływów na danym terytorium. Ratzel stworzył zatem model rozwoju państwa, zgodnie z którym jego przestrzeń powiększa się wraz z ekspansją ludności połączonej więzami tej samej kultury. Granice nie mają stałego charakteru, są labilne, gdyż państwo silnie ekspanduje. Wzrostowi terytorialnemu towarzyszy rozwój we wszystkich innych dziedzinach. Innymi słowy: rozwój to pochłanianie mniejszych jednostek politycznych[163]. Etyka powinna służyć silnym graczom. Zgodnie z tak pojętymi regułami zaborczość, ekspansjonizm, podbój i siła stanowią oznakę woli koniecznej do życia dla zdrowego organizmu (państwa)[164].

Ratzel jako członek Związku Wszechniemieckiego aprobował niemieckie podboje kolonialne oraz niemiecką ekspansję na Wschód. Uważał, że Europa powinna być zdominowana przez Niemcy[165]. Jako wielki propagator rozbudowy niemieckiej floty stworzył pojęcie Seemacht (sea power). W koncepcjach Ratzla zauważalny był nacisk, aby Niemcy dążyły do uzyskania statusu potęgi morskiej. Głównym ich rywalem w tym obszarze była Wielka Brytania[166]. Jako zwolennik ruchu znanego "volkizmem"[167] Ratzel odwoływał się do germańskiego mesjanizmu, który postulował podkreślanie wyjątkowości narodu niemieckiego. W rezultacie podbojów Niemcy miały stać się narodem światowym (Weltnation). Pod wpływem Ratzla zaczęły powstawać imperialne idee, zgodnie z którymi wielkiemu narodowi niemieckiemu miały być podporządkowane: Europa Środkowa, Bałkany i Bliski Wschód, a także centralna Afryka, która stała się celem poszukiwań "ciepłego miejsca pod słońcem" dla Niemców[168].

Ratzel opierał swoje wywody na teorii cyklu oceanicznego, zgodnie z którą we wczesnej fazie rozwoju cywilizacji centrum świata było usytuowane w rejonie Morza Śródziemnego, w epoce nowożytnej natomiast przesunęło się ono w kierunku Atlantyku. Oceanem przyszłości będzie według niego Pacyfik, który przejmie rolę dominującą, dlatego też wzrośnie znaczenie państw usytuowanych lub mających kolonie w tej części globu: Stanów Zjednoczonych, Japonii, Chin, Rosji i Wielkiej Brytanii. Nie miał wątpliwości, że w XX w. nastąpi walka o panowanie nad tym akwenem[169]. Ratzel był zdolnym wizjonerem, ale jego poglądy i idee zostały wykorzystane przez III Rzeszę. Naukowiec bowiem stał na stanowisku, iż państwo jest żywym organizmem biologicznym, który musi powiększać terytorium kosztem sąsiadów[170]. Uważał więc za całkowicie naturalne, że w polityce zagranicznej należy kierować się zasadami, zgodnie z którymi walka o przetrwanie i dominację jest zjawiskiem zgodnym z obiektywnymi prawami rozwoju i ponadczasową moralnością[171].

Alfred Thayer Mahan (1840-1914)

Mahan jest uważany za ojca geopolityki państw morskich. Był doradcą prezydenta Franklina Delano Roosevelta, który de facto stworzył podwaliny pod budowę mocarstwowej pozycji Stanów Zjednoczonych. Mahan wniósł pionierski wkład do badań na pograniczu geopolityki i polemologii. Jako profesjonalny wojskowy preferował rozwiązania siłowe i pasjonował się wojnami na morzu. Zasadniczą głoszoną przez niego tezą była wyższość potęgi morskiej (sea power) nad potęgą lądową (land power)[172].

