Wstęp

Książka Geografia świata. Regiony w zamierzeniu jest regionalną monografią współczesnego świata, ale też podręcznikiem akademickim. Geografia regionalna świata. Wielkie regiony wydana przez Wydawnictwo Naukowe PWN w 2006 roku była punktem wyjścia dla tego obszernego opracowania przygotowanego przez wielu autorów. Monografia jest adresowana do szerokiego grona czytelników - studentów geografii, ekonomii, zarządzania, gospodarki przestrzennej, stosunków międzynarodowych, turystyki i rekreacji, a także przyszłych dziennikarzy.

Duża liczba prac dostępna na rynku księgarskim, przedstawiających państwa świata w ujęciu encyklopedycznym skłoniła redaktorów i autorów do oryginalnej prezentacji i wyjaśnienia zagadnień geograficznych w obrębie wielkich regionów geograficznych, w skład których wchodzą zwarte przestrzennie grupy państw o podobnych cechach środowiska przyrodniczego, zbliżonych cechach społecznych, kulturowych i gospodarczych, a nawet o pewnych podobieństwach historycznych.

Ranga geograficznych problemów współczesnego świata, a jednocześnie ich przestrzenny zasięg (przy dążeniu do zachowania rozsądnej objętości monografii) spowodowały odstąpienie od zamiaru przedstawienia poszczególnych krajów, zwłaszcza że w zglobalizowanym świecie wiele zjawisk i procesów zachodzi ponad granicami państw, obejmuje ich zgrupowania, niekiedy części lub całe kontynenty. Treść poszczególnych rozdziałów - wielkich regionów, niezależnie od liczby krajów wchodzących w ich skład, staraliśmy się podporządkować, jeśli tylko było to możliwe, jednemu tematowi przewodniemu, stanowiącemu wyróżniającą się cechę danego regionu. Dla Azji Wschodniej obejmującej m.in. Chiny, Japonię, Mongolię czy Republikę Korei za taką cechę uznaliśmy ogromny potencjał ludnościowy oraz wielką i wciąż rosnącą potęgę gospodarczą Chin zaznaczających swą obecność na wszystkich kontynentach, nie wyłączając Antarktydy. Dla Rosji i pozostałych krajów poradzieckich swoistą osią rozważań stała się transformacja przebiegająca w różnorodny sposób w płaszczyźnie politycznej, gospodarczej, społecznej i ludnościowej. Problemy, które jeszcze kilkanaście lat temu były uznawane za marginalne, obecnie przybrały na sile. W podręczniku przedstawiono więc migracje ludności z Afryki i Bliskiego Wschodu do krajów Unii Europejskiej, migracje w Ameryce, gdzie do niemal stałych migracji do Stanów Zjednoczonych doszedł exodus ludności Wenezueli pogrążającej się w głębokim kryzysie.

Mniej uwagi poświeciliśmy środowisku przyrodniczemu. Powodem były, z jednej strony rozmiary monografii, z drugiej - obfitość informacji dostępnych w innych źródłach, choćby w niedawno wydanej przez Wydawnictwo Naukowe PWN Geografii fizycznej świata (Makowski, 2018), a także publikacjach online dostępnych w szerokim wyborze. Niektóre problemy środowiskowe wymagały jednak przedstawienia. Należały do takich m.in. następstwa globalnych zmian klimatu przejawiające się suszami (ważny czynnik migracji środowiskowych), zanikanie wiecznej zmarzliny i topnienie podbiegunowych czasz lodowych (regiony polarne), topnienie lodowców górskich, fale upałów i huragany oraz pożary w Amazonii i Australii.

Istotnym wzbogaceniem treści poszczególnych rozdziałów są wyróżnione teksty, dotyczące wybranych zagadnień, niekiedy bardzo specyficznych (Zagłada wilgotnych lasów równikowych, Regiony transgraniczne, Wpływ czeboli na społeczeństwo Korei Południowej, Zawłaszczanie ziemi w Afryce, Detroit - upadek i odrodzenie miasta). Dla lepszego zrozumienia winny być wsparte lekturą map, a także publikacji uzupełniających, np. roczników statystycznych.

W monografii wyodrębniliśmy następujące wielkie regiony: Europę (1), państwa dawnego Związku Radzieckiego (2), Azję Południową (3), Południowo-Wschodnią (4), Wschodnią (5) i Południowo-Zachodnią oraz Afrykę Północną (6) i Afrykę na południe od Sahary (7). Ze względu na skomplikowany podział regionalny Ameryki wyróżniliśmy trzy rozdziały poświęcone Ameryce Północnej (8), Meksykowi, Ameryce Centralnej i Regionowi Karaibskiemu (9) oraz Ameryce Południowej (10). Przegląd regionalny uzupełniają rozdziały poświęcone Australii i Nowej Zelandii (11), Antarktydzie (12) i oceanom (13).

Zbliżone regionalizacje można znaleźć w wielu współczesnych publikacjach, np. w opracowaniach Banku Światowego i licznych podręcznikach geografii. Jedną z prób takiego ujęcia geografii regionalnej świata, jest klasyczna już Geografia świata pod redakcją M. Rościszewskiego (1992) oraz wspomniana Geografia regionalna świata pod redakcją J. Makowskiego (2006). Inne prace to np. Geography of the World's Major Regions (Cole, 1996), Geographies of Global Change. Remapping the World (Johnson, Taylor, Watts, 2003), Essentials of World Regional Geography (Hobbs, Salter, 2006), World Regional Geography: People, places and globalization (Berglee, 2012).

Koncepcja monografii i zarys jej treści były konsultowane z wieloma geografami oraz studentami Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. To oni podczas wykładów, ćwiczeń, zajęć konwersatoryjnych weryfikowali treść przyszłej publikacji i służyli autorom cennymi uwagami. Nie wszystkie uwagi i sugestie mogły być uwzględnione. W ostatecznym wyborze zagadnień kierowaliśmy się doświadczeniem zawodowym, naszymi przekonaniami, wyczuciem i wrażliwością.

Wyrażamy nadzieję, że publikacja spotka się z zainteresowaniem czytelników.

Jerzy Makowski, Tomasz Wites

1.1. Zasięg i ogólna charakterystyka

Europa zawdzięcza swoją nazwę starożytnym Grekom. Etymologia samego terminu jest niejasna: być może nazwa pochodzi od słowa europos - łagodnie wznoszący się albo od ereb - zachód. W VII wieku p.n.e. terminu Eur?p? używał Homer, pisząc o północnej Grecji, a później posługiwał się nim Herodot (485-425 p.n.e.), aby nazwać ląd rozpościerający się na północ od Grecji i odróżnić go od Azji położonej na wschodzie oraz Libii na południu - jak nazywano wówczas Afrykę.

Europa stanowi część największego kontynentu na kuli ziemskiej nazywanego Eurazją1. Granica między Europą i Azją jest umowna oraz istnieje kilka wariantów jej przebiegu. Przyjmuje się najczęściej, że lądowa, wschodnia granica biegnie od Morza Azowskiego, początkowo wzdłuż rzek - Donu, Manyczy i dolnego biegu Kumy (Obniżenie Kumsko-Manyckie), a dalej brzegiem Morza Kaspijskiego ku północy i wschodowi aż do ujścia Emby. Następnie granica biegnie w górę Emby do jej źródeł w Mugodżarach, skąd skręca ku północy, dalej wzdłuż górnego biegu rzeki Ural, następnie wschodnim podnóżem gór Ural, rzeką Bajdarata do Zatoki Bajdarackiej Morza Karskiego2 (Makowski, 2018).

Europa jest mocno rozczłonkowana, z silnie urozmaiconą, długą linią brzegową (występują tu niemal wszystkie typy wybrzeży), licznymi wyspami (m.in. Wielka Brytania, Islandia i Irlandia na Oceanie Atlantyckim, czy Sycylia, Sardynia na Morzu Śródziemnym), a także zatokami (np. Zatoka Botnicka) i wewnętrznymi morzami (np. Morze Bałtyckie). Najbardziej charakterystyczną cechą krajobrazu Europy jest dominacja w nim rozległych obszarów nizinnych (niziny przeważają zwłaszcza we wschodniej części). Do niższych, starszych i o łagodniejszym krajobrazie pasm górskich należą m.in. Masyw Centralny, Masyw Czeski i Rudawy, Góry Świętokrzyskie, Sudety, Góry Skandynawskie, Ural i góry Szkocji. Młodymi, wyższymi górami są Karpaty, Alpy, Pireneje, Apeniny, Góry Betyckie, Góry Dynarskie i Bałkany. Najwyższym punktem Europy jest szczyt Mont Blanc (4807 m n.p.m.) w Alpach Zachodnich. Duże obszary zajmują również wyżyny, wśród najważniejszych Meseta Iberyjska, Wyżyna Wołyńsko-Podolska, Wyżyna Środkoworosyjska. Krajobraz Europy Północnej i Wschodniej dodatkowo urozmaicają osady polodowcowe, których obecność (np. moren, ozów) sprawia, że w krajobrazie występują pasma wzniesień i pagórków.

O klimacie Europy decyduje jej położenie geograficzne w umiarkowanych szerokościach geograficznych, duże rozczłonkowanie lądu przy niewielkich rozmiarach, równoleżnikowy (w przybliżeniu) układ nizin i gór oraz sąsiedztwo na zachodzie oceanu, a na wschodzie wielkiego kontynentu azjatyckiego. Europa leży w zasięgu trzech stref klimatycznych3 (okołobiegunowej, umiarkowanej i podzwrotnikowej), w obrębie których wydziela się posiadające swoją odrębność typy klimatów.

Ryc. 1.1. Europa - granice regionu i podział polityczny

Zróżnicowanie warunków środowiska, a przede wszystkim budowa geologiczna, ukształtowanie powierzchni, geneza rzeźby i warunki klimatyczne, są podstawą do podziału Europy na cztery regiony fizycznogeograficzne: Europę Północną, Europę Wschodnią, Europę Zachodnią i Europę Południową (Makowski, 2018).

W kolejnych rozdziałach przedstawiono szczegółowe zagadnienia problemowe, które wydają się najważniejsze dla zrozumienia sytuacji, w jakiej znajduje się współcześnie Europa.

Rycina 1.1 przedstawia wszystkie państwa europejskie. W rozdziale pierwszym rozważania dotyczą w większym stopniu krajów UE oraz z nią stowarzyszonych. Państwa dawnego Związku Radzieckiego zostały szerzej opisane w rozdziale drugim.

1.2. Zmiany demograficzne w Europie

Współcześnie Europę zamieszkuje 747 mln mieszkańców (UNDESA, 2020). Znaczenie potencjału ludnościowego Europy w porównaniu do innych kontynentów systematycznie maleje, nie wynika to z drastycznego spadku liczby ludności, ale jest związane z gwałtownym przyrostem ludności w regionach pozaeuropejskich. Na początku XX wieku Europę zamieszkiwało 25% populacji światowej, 100 lat później w 2000 roku 12%, a w 2025 roku będzie ona zamieszkana, według prognoz, przez 6% populacji światowej4. Prognozy demograficzne wskazują, że liczba ludności Europy przez najbliższe kilka lat będzie się utrzymywać na stałym poziomie, ale od 2025 roku, mimo napływu imigrantów, zacznie stopniowo maleć. Trend ten jest w dużej mierze uzależniony od skali przyszłej migracji do i w Europie.

W większości krajów europejskich w drugiej połowie XX wieku zanotowano spadek liczby urodzeń. Przyczyny tego zjawiska tkwią w wielu czynnikach zarówno instytucjonalnych m.in. ograniczenia funkcji opiekuńczej państwa, jak i osobistych m.in. w rozpowszechnieniu idei indywidualizmu, samorealizacji oraz wzrostu liczby związków nieformalnych i zwiększeniu zatrudnienia kobiet. Kryzysy ekonomiczne i wynikające z nich zagrożenie bezrobociem, niepewność zatrudnienia, również były czynnikami zmniejszającymi czasowo dzietność. Współczynnik dzietności5 malał w Europie od połowy lat 70. XX wieku, przyjmując najniższe wartości (1,4) w latach 1995-2000 i 2000-2005 (UNDESA, 2019). Pod koniec lat 90. XX wieku Europa Północna i Zachodnia (z wyjątkiem Niemiec, Austrii i Szwajcarii) osiągała umiarkowanie niską płodność, a współczynnik dzietności wynosił średnio 1,7-2,0, zaś Europa Południowa i Wschodnia miały niski lub bardzo niski współczynnik dzietności, zwykle mieszczący się między 1,2-1,4. Różnice między krajami europejskimi zmniejszyły się w XXI wieku. Wskaźnik dzietności wzrósł w Europie Wschodniej (w latach 2015-2020 - 1,66), a także w wybranych państwach Europy Zachodniej np. Austrii, Szwajcarii i Niemczech (w latach 2015-2020 dla Europy Zachodniej - 1,68). W Europie Północnej wskaźniki dzietności nie uległy znaczącym zmianom (w latach 2015-2020 - 1,75). Dzietność na niskim poziomie utrzymuje się zaś w krajach Europy Południowej (w latach 2015-2020 - 1,37). Warto zaznaczyć, że żadne z państw europejskich nie osiągnęło w 2019 roku wartości współczynnika dzietności 2,1, zapewniającego prostą zastępowalność pokoleń (tab. 1.1).

Dynamika wzrostu ludności jest w Europie zróżnicowana regionalnie i wynika z długoterminowych trendów demograficznych. Nadal częściowo widoczna jest dawna granica geopolityczna między Wschodem i Zachodem Europy. Państwa w stosunkowo bogatych regionach - Zachodnim, Południowym i Północnym - nadal doświadczają wzrostu liczby ludności ze względu na połączenie niewielkiego przyrostu naturalnego i dodatniego salda migracji. Tylko kilka krajów, w tym Niemcy czy Włochy, odnotowywały w XXI wieku okresowo spadek liczby ludności z powodu przeważającej nad liczbą urodzeń liczby zgonów, ale dodatnie saldo migracji przyczyniło się do odwrócenia negatywnych trendów demograficznych. Prawie we wszystkich krajach środkowej, południowo-wschodniej i wschodniej części Europy nastąpiło natomiast zahamowanie wzrostu lub spadek liczby ludności z powodu połączenia niewielkiego przyrostu naturalnego i ujemnego salda migracji. W krajach, takich jak Bułgaria, Łotwa, Litwa, Mołdawia, Bośnia i Hercegowina zaobserwowano spadek liczby mieszkańców. Kilka bogatszych krajów regionu - Czechy, Słowenia - odnotowało niewielki wzrost liczby ludności.

Wysoki standard życia w większości krajów europejskich, sprawił, że w od lat 50. XX wieku znacznie wzrosła średnia oczekiwana długość życia. Według Eurostatu średnia długość życia w Unii Europejskiej w 2019 roku wynosiła 80 lat, 78 lat dla mężczyzn i 83 dla kobiet. W 2000 roku średnia długość życia mężczyzn wynosiła

Tab. 1.1. Przegląd regionalny - wybrane wskaźniki demograficzne6

Region6

Liczba ludności (mln)

Odsetek osób urodzonych poza granicami (%)

Wzrost/spadek populacji w latach 1990-2017 (%)

Współczynnik dzietności (TFR)

Oczekiwana długość życia (lata)

Współczynnik obciążenia demograficznego 65+/20-64 (%)

Kobiety

Mężczyźni

01.01.2017

01.01.2017

1990-2017

2016

2016

01.01.2017

Kraje nordyckie

26,8

14

16

1,75

83,9

79,9

33

Europa Zachodnia

166,7

14

17

1,82

84,2

79,5

32

Europa Południowa

129,6

11

11

1,35

85,6

80,4

35

Europa Środkowo- Wschodnia

76,2

4

-3

1,48

81,5

73,9

28

Europa Południowo­-Wschodnia

44,6

2

-14

1,56

78,8

72,4

30

Europa Wschodnia

202,5

-

-5

1,70

77,2

66,8

23

Unia Europejska (28)

511,7

11

8

1,59

83,8

78,3

33

Unia Europejska (27)

445,9

11

7

1,56

83,9

78,2

33

EU-15

407,4

13

12

1,61

84,5

79,6

34

EU-13

104,3

4

-7

1,51

80,9

73,4

29

Źródło: Opracowano na podstawie Vienna Institute of Demography (VID) and International Institute for Applied Systems Analysis (IIASA), 2018.

76 lat (w 1950 r. 64 lata), a kobiet 82 lata (w 1950 r. 70 lat)7. Europejczycy żyją dłużej, zdrowiej i są bardziej aktywni. Po raz pierwszy w historii powszechna jest sytuacja, w której żyją jednocześnie przedstawiciele czterech pokoleń: dzieci, rodzice, dziadkowie i pradziadkowie. Wzrastająca średnia oczekiwana długość życia, obniżający się współczynnik urodzeń i mniejsza liczba dzieci, przy wzrastającej populacji osób starszych sprawiają, że obserwujemy proces starzenia się społeczeństwa europejskiego.

1.3. Starzenie się ludności Europy jako zjawisko demograficzne i społeczne

Starzenie się ludności polega na wzroście udziału osób starszych w danej populacji8, a Europa jest i prawdopodobnie pozostanie w perspektywie kilku najbliższych dekad kontynentem, o najsilniej zaawansowanej starości demograficznej. Starzenie się jest konsekwencją długookresowych zmian demograficznych, utożsamianą (szczególnie przez demografów) z przejściem demograficznym, drugim przejściem demograficznym i przejściem epidemiologicznym. Przyczyny starzenia się społeczeństw europejskich wynikają ze spadku liczby dzieci i młodzieży (starzenie się od dołu piramidy wieku) oraz wzrostu liczby seniorów (starzenie się od góry piramidy wieku), a współwystępowanie obu powyższych procesów prowadzi do przyspieszenia tego procesu (starzenia się ludności). Dodatkowo proces ten może być napędzany tzw. czynnikiem kohortowym i migracjami. W pierwszym przypadku chodzi o długofalowy wpływ na sytuację demograficzną nadzwyczajnych wydarzeń z przeszłości odnoszących się do sfery politycznej (np. wojny), ekonomicznej (np. okresy wysokiego bezrobocia) czy normatywno-obyczajowej (np. wynikających ze zmieniających się norm postępowania). W drugim przypadku uwidacznia się rola masowych emigracji lub imigracji. Większość migrantów stanowią osoby młode, dlatego ich odpływ okresowo przyspiesza, a napływ - opóźnia starzenie się społeczeństwa. W Europie dynamika starzenia się społeczeństwa jest zróżnicowana. W większości krajów europejskich zauważamy spadek liczby urodzeń oraz wkraczanie w wiek emerytalny powojennego wyżu demograficznego - co pogłębia proces starzenia populacji. Migracja opóźnia starzenie się populacji przede wszystkim w krajach Europy Zachodniej (dodatnie saldo migracji), a przyspiesza ten proces w krajach Europy Wschodniej (ujemne saldo migracji).

Średni wiek mieszkańca Europy wynosi obecnie około 41 lat i wzrasta sukcesywnie, w 1950 roku wynosił 29 lat, w 1970 roku - 32 lata, w 1990 roku - 35 lat, w 2010 roku - 40 lat (UNDESA, 2019). W Niemczech i we Włoszech średni wiek w 2019 roku wyniósł 45 lat, a w Bułgarii, Chorwacji, Grecji, Portugalii, Słowenii i Austrii 43 lata. Najniższe wartości widoczne są w Republice Mołdawii, Islandii, Irlandii, Albanii (35-36 lat). W Europie udział osób w wieku powyżej 65 lat w 2019 roku był szacowany na 19%. Współczynnik ten wzrastał od lat 50. XX wieku, gdy tylko 8% populacji Europy stanowiły osoby powyżej 65 lat. W 1970 roku wartość ta przekroczyła 10%, a w 2005 roku 15%. Najwyższy odsetek osób starszych był widoczny we Włoszech (22%), następnie Niemczech, Grecji, Portugalii, Finlandii oraz Bułgarii (21%). Najniższą wartość wskaźnik ten przyjmował w Albanii, Macedonii Północnej i Irlandii (13%). Prognozy UNDESA (2019) wskazują, że będzie następował stały wzrost udziału osób starszych w społeczeństwach - w 2030 roku 23%, a w 2060 roku 30% mieszkańców Europy będą stanowiły osoby powyżej 65 lat.

Wskaźnik obciążenia demograficznego9 przyjmował dla Europy wartość 29 w 2019 roku. W latach 50. XX wieku wynosił jedynie 12, a w połowie lat 90. przekroczył wartość 20. Najwyższe wskaźniki obciążenia, wynoszące 36, dotyczą Portugalii, Włoch i Finlandii.

Współcześnie zachodzi tzw. podwójne starzenie się ludności, przejawiające się wzrostem w ramach populacji seniorów zbiorowości osób bardzo starych. Niezależnie czy przyjmiemy granicę wieku 75, 80, 85 lat widoczny jest wzrost udziału tej grupy w społeczeństwach. W Europie lat 50. XX wieku osoby w wieku powyżej 80 lat stanowiły 1% populacji, zaś w XXI wieku ponad 5% mieszkańców. W następnych latach będzie następował wzrost udziału osób sędziwych (80+) wśród seniorów.

Rozpoznawanie przyrostu i udziałów osób sędziwych w społeczeństwie poszczególnych krajów jest ważne, gdyż to one generują popyt na zabezpieczenia społeczne, usługi zdrowotne, opiekuńcze itp. Jako jedna z najważniejszych konsekwencji starzenia się społeczeństwa podaje się wzrost obciążeń ekonomicznych związanych z przekazaniem środków publicznych na rzecz zaspokojenia potrzeb życiowych seniorów. Podnoszenie wieku emerytalnego lub przebudowa systemów emerytalnych tak, aby w większym stopniu były niezależne od zmiennych demograficznych (odejście od systemów repartycyjnych na rzecz systemów kapitałowych), stanowią odpowiedź na ten problem.

Wzrost liczby seniorów w okresie szybkiego wzrostu gospodarczego oznacza pojawienie się relatywnie zamożnych konsumentów o innych w stosunku do pozostałych grup wiekowych potrzebach. W rezultacie pojawia się tzw. srebrna gospodarka (lub gospodarka senioralna). Początkowo obejmowała ona działania producentów modyfikujących produkty w celu dostosowania ich do potrzeb seniorów, następnie pojawiały się pomysły, aby wdrożyć specjalnie dla osób starszych zaprojektowane produkty, a w kolejnym etapie nastąpiła zmiana percepcji osób starszych z pasywnych nabywców na rzecz aktywnych konsumentów. Część dostawców koncentruje współcześnie swe działania na zaspokajaniu potrzeb najstarszych konsumentów.

Prowadzone są również działania na rzecz integracji międzypokoleniowej, między innymi zwrócenie uwagi na tzw. ageizm, oznaczający uprzedzenia i praktyki dyskryminacyjne z powodu wieku. Silnie promowanym, zwłaszcza w Unii Europejskiej, projektem politycznym jest - aktywne starzenie się. Działania w tym zakresie koncentrują się na wdrażaniu inicjatyw mających na celu poprawę zdrowia, sprawności i umiejętności posługiwania się nowymi technologiami osób na przedpolu starości i we wczesnej starości. W odniesieniu do rynku pracy zakłada ono stworzenie możliwości dłuższej samodzielności ekonomicznej, czyli wykonywania pracy zawodowej m.in. poprzez dostosowanie warunków pracy do fizjologii starzejących się pracowników (np. modyfikacje stosunku i czasu pracy). Rezultatem tych działań ma być odroczenie momentu, od którego zaczyna się starość zależna.

Nawet w warunkach poprawy stanu zdrowia przyszłych seniorów i dłuższego przez nich samodzielnego funkcjonowania będzie wzrastać znaczenie usług medycznych i pielęgnacyjnych. Usługi opiekuńczo-pielęgnacyjne będą tworzyły zatrudnienie dla coraz większej liczby osób, podobnie jak sektor ukierunkowany na wspomaganie opiekunów rodzinnych poprzez doradztwo, zaopatrywania w niezbędne urządzenia i usługi wspomagające.

Współcześnie zauważono potrzebę rozwoju usług nie tylko skierowanych bezpośrednio do osób starszych, ale również osób, instytucji, które mają kontakt z osobami starszymi. W efekcie pojawiają się srebrny marketing czy gerontechnologia. Gerontechnologia dotyczy przede wszystkim dopasowania środowiska technologicznego do zdrowia, warunków mieszkaniowych, mobilności, komunikacji, wypoczynku i pracy osób starszych. Jest ona najczęściej identyfikowana jako podzbiór HealthTech, a w Europie i Stanach Zjednoczonych częściej określana jest jako AgeTech.

1.4. Zmieniające się uwarunkowania migracji w Europie: więcej mobilności, mniej imigrantów?

W działaniach podejmowanych przez rządy poszczególnych państw europejskich można zauważyć dwa sprzeczne trendy dotyczące migracji. Europa stała się kontynentem imigracji, choć niektóre kraje europejskie konsekwentnie definiowały i definiują siebie jako kraje nieimigracyjne. Od lat 70. XX wieku europejskie państwa doświadczające migracji wprowadzają sukcesywnie restrykcyjne prawa względem migracji z krajów pozaeuropejskich10, promując jednocześnie mobilność wewnętrzną - szczególnie dotyczy to mobilności wewnątrz powiększonej Unii Europejskiej.