Ukształtowana pod koniec XIX w. (1890) idea determinizmu geograficznego (teoria nawalizmu Mahana) podkreśla znaczenie i potrzeby morskiej ekspansji Stanów Zjednoczonych, która miała wyrwać ten kraj z politycznej pozycji peryferyjnej i nadać mu charakter mocarstwowy. Zgodnie z tą koncepcją posiadanie potężnej floty wojennej i handlowej oraz panowanie na morzach stanowiło podstawowy atrybut mocarstwowości. Ta strategia morskiej ekspansji stawiana jest na równi z naukami Carla von Clausewitza i Henri Jomini, które dotyczyły wojny na lądzie. Według Mahana wzajemna walka wielkich państw o przewagę na świecie jest czymś nieuniknionym, a stan pokoju to tylko krótka przerwa pomiędzy wojnami zaborczymi[173].

Naukowiec ten w swojej głównej pracy pt. Wpływ potęgi morskiej na historię 1660-1783[174] uznawał, że podstawą dobrobytu państwa jest potęga morska z silną flotą wojenną. Historia stanowiła dla niego ważny czynnik, który należy dobrze poznać, aby móc tworzyć przyszłe strategie. Prężne społeczeństwo morsko-handlowe było dla niego wzorem najwyższego stopnia rozwoju cywilizacji, więc ten rodzaj siły predestynował takie mocarstwo do panowania nad światem[175].

Po dokonaniu analizy dziejów imperium brytyjskiego Mahan doszedł do wniosku, iż wyjście na morze zapewnia przewagę nad siłami kontynentalnymi[176]. Uważał, że szczególnie państwa o charakterze wyspiarskim mają najlepszą lokalizację z uwagi na łatwy i szybki dostęp do morza, co zwiększa ich predyspozycje do zdobycia prestiżu na arenie międzynarodowej[177].

Determinizm geograficzny Mahana znacząco wpłynął na politykę Stanów Zjednoczonych, czego skutkiem było wzmocnienie siły morskiej i uzyskanie przewagi nad marynarką brytyjską. Zajęcie Hawajów przez Stany Zjednoczone (1898) umożliwiło podjęcie próby zdobycia kontroli nad Pacyfikiem, zaś wyparcie Hiszpanii z Karaibów w 1898 r. otwarło drogę do opanowania Kanału Panamskiego[178].

Dzięki posiadaniu siły morskiej Stany Zjednoczone mogły przerzucić w latach I i II wojny światowej miliony żołnierzy do Europy. W ciągu kilku lat (1941-1945) wspólnie z Wielką Brytanią pokonały flotę niemiecką na Atlantyku i samodzielnie japońską na Pacyfiku. Rozwój marynarki wojennej sprawił, że Amerykanie mogli konkurować ze Związkiem Radzieckim. Taki stan rzeczy spowodował, iż Stany Zjednoczone zrezygnowały z izolacjonizmu, a zaczęły aspirować do roli supermocarstwa, które mogło angażować się we wszystkie światowe konflikty[179].

Serbscy naukowcy krytykują poglądy Mahana, stwierdzając, iż był on wyrazicielem idei rodzącego się imperializmu amerykańskiego. Strategię morską Mahana można uznać za analogiczną z amerykańską polityką z czasów szerzenia kolonializmu i imperializmu[180]. Nic dziwnego, gdyż Mahan uważał, iż jedynie Amerykanie mogą kontrolować żeglugę i wymianę handlową między państwami i kontynentami[181].

Alfred Mahan razem z Jamesem Fairgrievem i Richardem Hartshornem wnieśli istotny wkład w pionierskie badania regionów o dużym poziomie niestabilności. Dla ich opisania stosowali terminy crush zone i shatter zone - strefa zniszczenia. Oznaczają one rozdrobnione regiony, w skład których wchodzą niewielkie państwa buforowe. Pełnią one funkcję globalnych destabilizatorów. Leżą między eurazjatyckim Heartlandem a potęgami morskimi. Ich pas rozciąga się od Europy Północnej i Wschodniej po Bałkany, Turcję, Iran, Afganistan, Chiny i Koreę[182]. Państwa znajdujące się w tym obszarze stanowią strefę, w której odbywa się rywalizacja między silniejszymi podmiotami[183].