W pierwszych latach po II wojnie światowej Europa była przede wszystkim obszarem emigracji. Kraje Europy Środkowo-Wschodniej straciły wielu obywateli, którzy jako przesiedleńcy i uchodźcy znaleźli się na Zachodzie, a mieszkańcy Europy Zachodniej emigrowali głównie do Stanów Zjednoczonych, Kanady, Australii, Nowej Zelandii oraz państw Ameryki Łacińskiej. Słowo "emigracja" oznaczało wówczas migrację w celu osiedlenia się w innym miejscu. Sytuacja zaczęła zmieniać się pod koniec lat 50. i na początku lat 60. XX wieku. Zaczynając od zachodu Europy, emigracja malała, a imigracja nabierała znaczenia. Imigrantami byli głównie pracownicy tymczasowi oraz przybysze z byłych kolonii. W latach 80. i 90. XX wieku przybyli do Europy członkowie ich rodzin oraz osoby ubiegające się o azyl. Od połowy lat 80. XX wieku państwa takie jak Włochy, Hiszpania, Grecja i Portugalia oraz Irlandia, Norwegia i Finlandia dołączyły do grona państw imigracyjnych. W XXI wieku kolejne kraje Europy Środkowo-Wschodniej zaczęły również doświadczać imigracji np. Czechy, Polska, Słowenia. Od lat 60. XX wieku sytuacja migracyjna Europy znacznie się zmieniła i stała się ona w dominującej części obszarem imigracji.

Definiowanie się państw jako nieimigracyjne miało konsekwencje dla prowadzonej polityki, postrzegania i opisywania zjawiska imigracji. W wielu krajach napływ przybyszy był legitymizowany, ale nie był utożsamiany z imigracją. Dla przykładu, w okresie powojennym w Wielkiej Brytanii zezwolono na przyjazd i podjęcie pracy poddanym korony brytyjskiej (British subject), pochodzącym m.in. z obszarów dawnych kolonii brytyjskich. W Królestwie Niderlandów mieszkańców byłych Holenderskich Indii Wschodnich, gdy Indonezja uzyskała niepodległość w 1945 roku, uznawano za repatriantów, migrantów z Surinamu (Gujany Holenderskiej) i Antyli Holenderskich jako zamorskich obywateli i również umożliwiono im przyjazd. W Niemczech przyjmowano, głównie ze Wschodu, tzw. etnicznych Niemców (Aussiedler). Dodatkowo w Niemczech ważną grupą migrantów byli pracownicy-goście (Gastarbeiter), których nazwa sugerowała pobyt jedynie tymczasowy. Przyjęcie założenia bycia państwami nieimigracyjnym sprawiło, że po kryzysie naftowym w 1973 roku zaczęto ograniczać możliwość przyjazdu, przede wszystkim migrantom zarobkowym. Zamknięcie drzwi dla nowych pracowników spowodowało, że wzrosła liczba osób migrujących w ramach procesu łączenia rodzin. Od połowy lat 80. XX wieku obserwowany w Europie Zachodniej wzrost migracji osób starających się o azyl oraz kulminacja tej fali w pierwszej połowie lat 90. XX wieku doprowadziło do pierwszego kryzysu migracyjnego. Kryzys przyczynił się do zaostrzenia kontroli i kryteriów przyjmowania przybyszy. Nowe przepisy spowodowały wzrost skali nielegalnych prób dostania się do Europy, a migracja zaczęła być postrzegana jako źródło problemów i zagrożeń.

Postrzeganie migracji z punktu widzenia "kraju nieimigracyjnego" wpłynęło również na kształt krajowej polityki integracyjnej. Niektóre kategorie migrantów były traktowane a priori jako członkowie społeczeństwa (jak wspomniani brytyjscy poddani korony, holenderscy repatrianci, czy etniczni Niemcy) i im oferowano pełne obywatelstwo oraz programy mające doprowadzić do szybkiej asymilacji. W stosunku zaś do pracowników, których traktowano jako tymczasowych gości, oferowano ograniczone, zazwyczaj podejmowane ad hoc, działania integracyjne, głównie w wymiarze społeczno-ekonomicznym, utrzymując iluzję, że migranci wrócą tam skąd przybyli. Zmiana polityki integracyjnej nastąpiła dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku i dotyczyła przede wszystkim Europy Zachodniej. Kraje przeszły od wcześniejszych koncepcji integracji opartej na prawach, na rzecz integracji biorącej pod uwagę kwestie kulturowe, które skupiały się na wspólnych wartościach kulturowych, niezbędnych dla spójności społecznej. Większe zwrócenie uwagi na kwestie kulturowe wynikało z tego, jak społeczeństwa przyjmujące definiowały swoją tożsamość (jako nowoczesną, liberalną, demokratyczną, równą itp.). W praktyce przełożyło się to na określenie wymogów integracji obywatelskiej i stworzenie dla przybyszów oferty kursów integracyjnych11.

Od lat 90. XX wieku Unia Europejska stała się nowym, aktywnym graczem tworzącym politykę, która wpływa na mobilność międzynarodową oraz migracje w Europie. Kraje członkowskie UE zmieniły narodowe polityki na wspólne, restrykcyjne i broniące wjazdu potencjalnych migrantów spoza UE. Instytucjonalne ramy regulacji migracji i integracji, jakie stworzyły przede wszystkim kraje zachodnioeuropejskie, pierwsi członkowie UE, stały się wzorem dla większości państw UE, także dla nowych krajów członkowskich, od których wymaga się, by tworzyły prawo zgodnie z istniejącą polityką UE. W rzeczywistości widać jednak rozdźwięk wizji kształtowania polityki migracyjnej między krajami zachodnimi, południowymi i wschodnimi.

Największą liczbę migrantów w Europie przyjmują kraje UE i z nią stowarzyszone. Według danych Eurostatu w 2018 roku w krajach UE mieszkało 22,3 mln osób z obywatelstwem tzw. krajów trzecich (spoza UE), co stanowiło 4,4% mieszkańców 28 krajów UE. Największa liczba cudzoziemców była w Niemczech (9,7 mln), Wielkiej Brytanii (6,3 mln), Włoszech (5,1 mln), Francji (4,7 mln) i Hiszpanii (4,6 mln). W tych pięciu krajach mieszka 75% obcokrajowców całej UE. W kategoriach względnych państwem członkowskim UE o najwyższym odsetku obcokrajowców był Luksemburg, ponieważ obcokrajowcy stanowili 48% ogółu ludności. Wysoki odsetek obcokrajowców (10% lub więcej populacji zamieszkałej) zaobserwowano również na Cyprze, w Austrii, Estonii, na Malcie, Łotwie, w Belgii, Irlandii i Niemczech. Natomiast cudzoziemcy stanowili mniej niż 1% populacji w Polsce i Rumunii (0,6% w obu krajach) i na Litwie (0,9%). Belgia, Irlandia, Cypr, Luksemburg, Malta, Holandia, Austria, Rumunia, Słowacja i Wielka Brytania były państwami członkowskimi UE, w których cudzoziemcy byli głównie obywatelami innego państwa członkowskiego. Oznacza to, że w większości państw członkowskich UE obcokrajowcy byli obywatelami krajów spoza UE. W przypadku Łotwy i Estonii odsetek obywateli z państw trzecich jest szczególnie duży ze względu na znaczną liczbę uznanych nieobywateli - głównie byłych obywateli Związku Radzieckiego, którzy mają stałe miejsce zamieszkania w tych krajach.

Zarazem dla swoich obywateli UE12 wprowadziła prawo do przemieszczania się i osiedlania się w obrębie państw członkowskich. Całkowity obszar swobodnego poruszania się do wystąpienia Wielkiej Brytanii z UE obejmował 28 krajów i ponad pół miliona mieszkańców. W 2018 roku ponad 17 mln osób z krajów unijnych mieszkało w innym kraju członkowskim. Dominowały dwa kierunki migracji wewnątrzunijnej, ze wschodu na zachód, albo, ściślej - z nowych krajów unijnych (UE10+2+1) do starych krajów (UE-15, wraz z Islandią, Norwegią i Szwajcarią) oraz wewnątrzunijny - sąsiedzki. W latach 2004-2019 liczba osób pochodzących z krajów, które wstąpiły do UE w 2004 i 2011 roku, a rezydujących w krajach UE-15 wzrosła wielokrotnie. Największy udział w tym wzroście mieli obywatele Rumunii i Polski.

Sąsiedzki charakter migracji jest wyraźnie zauważalny w Luksemburgu (z Francji, Belgii, Niemiec), Finlandii (z Rosji, Szwecji, Estonii), Austrii (z Niemiec, Węgier), Belgii (z Francji, Holandii), Szwecji (z Danii, Finlandii), Niemczech (z Polski), Holandii (z Niemiec), Portugalii (z Hiszpanii) i Danii (z Niemiec), a także (poza UE) w Szwajcarii (z Niemiec, Francji i Włoch) oraz Norwegii (ze Szwecji).

Pojawiają się także nowe formy mobilności, które możemy określić jako mobilność wiedzy. Dla nowoczesnych organizacji mobilność pracowników to nie tylko fizyczna migracja ludzi, ale również transfer i wymiana indywidualnej wiedzy. Oznacza to podróże w interesach, uczestnictwo w konferencjach i spotkaniach, odbywających się w wielu lokalizacjach. Migracja nie jest postrzegana również jako jednorazowe przenosiny w celu osiedlenia się w nowym miejscu na stałe, przybiera zaś postać migracji płynnej opartej na tymczasowości, elastyczności i nieprzewidywalności trajektorii życiowych. Predysponowani do tego typu mobilności są pracownicy wysoko wykwalifikowani, dużych komercyjnych organizacji czy sektora akademickiego.

Polityki migracyjne poszczególnych państw ewoluują zarówno pod wpływem czynników wewnętrznych (np. potrzeb rynku pracy), jak i zewnętrznych (np. konfliktów pozaeuropejskich). Niedawny kryzys finansowy i gospodarczy z końca pierwszej dekady XXI wieku oraz tzw. kryzys migracyjny z 2015 roku wzmocniły nastroje antyimigracyjne. W najbliższych latach możemy spodziewać się dalszego zaostrzenia polityki migracyjnej i podtrzymania antymigracyjnej retoryki. Krótkoterminowe interesy polityczne oraz poczucie zagrożenia - często wyrażane jako kwestia kulturowa i religijna - przeszkadzają w sformułowaniu długoterminowej, proaktywnej polityki migracyjnej. Należy zaznaczyć, że mimo iż oficjalnie polityka migracyjna jest restrykcyjna, następuje stały napływ różnych grup migrantów, również z krajów pozaeuropejskich, liczba migrantów rośnie i prawdopodobnie trend ten nie ulegnie zmianie.

1.5. Separatyzmy w Europie na tle zróżnicowania etniczno­-językowego

Terminy: grupa etniczna, narodowość, grupa językowa, lud często są traktowane jako pokrewne, a ich używanie zależy m.in. od specyfiki polityczno-demograficznej i tradycji naukowej danego kraju. Najczęściej grupy etniczne rozróżnia się na podstawie pochodzenia genetycznego lub języka. Pan i Pfeil (2006) zidentyfikowali na kontynencie europejskim 337 takich zbiorowości. Zdecydowana większość z nich mówi w języku należącym do jednej z pięciu grup językowych: 1) romańskiej - np. język francuski, hiszpański; 2) germańskiej - np. język niderlandzki, angielski; 3) słowiańskiej - np. język bułgarski, polski; 4) celtyckiej - np. język bretoński, galicyjski; 5) bałtyckiej - np. język litewski, łotewski (wszystkie z rodziny indoeuropejskiej). Mniej liczne są grupy etniczne posługujące się językami z rodziny uralskiej (grupa ugrofińska: język estoński, fiński, węgierski). Największą odrębnością cechuje się język baskijski nienależący do żadnej rodziny językowej.

Około 4/5 grup etnicznych Europy nie liczy więcej niż 300 tys. osób, a niektóre z nich są wyjątkowo rzadkie - kilka tysięcy Karaimów (Litwa, Polska) albo kilkaset Liwów (Łotwa). Ich przetrwanie zależy od systemu ochrony, którego efektywność rośnie w UE od lat 90. XX wieku. Z kolei 87 grup to tzw. ludy Europy, a więc zbiorowości liczniejsze i mające realny wpływ na funkcjonowanie kraju zamieszkania. Spośród nich 33 stanowią większość w przynajmniej jednym kraju, zaś pozostałe 54 są mniejszościami.