Alexander Procofieff de Seversky (1894-1974)

Amerykański konstruktor lotniczy i geostrateg Alexander P. de Seversky całkowicie zakwestionował poglądy Mahana. W jego ujęciu okręty na morzu, pozbawione wsparcia lotnictwa, są bezbronne i nie mogą wykonać żadnego zadania bojowego[184]. Naukowiec ten, uznawany za twórcę współczesnej geostrategii oraz koncepcji potęgi powietrznej, z pochodzenia był Gruzinem, służył jako oficer lotnictwa w armii rosyjskiej, natomiast od 1917 r. przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie prowadził firmę lotniczą. Napisał dwie ważne dla dyscypliny geopolityki prace, które miały znaczący wpływ zarówno na amerykańską politykę militarną w okresie zimnej wojny, jak i na rozwój geostrategii. Pierwsza została wydana w 1942 r. pt. W potędze powietrznej zwycięstwo[185]. Seversky zalecał w niej konieczność rozwijania lotnictwa bombowego dalekiego zasięgu, zdolnego do rażenia celów w Japonii i w Niemczech z terytorium USA, bez międzylądowań. Przewidywał, że ekspansja strategicznego lotnictwa zmniejszy znaczenie tradycyjnych sił zbrojnych. W następnej, wydanej osiem lat później monografii pt. Air Power: Key to Survival[186] (Potęga powietrzna: klucz do przetrwania) rozwinął swoje kolejne teorie. Oba największe mocarstwa świata weszły już wówczas w posiadanie broni jądrowej oraz środków jej przenoszenia (lotnictwo strategiczne).

Na początku zimnej wojny Seversky wyróżnił się jako krytyk polityki powstrzymywania. Dowodził, że Amerykanie nie powinni angażować się w każdy konflikt w Eurazji, gdyż w ten sposób zgadzają się na rosyjskie warunki dotyczące sposobu prowadzenia wojen. Skoncentrowanie się natomiast na tworzeniu przewagi strategicznej byłoby optymalnym rozwiązaniem dla polityki prowadzonej przez Stany Zjednoczone z uwagi na prymat potęgi amerykańskiej, która opierała się na umiejętnościach, czyli wyższości myśli strategicznej, uzbrojenia i przewadze technologicznej nad rosyjskim potencjałem, którego podstawą jest potęga przestrzeni, ludzi i zasobów[187].

Nadto Seversky wyznaczył strategiczne strefy wpływów Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, które były wynikiem wyraźnej przewagi w powietrzu obydwu tych państw. Zastosował do tego specyficzną mapę, w centrum której znajdował się biegun północny. Seversky tłumaczył bowiem, że należy spoglądać na kulę ziemską z takiej właśnie perspektywy[188]. Nawiązywał w ten sposób do tezy sformułowanej w 1946 r. przez amerykańskiego generała Carla Spaatza, który przedstawił zagrożenie płynące z powietrza dla amerykańskiej gospodarki, stwierdzając, iż "ten, kto kontroluje szlaki powietrzne Arktyki, ten kontroluje świat"[189]. Przekonywał, iż potencjalna wojna między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim będzie się rozgrywała nad tą częścią świata. W związku z tym mocarstwo, które utraci kontrolę nad przestrzenią powietrzną Arktyki, zostanie narażone na klęskę militarną i polityczną[190].

Trzeba podkreślić, iż głównym osiągnięciem badawczym Seversky'ego było uzasadnienie, że pojawienie się sił powietrznych na polu walki w zasadniczy sposób zmieni zasady sztuki wojskowej i sposoby prowadzenia działań bojowych. Przekonanie o nadejściu ery lotniczej i marginalizacji działań bojowych na lądzie i morzu było merytorycznie nieuzasadnione. Niemniej jednak idea zdobycia przewagi w powietrzu jako istoty działań panowania strategicznego była realizowana z powodzeniem przez amerykańskie elity polityczne po zimnej wojnie, czego dowody znajdujemy w interwencjach: w Kosowie w 1999 r. (wojna NATO - Jugosławia), w Afganistanie w 2001 r. oraz w 2003 r. w Iraku[191].