W 2016 roku w ramach European Social Survey przeprowadzono ankiety wśród ponad 20 tys. osób z 24 krajów. Wówczas 30% ankietowanych stwierdziło, że różni się kulturowo i etnicznie od większości społeczeństwa kraju zamieszkania. Wśród nich znalazło się: 1) 15% ludności allochtonicznej, czyli identyfikującej się z krajem innym niż goszczący (13% respondentów twierdziło, że pochodzi z Europy, 1,5% z Afryki Północnej, Azji Południowo-Zachodniej i Środkowej, a 0,5% z pozostałych części świata) oraz 2) 15% ludności autochtonicznej mającej tożsamość subnarodową13 - 10,6% ankietowanych zaznaczyło podwójne pochodzenie: narodowe i subnarodowe (np. Brytyjczycy, jak i Walijczycy), 4,4% - wyłącznie subnarodowe (np. tylko Walijczycy). Największy odsetek autochtonów posiadających jednocześnie tożsamość subnarodową i narodową występował w Belgii (wielu Flamandów i Walonów uważała się też za Belgów). Z kolei Wielka Brytania i Hiszpania należą do czołówki krajów, gdzie znaczny udział populacji deklaruje jedynie tożsamość subnarodową - np. przynależność do Galisyjczyków, ale już nie do Hiszpanów (tab. 1.2).

W niektórych państwach Europy zwiększa się samoidentyfikacja subnarodowa (własna) kosztem tożsamości narodowej. Lokalne sondaże wykazały, że w latach 2010-2018 wzrósł z 20 do 28% udział respondentów w Katalonii określających się jako Katalończycy, ale jednocześnie nieidentyfikujących się jako Hiszpanie. Spadł natomiast odsetek odpowiedzi "jestem Katalończykiem i Hiszpanem" (z 38 do 33%). W Szkocji zaobserwowano podobny trend, ale był on mniej wyraźny. W latach 2012-2018 nieznacznie zwiększył się odsetek populacji określającej się jako Szkoci, a nie jako Brytyjczycy (z 23 do 24%). Z kolei zmalał z 28 do 23% odsetek osób identyfikujących się jednocześnie jako Szkoci i Brytyjczycy.

Tab. 1.2. Odsetek respondentów z tożsamością subnarodową w wybranych państwach Europy w 2016 r.

Państwo

Wyłącznie tożsamość subnarodowa

Tożsamość subnarodowa i narodowa

Brak tożsamości subnarodowej

%

Wielka Brytania

28,6

27,5

43,9

Hiszpania

12,2

33,0

54,8

Belgia

6,9

47,8

45,3

Finlandia

4,9

2,2

92,9

Szwajcaria

3,6

13,6

82,8

Czechy

3,4

18,0

78,6

Estonia

1,4

15,0

83,6

Francja

1,1

10,3

88,6

Węgry

0,7

5,2

94,1

Słowenia

0,3

0,1

99,6

Źródło: Heath, Schneider, Butt, 2016.

Niektóre grupy etniczne zamieszkujące Europę nie posiadają własnego państwa. Najczęściej zamieszkują od setek lat jeden kraj, nie są jednak tam większością i przeważnie nie identyfikują się jako mniejszość etniczna (np. Katalończycy w Hiszpanii, Flamandowie w Belgii, Szkoci w Wielkiej Brytanii). Rzadziej spotykane są natomiast grupy etniczne bez suwerenności państwowej (kategoria "cross-border groups" w European Social Survey), które żyją co najmniej w dwóch krajach: Baskowie (Francja, Hiszpania), Jenisze (Luksemburg, Niemcy, Szwajcaria), Morawianie (Czechy, Słowacja), Romowie (ponad 30 państw Europy), Saamowie (Finlandia, Norwegia, Szwecja i Rosja), Serbołużyczanie (Niemcy, Czechy, Polska) i inne. Trudno określić dokładną liczbę Romów; według szacunków jest ich w Europie nawet 10-12 mln (6 mln w UE). Zdecydowanie łatwiej doprecyzować liczebność tych zbiorowości, które są silniej zintegrowane z systemami państwowymi. Pod koniec drugiej dekady XXI wieku Katalończycy (7,5 mln - osób) byli najliczniejszą grupą etniczną bez państwowości, przebywającą w granicach Europy. Dalej w rankingu znajdowali się Flamandowie (6 mln), Bretończycy (6 mln), Szkoci (4,5 mln), Walonowie (3,2 mln), Galisyjczycy (3,2 mln), Walijczycy (3 mln) i Baskowie (2,6 mln).

W XXI wieku Europa nie jest wolna od separatyzmu. Niektóre grupy etniczne bez państw dążą do oderwania zajmowanego przez nich terytorium od macierzystego kraju. Dotyczy to zwłaszcza społeczeństw licznych, zamieszkujących od stuleci stosunkowo rozległe terytorium o rozwiniętej kulturze i pamięci historycznej. Ruchy separatystyczne ożywają wraz z pojawieniem się dyskryminacji politycznej, kulturowej i ekonomicznej. Ten ostatni wymiar jest współcześnie najważniejszy w większości krajów, gdzie występują ruchy proniepodległościowe. Grupy etniczne z biednych regionów czują się zaniedbywane gospodarczo przez władzę centralną (np. Sycylijczycy we Włoszech). Natomiast mieszkańcy o silnej tożsamości subnarodowej z bogatszych obszarów są przekonani, że płacą zbyt duże podatki, nie otrzymując wiele w zamian (np. Bawarczycy w Niemczech).

W pierwszych dwóch dekadach XXI wieku dążenia niepodległościowe były obecne m.in. w państwach nienależących do UE. Czarnogórcy są ostatnią w Europie grupą etniczną, która stworzyła w pełni uznawane na arenie międzynarodowej państwo. W 2006 roku pokojowo odłączyli się oni od Serbii i utworzyli Czarnogórę (kraj wieloetniczny, gdzie żaden etnos nie stanowi 50% populacji). Natomiast samostanowienie innej grupy etnicznej (Albańczyków/Kosowian) zostało zakwestionowane przez władze serbskie. Nie zgodzono się na secesję południowej części kraju (Kosowa), zamieszkiwanej w większości przez tę muzułmańską wspólnotę14.

W drugiej dekadzie XXI wieku nasiliły się nastroje separatystyczne w niektórych państwach UE. Dotyczy to w szczególności Szkocji i Katalonii, które były częścią unitarnych krajów, ale posiadały jednocześnie pewien zakres samorządności. Pomiędzy 2010 a 2017 rokiem zmniejszyło się poparcie społeczne na utrzymanie statusu politycznego tych terytoriów (tab. 1.3). Mniejsza zgoda mieszkańców na podtrzymanie charakteru administracyjnego była skutkiem decyzji podejmowanych przez naczelne organy. Parlament w Londynie rozpisał referendum w sprawie członkostwa w UE na 2016 rok. Większość głosujących obywateli Wielkiej Brytanii wybrała opcję wyjścia ze wspólnoty, w przeciwieństwie do mieszkańców Szkocji, którzy opowiedzieli się za pozostaniem. W konsekwencji, w porównaniu z 2015 rokiem nastąpił siedmioprocentowy spadek odpowiedzi sondażowych - "Szkocja częścią Wielkiej Brytanii i z własnym parlamentem". Z kolei w Katalonii niepopularne były działania rządu Hiszpanii w kontekście polityki oszczędnościowej zmierzającej do wyjścia państwa z kryzysu zadłużeniowego. Część mieszkańców bogatej i stabilnej finansowo Katalonii nie chciała płacić za błędy niegospodarnych wspólnot autonomicznych. Kilkuprocentowa utrata akceptacji społecznej na administracyjny status quo uwidoczniła się zwłaszcza przy porównaniu sondaży z 2011 i 2012 roku. Tę zmianę należy wiązać z dojściem do władzy centralnej partii popierającej decyzję sądową o niekonstytucyjności 14 artykułów Statutu Katalonii. W związku z nieprzychylnością rządu hiszpańskiego zmalał także udział mieszkańców chcących poszerzenia autonomii w postaci federacji. Zaczęła dominować odpowiedź skrajna, czyli niepodległość.

Tab. 1.3. Wyniki sondaży przeprowadzanych w Szkocji i Katalonii w latach 2010-2018 na temat statusu politycznego

Pytanie

Odpowiedź

Rok

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Jaka powinna być podmiotowość polityczna?

SZKOCJA [%]

niepodległość

23

32

23

29

33

39

46

45

brak wyników

część Wlk. Brytanii z własnym parlamentem*

61

58

61

55

50

49

42

41

część Wlk. Brytanii i bez własnego parlamentu

10

6

11

9

7

6

8

8

nie wiem/brak odpowiedzi

6

4

5

7

10

6

4

6

KATALONIA [%]

niepodległość

24

28

44

49

45

41

39

40

41

część federacyjna Hiszpanii

31

30

26

21

22

22

23

22

22

wspólnota autonomiczna Hiszpanii*

33

30

19

19

23

27

24

27

24

region

5

6

4

5

2

4

6

5

6

nie wiem/brak odpowiedzi

7

6

7

6

8

6

8

6

7

Oznaczenie: * - status polityczny obszaru na kwiecień 2020 roku

Źródło: Curtice, 2017; Durante, 2018.

Wzrost zachowań separatystycznych wśród mieszkańców Katalonii i Szkocji był także wynikiem dużej aktywności instytucji społecznych i partii politycznych. ?mnium Cultural i Assemblea Nacional Catalana zorganizowały liczne protesty, które wzmocniły zwolenników państwowości i przyciągnęły kolejnych sympatyków. W 2017 roku parlament kataloński ogłosił powstanie nowej republiki w Europie, zgodnie z wolą obywatelską wyrażoną podczas nielegalnego referendum. W odpowiedzi na te wydarzenia władze z Madrytu zawiesiły autonomię i skazały w 2019 roku liderów ugrupowań separatystycznych (m.in. z Republikańskiej Lewicy Katalonii). Mieszkańcy Katalonii zjednoczeni przeciwko kryminalizacji dążeń niepodległościowych przeprowadzili masowe manifestacje paraliżujące Barcelonę. Z kolei działania rządu z Edynburga doprowadziły w 2014 roku do referendum w sprawie odłączenia Szkocji od Wielkiej Brytanii. Głosowanie było nieudane, ale rozbudziło w społeczeństwie nastroje separatystyczne, co można wywnioskować na podstawie wyników sondażowych na temat statusu politycznego regionu z 2015 i 2016 roku.

W drugiej dekadzie XXI wieku dążenia niepodległościowe grup etnicznych w Europie nie przybierały już formy otwartego konfliktu. Nie ma powszechnej akceptacji na terror. Separatystyczna organizacja terrorystyczna Basków (ETA) ogłosiła zakończenie akcji zbrojnej, złożyła broń i w 2018 roku ogłosiła rozwiązanie po 60 latach działalności. Narodowy Front Wyzwolenia Korsyki nie dokonał żadnego aktu przemocy we Francji. W 2016 roku pojawiło się jedynie oświadczenie, że potencjalny atak terrorystyczny przeprowadzony na Korsyce przez islamistów spotka się z odwetem wymierzonym w muzułmanów, a ruchy separatystyczne muszą koncentrować się na aktywności politycznej.

Nastroje separatystyczne w Europie pojawiają się również wśród grup etnicznych, które mają własne państwo. Występują wtedy, kiedy w jednym kraju są większością, a w sąsiednim stanowią mniejszość, często religijną. Podatne na secesje są w szczególności obszary przygraniczne. Radykalni Irlandczycy chcą oderwania sześciu hrabstw Irlandii Północnej od przeważnie anglikańskiej Wielkiej Brytanii i zjednoczenia z Irlandią (głównie katolicką). Sytuacja ta ma miejsce nie tylko w zachodniej części Europy. Część Rosjan osiadłych we wschodniej Estonii (kraju w większości protestanckim) chce jej przyłączenia do prawosławnej Rosji. Niektórzy Albańczycy z zachodniej Macedonii Północnej (państwa w dużej mierze prawosławnego) myślą o dołączeniu tego obszaru do muzułmańskiej Albanii. Serbowie bośniaccy z Republiki Serbskiej wchodzącej w skład federacyjnej Bośni i Hercegowiny chcą wcielenia do prawosławnej Serbii. Pomimo zagrożenia żadna z powyższych grup nie doprowadziła do rozpisania referendum w sprawie secesji.

W 2020 roku przeważała grupa państw niemających reprezentacji w Wolnym Sojuszu Europejskim, czyli w największej na kontynencie organizacji zrzeszającej ugrupowania separatystyczne. Działań niepodległościowych nie podejmowano zwłaszcza w krajach o powierzchni nie większej niż kilka tysięcy km2 (Andora, Cypr, Czarnogóra, Lichtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino).

Ruchy secesjonistyczne zagrażają jedności Unii Europejskiej. Organy wspólnotowe nie krytykują władz państw członkowskich za wyciszanie dążeń separatystycznych. Promują natomiast kulturę mniejszości etnicznych i językowych. Uruchamiają fundusze mające zwiększyć szanse rozwoju zacofanych obszarów zamieszkanych przez grupy etniczne nieposiadające państwowości.

1.6. Miasta współczesnej Europy - obszary kurczenia się i dynamicznego wzrostu

Europa stanowi jeden z najbardziej zurbanizowanych kontynentów na świecie. W drugiej połowie XX wieku odsetek ludności miejskiej wzrósł z 54% do 74%15. Kraje Europy Zachodniej i Północnej charakteryzują się wyższymi wskaźnikami niż inne części Europy. Obszar o największym poziomie urbanizacji znajduje się w tzw. pięciokącie, którego granice wyznaczają miasta: Londyn, Paryż, Mediolan, Monachium i Hamburg. Ponad trzy czwarte ludności miejskiej żyje w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Holandii i Belgii16. W przypadku Europy Wschodniej poziom urbanizacji jest niższy np. w Słowenii, Słowacji, Rumunii - około 40% mieszkańców mieszka na obszarach wiejskich17.

Europa charakteryzuje się dużą różnorodnością małych, średnich i dużych miast. Cechą charakterystyczną jest stosunkowo zrównoważony system miejski - rozkład miast pod względem wielkości i liczby tworzy harmonijny system hierarchiczny. W porównaniu z innymi obszarami na świecie znaczna część sieci miejskich w Europie ma strukturę policentryczną, gdzie miasta są do siebie zbliżone pod względem wielkości i pełnionych funkcji (np. w Holandii, zachodniej części Niemiec i południowej części Wielkiej Brytanii). W innych przypadkach, pojedyncze duże miasto - zazwyczaj stolica państwa - dominuje nad otaczającym regionem, tworząc układ bardziej monocentryczny (np. Francja, Hiszpania, Portugalia). W kilku regionach można zauważyć linearny układ, szczególnie na wybrzeżu Morza Śródziemnego i Adriatyku (np. w Portugalii, w południowej części Hiszpanii i Francji oraz na wschodzie Włoch), ale również w dolinach górskich (w Szwajcarii i Austrii).

Trzy miasta europejskie: Moskwa, Londyn i Paryż18 należą do miast globalnych. Znaczenie i cechy społeczno-gospodarcze każdego z nich są inne. W Londynie siedziby mają zarządy wielkich koncernów międzynarodowych i najważniejsze instytucje polityczne, społeczne i gospodarcze współczesnego świata. Moskwa zaliczana jest do metropolii globalnych ze względu na wielkość i znaczenie Rosji w polityce globalnej. Paryż wyróżnia się jako kulturowa stolica świata, ale również jest magnesem przyciągającym inwestorów oraz specjalistów (zwłaszcza branży zaawansowanych finansów). Dobrze rozwinięty marketing terytorialny kształtuje wizerunek Paryża jako miasta romantycznego i luksusu, stąd rozwój turystyki, w tym turystyki biznesowej19.

W Europie silnie widoczny jest proces metropolizacji, polegający na przejmowaniu przez niektóre miasta funkcji kierowniczych w zarządzaniu gospodarką postindustrialną w skali ponadnarodowej. Cechą charakterystyczną jest więc umiędzynarodowienie działalności (zwłaszcza usługowej) i silniejsze związki z innymi metropoliami niż z otaczającym je regionami. Metropolie europejskie (eurometropolie) opierają swój rozwój bardziej na relacjach gospodarczych wewnątrz europejskiej przestrzeni gospodarczej. Biorący pod uwagę kryteria funkcjonalne Jałowiecki i Szczepański (2002) wyróżnili pięć kategorii europejskich metropolii:

Ośrodki dyspozycji politycznej - np. Bruksela, Genewa, Luksemburg, Strasburg; Ośrodki gospodarcze - np. Londyn, Paryż, Frankfurt nad Menem, Mediolan; Ośrodki kultury - np. Paryż, Londyn, Wiedeń, Rzym, Wenecja; Ośrodki portowe - np. Rotterdam, Hamburg, Marsylia; Technopolie - np. Cambridge, Tuluza.

Miasta w Europie ukształtowane zostały pod wpływem zróżnicowanych czynników. Niektóre ośrodki są związane z osadnictwem sięgającym czasów Imperium Rzymskiego (ponad 500 miast europejskich ma rzymskie korzenie). Inne miasta rozwijały się w średniowieczu, jako regionalne ośrodki handlu, często wzdłuż szlaków handlowych lub w bliskiej odległości od rzek i portów (m.in. w Polsce rozwijała się znaczna liczba miast w tym czasie). Bardzo duże znaczenie w kształtowaniu i przeobrażaniu obszarów miejskich miał okres industrializacji w XIX wieku, a następnie okres rozwoju sektora usług w XX wieku. W drugiej połowie XX wieku miasta europejskie doświadczyły nowej fazy rozwoju - stare gałęzie przemysłu zaczęły upadać, a nowe związane z wysokimi technologami, zaczęto lokalizować poza starymi ośrodkami przemysłowymi, na terenach tańszych i z mniej zniszczonym środowiskiem przyrodniczym lub w krajach pozaeuropejskich o niższych kosztach pracy. W wyniku intensywnych procesów transformacji niektóre miasta rozkwitały, a inne wkraczały w okres stagnacji lub traciły swój potencjał rozwojowy i kurczyły się.

W dużych ośrodkach miejskich Europy od lat 80. XX wieku można zaobserwować następujące procesy:

deindustrializacja, spowodowana upadkiem lub restrukturyzacją tradycyjnych branż przemysłu (lata 80. i 90.), rewitalizacja terenów pofabrycznych, wykorzystanie ich jako tereny mieszkaniowe, ale również biurowe, handlowe (od połowy lat 80.), zatrzymanie wyludniania się dzielnic centralnych (od lat 90.), zachodzące procesy gentryfikacji, czyli zajmowania przez zamożnych mieszkańców przebudowanych obszarów śródmiejskich, postępująca suburbanizacja oraz tzw. rozlewanie się miasta (urban sprawl) na skutek ciągłego zainteresowania mieszkaniem na peryferiach (od lat 90.), zwiększenie się dysproporcji dochodowych między poszczególnymi grupami zawodowymi w mieście, obok pracowników wysoko wykwalifikowanych, bardzo dobrze zarabiających, coraz liczniejsza grupa pracowników, których umiejętności nie są zgodne z potrzebami nowoczesnej gospodarki (od lat 90.), wzrost dzielnic luksusowych (enklaw bogactwa) oraz dzielnic uboższych (enklaw biedy), duże znaczenie dla wzrostu dzielnic biedniejszych ma napływ nielegalnych, słabo wykwalifikowanych imigrantów, głównie z uboższych krajów europejskich, jak i pozaeuropejskich.

Zmianie uległa dawna hierarchia miast i w wyścigu o dominującą pozycję w systemie gospodarczym i w przyciąganiu inwestorów ważne stały się czynniki lokalizacji, takie jak: bliskość portów lotniczych i połączeń szybką koleją, jakość szkolnictwa wyższego czy sprawność administracji.

Procesy urbanizacji w Europie zachodzą współcześnie wolniej niż w innych regionach świata, a większość krajów europejskich wkroczyła w ostatnią fazę procesów urbanizacji, choć zachodzące zjawiska koncentracji czy dekoncentracji ludności przybierają różną formę w poszczególnych obszarach Europy.

Obszary miejskie są motorami wzrostu gospodarczego (tab. 1.4). Regiony metropolitalne Paryża i Londynu zaliczają się do obszarów o najwyższych wskaźnikach PKB na mieszkańca w Europie. Do bogatych stolic należą również Madryt, Rzym, Sztokholm, Bruksela. W pierwszej dekadzie tego tysiąclecia w większości europejskich państw miasta osiągnęły lepsze wyniki niż obszary wiejskie pod względem wzrostu zatrudnienia20. Miasta wzmacniają swoją pozycję w różnym tempie, nadal Paryż i Londyn charakteryzuje wzrost ponadprzeciętny. W latach 2000-2019 miasta północnej części Europy wzrastały szybciej niż południowej, dynamiczniejszy wzrost widoczny był również we wschodniej i centralnej części Europy niż w części zachodniej. Wzrost gospodarczy miast położonych na wschodzie kontynentu wynikał z niższego poziomu startu oraz polityki unijnej, którą objęto nowe kraje członkowskie.

Tab. 1.4. Główne wskaźniki dla stołecznych regionów metropolitalnych w 2013 r.*

Stołeczny region metropolitalny

Liczba ludności

Zatrudnienie (osoby w wieku 15-64 lat)

PKB

Liczba mieszkańców (mln)

Odsetek w ogóle populacji

Liczba (mln)

Odsetek w sumie ogólnokrajowej

EUR (mln)

Odsetek w sumie ogólnokrajowej

Bruksela (BE)

2,97

26,5

1,19

26,5

135 129

34,4

Sofia (BG)

1,68

23,2

0,78

26,6

17 862

42,8

Praga (CZ)

2,55

24,2

1,24

25,3

57 497

35,8

Kopenhaga (DK)

1,95

34,6

0,96

36,3

104 010

40,8

Berlin (DE)

5,01

6,2

2,39

6,1

146 191

5,3

Tallinn (EE)

0,57

43,5

0,28

47,2

10 796

60,0

Dublin (IE)

1,82

39,5

0,79

42,7

85 700

49,0

Ateny (EL)

3,86

35,4

1,31

37,7

94 951

49,7

Madryt (ES)

6,38

13,7

2,7

15,7

198 652

19,0

Paryż (FR)

12,01

18,2

-

-

623 189

29,9

Zagrzeb (HR)

1,12

26,3

0,54

35,1

17 147

39,0

Rzym (IT)

4,32

7,1

1,73

8,9

153 748

9,5

Nikozja (CY)

0,86

100,0

0,36

100,0

18 119

100,0

Ryga (LV)

1,01

50,5

0,46

53,9

14 840

67,5

Wilno (LT)

0,81

27,4

0,38

29,4

12 842

38,5

Luksemburg (LU)

0,55

100,0

0,25

100,0

45 288

100,0

Budapeszt (HU)

2,97

30,0

1,30

31,9

47 695

48,2

Valletta (MT)

0,39

92,6

0,17

93,0

7 169

93,6

Amsterdam (NL)

2,44

14,5

1,20

15,0

114 562

17,8

Wiedeń (AT)

2,68

31,5

1,21

29,0

110 704

34,9

Warszawa (PL)

3,30

8,7

1,63

10,5

66 538

17,1

Lizbona (PT)

2,81

26,9

1,14

26,8

63 219

37,1

Bukareszt (RO)

2,28

11,4

1,06

12,8

36 332

27,2

Lublana (SK)

0,55

26,5

0,24

27,2

13 480

37,5

Bratysława (SK)

0,62

11,4

0,31

13,2

20 471

27,7

Helsinki (FI)

1,59

29,1

0,79

32,9

74 986

37,5

Sztokholm (SE)

2,16

22,4

1,11

24,1

131 475

31,1

Londyn (UK)

14,03

21,8

6,68

22,6

617 141

30,2

Oslo (NO)

1,21

23,7

-

-

96 141

24,2

Berno (CH)

1,00

12,3

-

-

-

-

* dane dla Belgii, Holandii, Cypru, Luksemburga, Malty, Portugalii, Słowenii, Słowacji, Wielkiej Brytanii z 2012 roku

Źródło: Opracowano na podstawie Urban Europe - Statistics on cities, towns and suburbs, 2016.

1.7. Gospodarka po kryzysie zadłużenia - innowacyjność i sharing economy kluczem do sukcesu

Pod koniec 2009 roku rozpoczął się kryzys zadłużenia w strefie euro. Trudna sytuacja wynikała z:

niedoskonałości strukturalnej wspólnoty walutowej, umiędzynarodowienia rynków finansowych, światowego kryzysu finansowego zainicjowanego w Stanach Zjednoczonych w 2007 roku, rozrzutności w wydatkach publicznych, wysokiej konsumpcji przy niskim oszczędzaniu, łatwości udzielania kredytów wysokiego ryzyka, pęknięcia bańki spekulacyjnej w nieruchomościach.