Karl Haushofer (1869-1946)

Karl Haushofer był niemieckim generałem i profesorem geografii na Uniwersytecie w Monachium. Głosił tezę o wyższości potęgi lądowej nad morską. W swoich badaniach posiłkował się doświadczeniami z pobytu w Japonii, gdzie zafascynował się mentalnością i intelektem jej mieszkańców. Główne zainteresowania Haushofera dotyczyły skali kontynentalnej i bloku eurazjatyckiego, postulował więc zmianę ładu światowego, w tym celu powołał do życia termin nowego porządku (Neue Ordnung)[192]. Zakładał, że Niemcy powinni opanować Mitteleuropę oraz zawrzeć ścisły sojusz ze Związkiem Radzieckim skierowany przeciwko dominacji Wielkiej Brytanii. Rozpad imperium brytyjskiego implikował jego zdaniem uzyskanie przez Niemcy statusu mocarstwa[193].

Świat powinien podzielić się na cztery panregiony, rozciągające się południkowo: panamerykański (obejmujący obie Ameryki), paneuropejski - pod kontrolą Niemiec (obejmujący Europę, Bliski Wschód, Afrykę), panrosyjski (ZSRR, Iran, Indie) oraz panpacyficzny pod kontrolą Japonii (Chiny, Indonezja i Australia)[194].

Poprzez nowy układ sojuszów Haushofer zamierzał zmienić dotychczasowy porządek świata, stąd wynikała krytyka Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych jako państw rządzonych przez międzynarodową plutokrację, która uzyskała dominację, wyzyskując Europę, Azję i Afrykę poprzez kolonializm i grabieże[195]. Rosja wraz z Niemcami miały stanowić podwalinę nowego porządku w Europie, a następnie stworzyć euroazjatycką oś kontynentalną Berlin-Moskwa-Tokio[196].

Poglądy Haushofera trafiły na sprzyjający grunt w Niemczech upokorzonych przegraną i ustanowionym po Wielkiej Wojnie porządkiem wersalskim. W kraju, w którym oczekiwano radykalnych zmian politycznych, jego tezy o wrogim świecie anglosaskim i konieczności wyrównania krzywd wyrządzonych Niemcom stały się motywem przewodnim propagandy państwowej III Rzeszy.

Zdaniem tego uczonego wojna między lądem a morzem o panowanie nad światem jest nieunikniona i to ona określi przyszłość geopolityczną świata. Podkreślał, że naród niemiecki tradycyjnie należy do kultury Zachodu. Interesujące są też jego poglądy odnoszące się do Europy Wschodniej (Rosji). Uważał, że mieszkają tam narody o odmiennej mentalności, należące do innej, "gorszej" cywilizacji, które charakteryzują się agresją, prymitywizmem i nieobliczalnością. Wygłaszając tego rodzaju opinie, myślał przede wszystkim o Słowianach. Poprzez podbój można by wnieść na obszary przez nich zamieszkane nowoczesną myśl cywilizacyjną, o wyższym stopniu organizacji i logicznym zarządzaniu[197].

Po zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow (23.08.1939) doszło do ożywionej współpracy między politykami w Berlinie i Moskwie, a teorie i myśli Haushofera zdobyły wielką popularność w obydwu krajach. Rozpowszechniano zwłaszcza jego tezę, że należy dążyć do jedności politycznej kontynentu eurazjatyckiego, a najważniejszym wydarzeniem współczesnej historii miało być zjednoczenie polityczne Europy z centralną i wschodnią Azją[198]. Poprzez działalność publicystyczną i akademicką Haushofer zachęcał studentów do myślenia w kategoriach kontynentów i przyciągał intelektualistów do nowej ideologii niemieckiej[199]. Chociaż generalnie popierał politykę Hitlera w wielu kwestiach, które dotyczyły uzyskania przez Niemcy pozycji wielkomocarstwowej i skrajnego nacjonalizmu, to jednak atak Niemiec na ZSRR potraktował jako początek katastrofy geopolitycznej swojego kraju[200]. W wizji tego naukowca skutkować miał on utratą przez Niemcy rangi mocarstwa, degradacją polityczną i wyniszczeniem demograficznym narodu niemieckiego[201].

Do dzisiaj uważa się go za znaczącego reprezentanta geopolityki niemieckiej. Jako kontynuator myśli Ratzla, Haushofer definiował geopolitykę jako naukę o geograficznym uwarunkowaniu procesów politycznych, która określa związki wydarzeń politycznych z terytorium, opierając się na szerokiej bazie geograficznej, oraz inspiruje polityczną działalność państwa. Według niego geopolityka powinna być traktowana jako nauka stosowana i musi stać się geograficznym sumieniem państwa[202].

Wysoce negatywnie należy oczywiście ocenić rozważania Haushofera o narodach Europy Wschodniej. Zdecydowanej krytyce poddać trzeba dyskredytowanie ich dorobku cywilizacyjnego i kultury, jak też skazywanie ich, z punktu widzenia wąsko pojętej myśli i idei geopolityki, na zdeterminowaną przez wielkich graczy przyszłość, opartą na całkowitym podporządkowaniu się. Niewątpliwie sprzyjanie barbarzyńskiej i rasistowskiej polityce Hitlera pomniejsza dorobek tego naukowca w oczach cywilizowanego świata[203].

Halford John Mackinder (1861-1947)

Ten brytyjski geograf i podróżnik stworzył teorię przewagi kontynentalnej. Uważał, że istnieje supremacja państw kontrolujących wnętrza kontynentów nad państwami morskimi. W jego ujęciu w nowym, zamkniętym globalnym systemie to siła lądowa miała być dominująca. Pierwszą znaną pracą naukową Mackindera była opublikowana w 1887 r. rozprawa pt. On the Scope and Methods of Geography. Przedstawił w niej metodologię geografii, która z sukcesem została spożytkowana dla jego nowych teorii. Jego zdaniem geografia jako nauka powinna mieć walory wyjaśniające, aby tłumaczyć zjawiska zachodzące na świecie[204].

W 1904 r. Mackinder określił, że centrum potęgi lądowej stanowić ma Eurazja, która została nazwana geograficznym centrum świata (osią, czyli pivot area)[205]. Ten, kto rządzi tzw. Wyspą Świata[206], panuje nad światem, ponieważ na tym właśnie obszarze rozgrywają się najważniejsze wydarzenia mające wpływ na dzieje ludzkości.

Centralnym punktem Eurazji jest położony w niej Heartland (strefa centralna, obszar rdzeniowy). Kontrola nad Heartlandem gwarantuje władzę nad światem. Wszystkie największe ekspansje w historii wychodziły właśnie z tego obszaru[207]. Mackinder przyznawał, że jego granic nie da się jednoznacznie określić. Sam niejednokrotnie zmieniał jego zasięg, raz ograniczając go do terytorium Rosji, innym razem rozciągał go aż do obszaru Mongolii. Przyjmuje się, że Heartland obejmuje centralną i północną część Wyspy Świata, a dokładniej zlewiska Morza Arktycznego oraz zamkniętych zbiorników Azji Środkowej[208].

Szkic 2. Koncepcja Heartlandu i Rimlandu według Halforda J. Mackindera

Źródło: https://blogs.comillas.edu/comillasir/2014/03/16/halford-mackinder-y-la-teoria-de-la-isla-mundial-por-heike-pintor-pirzkall/ [dostęp: 13.04.2020].

Heartland otaczają dwa "półksiężyce": "morski zewnętrzny" (outer / insular crescent), który składa się z obu Ameryk, Wielkiej Brytanii, Japonii, Australii i Afryki, oraz "morski wewnętrzny" (inner / marginal crescent), rozciągający się wzdłuż eurazjatyckiego wybrzeża od Iberii do Syberii, włączając w to większość kontynentalnej Europy na zachód od Rosji, Maghreb, Środkowy Wschód, Turcję, Indie i Chiny (zob. szkic 2). Na tym obszarze koncentruje się większość światowej populacji. Ponadto stanowi on kolebkę większości cywilizacji oraz religii na globie. Mackinder sądził, że ze względu na swoje położenie wewnętrzny półksiężyc będzie zawsze strefą konfliktu[209].