Kryzys dotknął zwłaszcza południe Europy. Grecja, Hiszpania, Portugalia i Włochy rozpoczęły wdrażanie programów oszczędnościowych, które polegały na podwyższaniu podatku dochodowego i VAT, wprowadzeniu nowych należności od najbogatszych, zamrożeniu świadczeń (np. emerytur), podwyższeniu wieku emerytalnego i cięciu płac w budżetówce. Reformy były jednak niewystarczające. Państwa musiały od 2010 roku korzystać z pomocy tzw. Trójki (Komisji Europejskiej - KE, Europejskiego Banku Centralnego - EBC i Międzynarodowego Funduszu Walutowego - MFW), aby spłacić dług publiczny (296 mld euro dla Grecji, 78 mld euro - dla Portugalii) i ratować sektor bankowy (100 mld euro - dla Hiszpanii). W zamian państwa te zobowiązały się do gruntownej restrukturyzacji gospodarki m.in. poprzez prywatyzację wielu państwowych firm i nieruchomości. Tempo wychodzenia z kryzysu było zróżnicowane, np. Grecji nie udało się szybko wyjść z sytuacji problemowej. Dopiero w 2018 roku zakończył się tam ostatni (trzeci) program dostosowawszy. Mimo działań naprawczych dług publiczny utrzymał się na wysokim poziomie i wynosił 181% PKB.

Z czasem zaobserwowano poprawę kondycji rynków finansowych. Nie było jednak wyraźnego ożywienia gospodarczego. Nową normą (tzw. new normal) stały się niskie wartości wskaźników wzrostu: PKB, stopy inflacji, podstawowej stopy procentowej. Wprawdzie w latach 2015-2018 notowano rokroczne powiększanie się gospodarek 28 państw UE (z wyjątkiem Grecji w 2015 i 2016 roku), ale był to niewielki postęp. Roczne tempo wzrostu PKB w całej wspólnocie wynosiło zaledwie 2-2,6%. Powolny rozwój gospodarczy wymusił zastosowanie niestandardowych rozwiązań mających zwiększyć wpływy budżetowe. Portugalia wprowadziła system tzw. złotych wiz21, który w latach 2012-2019 zasilił budżet państwa kwotą blisko 5 mld euro ściągniętą od obcokrajowców (głównie Chińczyków).

W latach 2015-2018 tylko nieliczne kraje rozwijały się w szybkim tempie (4-5% i więcej). Były to gospodarki wschodzące (Cypr, Estonia, Malta, Polska, Węgry), jak i rozwinięte (Irlandia, Islandia). Estonia skoncentrowała się na informatyzacji - w grudniu 2014 roku uruchomiła pierwszy na świecie program e-rezydencji umożliwiający obcokrajowcom (również spoza UE) otwieranie kont bankowych, firm i korzystanie z e-usług dotychczas dostępnych tylko dla obywateli. Dzięki temu działaniu zwiększyły się dochody publiczne, a pośrednio zyskali także przedsiębiorcy estońscy. Natomiast wysoki wzrost gospodarczy Polski wynikał z większej niż w poprzednich latach skali inwestycji i napływu siły roboczej z Ukrainy. Z kolei w Islandii zaczęto realizować program rozwoju zrównoważonej turystyki, dzięki któremu w latach 2010-2017 wystąpił - wbrew oczekiwaniom i wywołujący znaczną presję na środowisko przyrodnicze - ponad 4-krotny wzrost ruchu turystycznego. Największy wzrost PKB w skali roku zanotowano w Irlandii w 2015 roku (aż 25,2%). Przyczyną tego zjawiska było wprowadzeniu przez rząd niskiego opodatkowania korporacyjnego. Właściciele zagranicznych firm zdecydowali się na przejęcia i fuzje podmiotów irlandzkich, odprowadzając podatki w Irlandii. Poza Irlandią, w latach 2015-2018 kraje UE-15 nie mogły osiągnąć zadowalającego rozwoju ekonomicznego. Postawiono tam na inwestowanie w nowe technologie. Uznano, że innowacyjność w produkcji przyniesie w dłuższej perspektywie korzyści gospodarcze i umożliwi wejście w czwartą rewolucję przemysłową, w której znikają bariery ludzie-maszyny.

Pojęcie czwartej rewolucji przemysłowej użyto po raz pierwszy w 1988 roku. W 2011 roku zaprezentowano w Hanowerze projekt strategii wysokich technologii (high-tech) rządu Niemiec - Przemysł 4.0 (Industrie 4.0). W drugiej dekadzie XXI wieku była to najczęściej stosowana przez naukowców nazwa na określenie koncepcji związanej z najnowocześniejszymi technologiami. Termin - Przemysł 4.0 - odnosi się do wielu procesów dotyczących nowoczesnej organizacji łańcuchów produkcyjnych (automatyzacja, digitalizacja, przetwarzanie i wymiana dużych zbiorów danych) wdrażanych za pomocą ponad 1200 nowych technologii, które z kolei można podzielić na 10 kategorii:

zaawansowane rozwiązania produkcyjne (powiązane systemy do automatyzacji produkcji: roboty współpracujące HCR, wózki samojezdne AGV, drony), VR/AR (VR - rzeczywistość wirtualna: komputerowo generowany trójwymiarowy obraz oglądany w 360o przez specjalne gogle; AR - rzeczywistość rozszerzona: nałożenie w czasie rzeczywistym elementów cyfrowych z realnymi, widzianych dzięki kamerom), IoT (internet rzeczy - zestaw urządzeń i inteligentnych czujników umożliwiający komunikację między ludźmi, produktami i maszynami), analiza Big Data (przetwarzanie i analizowanie dużych zbiorów danych z produktów, maszyn i ludzi związanych z firmą oraz jej otoczeniem), chmura obliczeniowa (modele szybkiego i elastycznego przetwarzania dużych zbiorów danych), bezpieczeństwo teleinformatyczne (środki chroniące przepływ informacji w firmie), produkcja przyrostowa (wytwarzanie trójwymiarowych produktów poprzez nakładanie warstw często różnych materiałów, druk 3D), symulacje (cyfrowe modele rzeczywistości w celu testowania i optymalizacji maszyn, produktów i procesów), integracja pozioma i pionowa (odpowiednio: integracja informacji w firmie, konsolidacja relacji z dostawcami i klientami), pozostałe (technologie wyspecjalizowane do stosowania w określonych działalnościach gospodarczych oraz te, które służą do określania miejsca, czasu i sposobu wykorzystania zasobów energetycznych w celu ograniczenia lub wyeliminowania produkcji i składowania odpadów).

Wykorzystanie powyższych 10 grup innowacji pozwala na powstanie tzw. systemów cyber-fizycznych (CPS), które sterują procesami fizycznymi, podejmują autonomiczne decyzje oraz komunikują się i współpracują ze sobą, oraz z ludźmi.

Wdrażanie standardów Przemysłu 4.0 niesie za sobą szanse i zagrożenia. Czwarta rewolucja przemysłowa pozwala na skrócenie czasu planowania, wytwarzania czy monitoringu, zwiększenie jakości produkcji i wzrost jej wielkości, zminimalizowanie ryzyka wypadków i powstania wadliwych produktów oraz zmniejszenie różnego rodzaju zanieczyszczeń. Zapewnia także efektywniejsze wykorzystanie zasobów (ludzie odpowiedzialni za kreatywne myślenie i decyzje, a maszyny za pracę rutynową, niebezpieczną i wymagającą siły fizycznej). Małe i duże zakłady produkcyjne mogą dynamicznie zmieniać strukturę i funkcje, dostosowując się do szybko modyfikującego się rynku konsumenta. Wzrasta więc ich elastyczność i konkurencyjność. Wszystko powyższe przekłada się na niższe koszty. Z drugiej strony implementacja strategii Przemysłu 4.0 zwiększa ryzyko cyberterroryzmu. Innowacje, w tym sztuczna inteligencja, mogą być wykorzystane do identyfikacji wrogów i ich eliminacji. Zwiększa się również prawdopodobieństwo kradzieży danych i technologii firm.

W 2018 roku powstał raport Światowego Forum Ekonomicznego o poziomie przygotowania krajów na Przemysł 4.0. Określono liczbowo stopień zdolności produkcji przemysłowej do wykorzystywania nowych technologii, ograniczania ryzyka, elastyczności i odpowiedniego reagowania na nieoczekiwane zdarzenia. Wśród 100 państw objętych badaniem uwzględniono prawie wszystkich członków UE, bez Luksemburga i Malty (tab. 1.5). W grupie 25 gospodarek, z wiodącym w skali kraju i globu przemysłem oraz wysokim potencjałem jego innowacyjnego rozwoju, znalazło się 17 państw europejskich, w tym 15 z UE (typ W, tab. 1.5). W Europie najlepiej przygotowana była Szwajcaria (wysoko w rankingu znalazła się także nienależąca do wspólnoty - Norwegia). Następnie spozycjonowano prawie wszystkie kraje Starej Unii (12 państw: w czołówce Wielka Brytania, która postawiła na nowe technologie po referendum w sprawie Brexitu; także Holandia, Niemcy i Szwecja) i niektóre z tych, które wchodziły do UE od 2004 roku (4 państwa: Czechy, Estonia, Polska, Słowenia). Pośród członków Starej Unii najmniejszą gotowość na produkcję przyszłości wykazała Grecja z niewielkim przemysłem o małych możliwościach nowoczesnego rozwoju (typ R, tab. 1.5). Drugi sektor gospodarki stanowił tam zaledwie 6,8% PKB, zdolność do przyciągania i zatrzymywania talentów była niewielka, a zorientowanie władz na działania długoterminowe - stało na równie niskim poziomie. Zaś najwięcej problemów w UE we wdrażaniu standardów Industrie 4.0 miała Rumunia (typ O). Produkcja przemysłowa generowała tam 19,6% PKB, ale nie było warunków do jej unowocześnienia. Szczególnie nisko oceniono skalę zamówień publicznych na zaawansowane technologie oraz stopień inwestowania firm w innowacje.

Niemcy należą do czołówki państw o wysokiej gotowości na produkcję przyszłości. Zajmują czwartą pozycję na świecie pod względem wielkości przetwórstwa przemysłowego (774 mld USD). Wprawdzie udział przetwórstwa w krajowej gospodarce zmniejszył się w ostatnich dekadach, ale i tak w 2018 roku wyniósł 20,6% PKB i był wyższy w porównaniu z innymi gigantami Europy (Wielką Brytanią, Francją). Sektor ten jest także kompleksowy. Wytwarza się różnorodne i unikatowe produkty wysoce konkurencyjne w handlu zagranicznym (3. miejsce - tab. 1.5). Niemcy wykazują również wysoki potencjał rozwoju nowoczesnego przemysłu. Wyróżnia się: popyt (liczni i wyrafinowani konsumenci), technologie i innowacje (wiele patentów), kapitał ludzki (wysoka jakość uniwersytetów), handel i inwestycje (logistyka w handlu oraz infrastruktura transportowa i elektryczna). Do 2019 roku Przemysł 4.0 rozwinął się w największym stopniu w południowych landach (Bawaria, Badenia-Wirtembergia)22.

Tab. 1.5. Pozycja państw Europy* w rankingu światowym według poziomu przygotowania na Przemysł 4.0 w 2018 roku

Nazwa państwa

Typy państw**

FILAR 1. Grupy czynników budujących potencjał na nowoczesny rozwój przemysłu

FILAR 2. Aktualny stan przemysłu

Ogółem

Technologie i innowacje

Kapitał ludzki

Handel i inwestycje

Ramy instytucjonalne

Zrównoważone środowisko

Popyt konsumencki

Ogółem

Kompleksowość (różnorodność i unikatowość)

Znaczenie w skali kraju i świata

Szwajcaria

W

3

3

1

10

5

3

7

4

2

12

Wielka Brytania

W

4

2

8

4

13

22

6

13

8

37

Holandia

W

5

4

13

3

8

15

9

26

22

38

Niemcy

W

6

8

7

8

14

13

4

3

3

4

Szwecja

W

9

7

6

19

6

2

24

8

5

23

Dania

W

10

12

12

18

4

8

34

27

19

46

Finlandia

W

11

5

11

29

3

6

37

14

10

33

Norwegia

P

13

13

5

38

7

1

32

36

26

67

Francja

W

14

14

23

14

21

10

10

18

15

28

Irlandia

W

15

18

14

16

16

36

30

10

13

14

Belgia

W

17

19

15

21

18

24

18

24

19

32

Austria

W

18

21

18

22

15

4

31

9

7

21

Hiszpania

W

24

26

31

15

31

29

22

29

32

30

Czechy

W

26

31

22

26

29

18

43

6

5

8

Estonia

W

27

24

20

35

20

52

74

34

23

70

Portugalia

P

28

28

29

28

26

34

40

39

39

52

Włochy

W

30

27

32

30

48

28

8

15

18

16

Polska

W

31

37

36

23

39

25

23

19

21

15

Słowenia

W

32

35

27

40

27

5

67

21

12

39

Cypr

R

33

33

24

24

35

74

79

64

36

99

Litwa

O

37

38

33

62

28

21

73

31

29

41

Łotwa

R

38

42

37

39

33

7

89

49

35

79

Słowacja

O

40

51

45

34

42

9

61

16

16

20

Węgry

O

42

49

42

44

44

12

59

17

14

26

Bułgaria

R

48

36

52

51

55

30

60

40

38

61

Grecja

R

50

57

44

52

59

41

54

60

51

75

Chorwacja

R

51

52

58

46

47

11

84

37

28

72

Rumunia

O

52

67

57

58

46

23

57

23

24

19

Serbia

R

64

69

54

60

60

53

85

42

37

63

Albania

R

78

78

64

84

66

55

96

91

78

98

Bośnia i Hercegowina

R

79

70

78

64

82

86

98

55

40

84

* W raporcie Światowego Forum Ekonomicznego (2018) nie uwzględniono wszystkich państw Europy.

** Typy państw:

W - z wiodącym w skali kraju i globu przemysłem oraz wysokim potencjałem innowacyjnego rozwoju,

P - z mało znaczącym przemysłem, ale wysokim potencjałem innowacyjnego rozwoju,

O - z wiodącym w skali kraju i globy przemysłem, ale niskimi możliwościami nowoczesnego rozwoju,

R - z mało znaczącym przemysłem o niskich możliwościach nowoczesnego rozwoju.

Źródło: Readiness for the future of production report, 2018.

Niemcy stanowią poligon doświadczalny dla nowych technologii Przemysłu 4.0. W 2013 roku utworzono platformę badawczą ARENA2036 dotyczącą sektora samochodowego, jednego z najważniejszych w tym państwie pod względem przychodów. Celem tej współpracy jest upowszechnianie tzw. inteligentnych fabryk bazujących na zaawansowanych systemach produkcyjnych. Popularne są np. roboty współpracujące z ludźmi, zwłaszcza w zakładach Volkswagena - firmy, która zajęła w 2018 roku 3. miejsce na świecie ze względu na wielkość inwestycji w B+R. W fabryce silników w Salzgitter maszyny duńskiej spółki Universal Robots są asystentami i odpowiadają za manipulowanie świecami żarowymi, odciążając przy tym pracowników. W innej wytwórni, w Zwickau, stworzono system składający się z transportowych pojazdów samojezdnych AGV, które przewożą montowane podzespoły do miejsc produkcyjnych. Również inne firmy samochodowe korzystają z podobnych rozwiązań. W zakładzie Forda w Kolonii, zamiast ręcznie operować ciężkim amortyzatorem i urządzeniem montażowym, robotnicy korzystają z pomocy corobotów przy podnoszeniu części. W fabryce Audi w Ingolstadt używa się robotów Ray, aby transportowały zjeżdżające z taśmy produkcyjnej auta do miejsca magazynowania (lepiej niż człowiek radzą one sobie z parkowaniem). W motoryzacyjnych smart factories wprowadza się także proekologiczne rozwiązania technologiczne. W montażowni samochodów elektrycznych i hybrydowych BMW w Lipsku używa się mniejszej niż w tradycyjnych zakładach ilości uciążliwej dla środowiska stali i aluminium (zamiennikiem są włókna węglowe). Inteligentne fabryki nie sprawdzają się w każdej gałęzi przemysłu w Niemczech i w innych wysoko rozwiniętych państwach. Powodem są wysokie koszty pracownicze, mało konkurencyjne względem krajów azjatyckich. Na początku 2020 roku Adidas zamknął w bawarskim Ansbach speedfactory, w której dzięki pełnej automatyzacji produkowano serię butów we współpracy z biegaczami w niezwykle szybkim tempie. Firma ta zdecydowała się wdrożyć przetestowane w Bawarii technologie w zakładach w Chinach i Wietnamie.

Nie tylko innowacje zmieniły gospodarkę Europy w drugiej dekadzie XXI wieku. Dynamicznie rozwijała się gospodarka współdzielenia (sharing economy) będąca uzupełnieniem tradycyjnych form biznesowych. Gospodarka ta polega na łączeniu osób za pomocą platform internetowych, umożliwiając im świadczenie usług (finansowych, edukacyjnych, projektowych) lub wspólne korzystanie z zasobów (rowerów, narzędzi). Współużytkowanie czy współtworzenie gwarantuje wzrost efektywności produkcyjno-konsumpcyjnej, z pominięciem profesjonalnych pośredników i bez przekazywania praw własności. Katalizatorem sharing economy jest postęp technologiczny (np. płatności online, aplikacje mobilne) oraz światowy kryzys finansowy z lat 2007-2009, wraz z którymi kluczowe stało się większe oszczędzanie i reinwestowanie zysków na rzecz społeczeństwa. Rozwój tego zjawiska stwarza szanse dla ekonomii. Generuje to co prawda stosunkowo niewielkie wpływy do publicznego budżetu (2,5 mld USD w Stanach Zjednoczonych w 2015 roku), ale tworzy miejsca pracy oraz wspomaga finansowo bezrobotnych i pracowników nieetatowych (np. w Hiszpanii). Gospodarka współdzielenia niesie także zagrożenia. Tradycyjni usługodawcy tracą zyski względem nowych graczy stosujących sharing economy (taksówkarze, a kierowcy Ubera). Pośrednio dochodzi do wzrostu wydatków publicznych. Wraz z niekontrolowanym upowszechnieniem się wynajmu mieszkań na Airbnb intensyfikuje się ruch turystyczny, a w konsekwencji dochodzi do przeciążenia miejscowości, zachodzi tzw. overtourism. W wielu miastach Europy rosną koszty transportu publicznego i wywozu śmieci, a mieszkańcy borykają się z wysokimi cenami. Obecnie trudno jest wyliczyć bilans zysków i strat gospodarki współdzielenia.

1.8. Polaryzacja społeczna Europy w ujęciu regionalnym

Polaryzacja społeczna to głębokie rozwarstwienie społeczeństwa wyrażające się powstawaniem przeciwstawnych biegunów społecznych. W Europie zjawisko to dotyczy zarówno dysproporcji między najbogatszymi i najbiedniejszymi grupami społecznymi, jak i między najbogatszymi i najbiedniejszymi krajami. Według OECD w Europie nierówności społeczne wzrastają od początku lat 80. XX wieku we wszystkich krajach, czyli zarówno tych uznawanych tradycyjnie za spolaryzowane, jak i za egalitarne. Nierówności pozostają na wysokim poziomie, choć niższym niż w wielu regionach świata, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Przyczyny wysokiej polaryzacji są złożone, jednak należy je wiązać przede wszystkim z coraz bardziej zróżnicowanymi zarobkami, czyli znacznym ich wzrostem w sektorach IT i finansów oraz brakiem wzrostu w zawodach wymagających niskich umiejętności. Drugą przyczyną wzrostu polaryzacji są zmiany na rynku pracy (warunki zatrudnienia i struktura rynku pracy), a trzecią zmiany w redystrybucji dochodów od początku lat 90. XX wieku do kryzysu zadłużeniowego z 2008 roku.

W Europie grupami najbardziej zagrożonymi ubóstwem nie są już osoby starsze a młodzi i rodziny z dziećmi. Okres wyjścia z kryzysu ekonomicznego, który rozpoczął się w Europie w 2008 roku, charakteryzował się wzrostem polaryzacji społecznej we wszystkich krajach europejskich, która osiągnęła maksimum w większości krajów w latach 2014-2015. Polityki podatkowa i transferów znacząco przyczyniają się obecnie do redukcji nierówności dochodowych, jednak w różnych krajach o różnych systemach opiekuńczych, z różną skutecznością.

Średni dochód 10% najbogatszych Europejczyków prawie 10-krotnie przewyższał w 2014 roku średni dochód 10% najbiedniejszych Europejczyków (w latach 80. XX wieku dysproporcja ta wynosiła 8), a 10% najbogatszych gospodarstw domowych posiadało 50% majątku (najsilniejsza koncentracja bogactwa widoczna jest w Austrii, Holandii i Niemczech), podczas gdy 40% najbiedniejszych - jedynie 3%. Według wskaźnika Giniego - najbardziej popularnej miary nierówności dochodów24- najmniejsze dysproporcje dochodów występują w krajach Europy Środkowo-Wschodniej (Słowacja, Słowenia, Czechy) i krajach nordyckich (Norwegia, Finlandia, Szwecja) (ryc. 1.5). Kraje Europy Zachodniej (Belgia, Austria, Holandia i Francja) znajdują się również poniżej średniej europejskiej, choć w wyniku kryzysu gospodarczego polaryzacja w Niemczech wzrosła. Dysproporcje dochodów powyżej średniej europejskiej obserwujemy w krajach Europy Południowej (Macedonia Północna, Portugalia, Grecja, Hiszpania, Włochy), choć na Malcie i Cyprze są one niższe. Najsilniej spolaryzowane kraje Europy to Wielka Brytania i kraje bałtyckie

Ryc. 1.5. Wskaźnik Giniego dla krajów europejskich (kraje uszeregowane według 2018 roku)

Źródło: Opracowano na podstawie bazy danych EUROSTAT.

(Litwa i Łotwa) bez Estonii oraz z Europy Środkowo-Wschodniej - Rumunia, Serbia, Bułgaria.

Praca jest najskuteczniejszym sposobem chroniącym przed wykluczeniem społecznym i minimalizującym polaryzację, jednak dostęp do niej jest zróżnicowany. Zagrożeniem dla spójności społecznej i godnego życia ludzi jest długotrwałe bezrobocie. Ponadto wiele zawodów nie daje możliwości rozwoju umiejętności, kariery i nie zapewnia wystarczających środków do życia. Zatrudnienie ma więc wymiar ekonomiczny i społeczny oraz dotyka indywidualnych losów mieszkańców. Po kryzysie zadłużeniowym z 2008 roku rynek pracy w Europie wciąż jeszcze odbudowywał się, choć aktywność zawodowa w 2018 roku ponownie wróciła do stanu sprzed kryzysu, czyli do stanu z początku XXI wieku (poza krajami najbardziej dotkniętymi przez kryzys jak Grecja, Hiszpania i Irlandia). Jednak kryzys epidemiczny z 2020 roku, tzw. koronakryzys, ponownie zachwiał rynkiem pracy i może przyczyniać się do wzrostu bezrobocia, pomimo polityki ochrony miejsc pracy prowadzonej na szczeblach krajowych i unijnym. Mimo spadających do 2018 roku wskaźników bezrobocia, ich zróżnicowanie pozostawało znaczne. Dwucyfrowe wartości osiągały one w 2018 roku w Grecji (19%), Hiszpanii (15%) i Włoszech (11%). Na drugim krańcu skali, poniżej 5%, znajdowały się: Czechy (2%), Niemcy, Malta, Węgry, Holandia, Polska, Wielka Brytania i Rumunia. W krajach najsilniej dotkniętych kryzysem zadłużeniowym był obserwowany też znaczny spadek realnych płac, podczas gdy w pozostałych krajach OECD po kryzysie płace wzrosły w niewielkim stopniu lub stagnowały. Udział biednych pracujących wynosił 8% ludności w wieku produkcyjnym i dotyczył przede wszystkim rodzin z jednym rodzicem lub z jednym źródłem dochodów. Najliczniejszy udział pracujących żyjących w ubóstwie dotyczył krajów Europy Południowej (Hiszpania i Grecja) oraz Estonii - powyżej 10%. Na przeciwległym biegunie były Dania, Czechy i Islandia z 4% udziałem. Udział zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin lub czasowo rośnie niezmiennie od lat 80. XX wieku. Największe udziały osób zatrudnionych na czas określony (powyżej 20%) były w Portugalii, Hiszpanii i Polsce, podczas gdy w Wielkiej Brytanii udział ten w 2015 roku wynosił jedynie 6%. Osoby zatrudnione na mniej korzystnych warunkach w czasie kryzysu ekonomicznego z 2008 roku często traciły pracę, a po kryzysie jej zdobycie również było trudniejsze (podobne tendencje mogą dotyczyć kryzysu epidemiologicznego z 2020 roku). Osoby te częściej doświadczają gorszych warunków pracy (niższych pensji, większej niepewności na rynku pracy, większej ekspozycji na sytuacje ryzykowne dla zdrowia lub mobbing). Duże zmiany na rynku pracy wprowadziła też digitalizacja i automatyzacja gospodarki. Doprowadziło to do dalszej polaryzacji na rynku pracy między zawodami związanymi z małą rutyną i dużymi umiejętnościami (zdolności interpersonalne, kreatywność), a zawodami zrutynizowanymi, wymagającymi małych bądź średnich umiejętności. Różnice w zatrudnieniu ze względu na płeć (udział zatrudnionych, wysokość płacy i zajmowanego stanowiska oraz warunki pracy), choć spadają w całej Europie, to wciąż pozostają na wysokim poziomie. Najmniejsze różnice w wynagrodzeniu za pracę kobiet i mężczyzn odnotowane były w Luksemburgu, Włoszech, Rumunii, Belgii, Polsce i Słowenii (poniżej 10% różnicy), a najwyższe w Estonii, Czechach, Niemczech, Austrii i Wielkiej Brytanii (powyżej 20% różnicy). Ożywienie gospodarcze po kryzysie zadłużeniowym okazało się też zbyt słabe, aby bezrobocie ludzi młodych spadło do wartości sprzed kryzysu i nisko wykwalifikowani młodzi pozostają zarówno poza rynkiem pracy, jak i poza systemem kształcenia.

Choć system edukacji może przyczyniać się do mobilności społecznej, to często wzmaga podziały społeczne. Średnio w Europie dzieci z rodzin klasy średniej i zamożnych lepiej radzą sobie w szkołach, częściej studiują na uniwersytetach i jako dorosłe zarabiają więcej, częściej także korzystają z możliwości kształcenia ustawicznego. Dzieci ze środowisk o korzystnym profilu społecznym osiągają o 20% wyższe wyniki z matematyki niż dzieci ze środowisk o niekorzystnym profilu. Największe dysproporcje pod względem edukacji występują we Francji, Czechach, Luksemburgu i na Węgrzech, a najmniejsze w Estonii i Danii. Udział dorosłych korzystających z dokształcania był najwyższy w Norwegii, Danii i Holandii (zarówno wśród osób o najwyższych, jak i o najniższych umiejętnościach zawodowych) a najniższy w Polsce, Włoszech i na Słowacji. We wszystkich krajach europejskich osoby o najniższych umiejętnościach zawodowych zdecydowanie najrzadziej (średnio 5-krotnie rzadziej) korzystały z możliwości dokształcania i podnoszenia swoich kwalifikacji - zmniejsza to prawdopodobieństwo polepszenia ich sytuacji na rynku pracy. Zróżnicowanie ze względu na edukację ma też implikacje zdrowotne, gdyż na przykład mężczyźni o niskim poziomie edukacji średnio żyją o 2,7 lat krócej niż dobrze wykształceni mężczyźni (w przypadku kobiet jest to różnica 1,2 lat).

Istotną miarą rozwarstwienia społecznego jest udział osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym, które jest wielowymiarowym zjawiskiem, obejmującym deficyt uczestnictwa w życiu społecznym (na przykład zerwanie więzi z rodziną i społeczeństwem), dostępu do systemów społecznych (rynku pracy, systemu edukacji, ochrony zdrowia, pomocy społecznej i in.) oraz odmowę realizacji przysługujących praw społecznych, deprywację potrzeb i ubóstwo. Często jest związane z dyskryminacją osób wykluczonych oraz z brakiem umiejętności bądź możliwości korzystania z praw lub instytucji społecznych. Wykluczenie jest znacznie poważniejszym zjawiskiem niż ubóstwo, z racji głębokości zmian zachodzących wśród jednostek i społeczności, będących wykluczonymi, więc jest długotrwałe i może być dziedziczone międzypokoleniowo. W 2015 roku 118,8 miliona ludzi, czyli 24% społeczeństwa europejskiego, było zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Wówczas udział ten ponownie osiągnął wartość sprzed kryzysu ekonomicznego. Najwyższy udział takich osób był w Bułgarii (41%), Rumunii i Grecji, a najniższy w Czechach (14%), Szwecji, Holandii i Finlandii. Wydatki socjalne, których celem jest minimalizowanie biedy i wykluczenia społecznego, od 2014 roku wzrastają, choć ich udział w PKB nieznacznie spadł w związku ze wzrostem gospodarczym. Największy udział wydatków socjalnych na mieszkańca w 2015 roku był w Luksemburgu oraz Danii, Holandii, Austrii, Francji i Niemczech a najniższy w Rumunii, Bułgarii i na Łotwie. Te dysproporcje pomiędzy krajami wynikają z poziomu ich zamożności, różnych systemów opieki socjalnej, trendów demograficznych, poziomu bezrobocia i innych społecznych, ekonomicznych i instytucjonalnych czynników.

Kolejnym elementem decydującym o polaryzacji społecznej jest wzrost sektora IT, który silnie wpływa na codzienne życie, zarówno prywatne, jak i zawodowe (komunikacja, zakupy, usługi online). Dostępność internetu, dzięki dostępności łączy, jak i obniżeniu jego kosztów, w 2015 roku wynosiła średnio w UE 85%. Niemalże 100% dostęp gospodarstw domowych był odnotowany w Luksemburgu, Holandii, Danii, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Niemczech i Finlandii i w krajach tych odnotowano najwyższe udziały dokonywanych zakupów i usług przez internet. Najniższy dostęp odnotowano w Bułgarii, aczkolwiek w tym kraju wzrasta on gwałtownie. Wyraźnie też zaznaczają się dysproporcje w dostępie do internetu między miastami i obszarami wiejskimi, najsilniej w Grecji, Portugalii, Bułgarii, Rumunii, Węgrzech i na Litwie. W Luksemburgu, Belgii i Wielkiej Brytanii panowała odwrotna sytuacja - udział gospodarstw domowych z dostępem do internetu był wyższy na obszarach wiejskich niż w miastach i ich przedmieściach.

Na niekorzystnym biegunie w spolaryzowanym społeczeństwie europejskim pozostają imigranci25: spośród nich w 2013 roku 36% miało niskie wykształcenie (w porównaniu z 25% spośród osób urodzonych w Europie), 63% miało zatrudnienie w 2015 roku (66% osób urodzonych w Europie), jednak w 42% było to zatrudnienie poniżej kwalifikacji, a wśród zatrudnionych imigrantów odnotowano 2 razy większe prawdopodobieństwo życia poniżej granicy ubóstwa niż wśród zatrudnionych obywateli państw europejskich, czego wyrazem był na przykład 19% udział pomieszkujących w przeludnionych mieszkaniach (8% wśród urodzonych w Europie). Bezrobocie wśród młodych imigrantów było o 50% większe niż wśród młodych Europejczyków w 2015 roku. Należy jednak pamiętać, że poziom rozwarstwienia dochodów wśród imigrantów jest znacznie wyższy niż wśród osób urodzonych w Europie, więc ich pozycja w społeczeństwie znacznie się różni, również pomiędzy krajami. Najgorsze edukacyjne i zawodowe wyniki osiągają imigranci we Francji i Belgii, a najlepsze w Irlandii i Wielkiej Brytanii. To zróżnicowanie poziomu społeczno-ekonomicznego i integracji imigrantów szczególnie determinują takie czynniki jak: typ migracji, poziom edukacji imigrantów i ich czas pobytu w kraju przyjęcia26, a na rynku pracy najlepsze wyniki osiągają wykształceni migranci zarobkowi, mieszkający w kraju przyjmującym długo, zdecydowanie wyprzedzając migrantów przyjeżdżających w ramach łączenia rodzin lub przymusowych migrantów. Ważne pozostają też relacje imigrantów ze społeczeństwem przyjmującym, które są korzystniejsze tam, gdzie spójność społeczna jest silna. Poczucie bycia dyskryminowanym ze względu na pochodzenie deklarowało 14% badanych imigrantów w latach 2002-2012, wśród tej grupy dominowali mężczyźni, pochodzący z biedniejszych krajów. Najwyższy udział takich deklaracji był: w Grecji, na Łowie i w Austrii a najniższy w Luksemburgu, Norwegii i Szwajcarii.

Przypisy

1. Europa wobec współczesnych wyzwań

1 Europę można określić jako ogromny półwysep Eurazji, subkontynent. Nie spełnia ona kryteriów, które przypisuje geografia fizyczna kontynentom. Określanie Europy jako kontynentu, choć niewłaściwe jest dość powszechne i możemy tłumaczyć to tradycją lub próbą zaznaczenia odrębności tej części świata.

2 W innych podziałach południowy odcinak lądowy granicy Europy przebiega u północnych podnóży Kaukazu (odcinkami wzdłuż dolnego biegu rzeki Kubań i środkowego biegu rzeki Terek) od wybrzeża Morza Kaspijskiego i dalej brzegiem Morza Kaspijskiego ku północy jak w wariancie poprzednim. Inny przebieg granicy wzdłuż Kaukazu nie dzieli Niziny Nadkaspijskiej między dwie części świata - Kaukaz jest w Azji, a do Europy przynależą niziny i wyżyny Przedkaukazia.

3 Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza z modyfikacją Danuty Martyn.

4 Analizując zmiany liczby ludności w skali poszczególnych krajów, warto zaznaczyć, że w latach 50. XX wieku wśród najludniejszych państw świata były 4 państwa w całości lub częściowo znajdujące się w Europie - ZSRR (gdzie większość mieszkańców była skoncentrowana na zachód od Uralu), Republika Federalna Niemiec, Wielka Brytania i Włochy, a w 2019 roku wśród 10 krajów z największą liczbą mieszkańców na 9. miejscu znalazła się jedynie Rosja, której obywatele nadal są skoncentrowani w części europejskiej.

5 Współczynnik pokazuje wartość urodzeń żywych przypadających na kobietę w wieku rozrodczym.

6 Definicja regionów w przeglądzie regionalnym uwzględnia podziały geograficzne, historyczne i geopolityczne, a także podobieństwo trendów demograficznych w krajach, które obejmują. Kraje są pogrupowane w następujące regiony: kraje nordyckie (Dania, Finlandia, Islandia, Norwegia, Szwecja); Europa Zachodnia (Belgia, Francja, Irlandia, Luksemburg, Holandia, Wielka Brytania); Europa Południowa (Cypr, Grecja, Włochy, Malta, Portugalia, Hiszpania); Europa Środkowo-Wschodnia (Chorwacja, Czechy, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja, Słowenia); Europa Południowo-Wschodnia (Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Kosowo, Macedonia, Czarnogóra, Rumunia, Serbia); Europa Wschodnia (Białoruś, Mołdawia, Rosja, Ukraina). Unia Europejska (28) odnosi się do terytorium 28 państw członkowskich z Wielką Brytanią. Unia Europejska (27) odnosi się do Unii Europejskiej bez Wielkiej Brytanii. UE-15 odnosi się do państw członkowskich UE sprzed 2004 roku; UE-13 (nowi członkowie) obejmuje kraje przystępujące do UE w 2004, 2007 i 2013 roku.

7 W krajach Europy Zachodniej i Północnej oczekiwana długość życia pozostaje wyższa niż w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

8 Mówiąc o osobach starszych, odnosimy się do wieku (chronologicznego, zazwyczaj przyjmowana jest wartość 65 lat np. w badaniach Eurostatu) oraz aspektów prawnych (głównie dotyczących prawa pracy, określającego moment uzyskania na normalnych zasadach uprawnień emerytalnych np. w Polsce 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet).

9 Liczony stosunkiem liczby osób w wieku 65+ przypadającej na 100 osób w wieku 15-64 lat.

10 W mniejszym stopniu ograniczenia dotyczą wysoko wykwalifikowanych migrantów z krajów pozaeuropejskich. Europa stara się zabiegać o najlepszych specjalistów, oferując im ułatwienia w dostępie do rynku pracy i legalizacji pobytu.

11 Współcześnie prowadzone są również kursy przedimigracyjne, które według badaczy, pod pretekstem integracji, sprawiają, że wymogi względem imigrantów są jeszcze bardziej restrykcyjne i ułatwiają ich selekcję.

12 Także dla obywateli państw trzecich, od dawna mieszkających w którymś z krajów członkowskich.

13 Tożsamość subnarodowa odnosi się do identyfikacji grupy będącej w obrębie danego kraju, poniżej poziomu państwowej tożsamości narodowej.

14 Kosowo jest terytorium spornym i państwem proklamowanym w 2008 roku, lecz nieuznawanym przez ponad połowę krajów należących do ONZ. Prawosławni Serbowie uważają Kosowo za kolebkę państwowości i symbol męstwa narodu walczącego z Turkami (mit kosowski). Tym samym nie godzą się na jego pełną niezależność.

15 Przyjmując definicje Eurostatu i OECD obszary miejskie rozumiane jako miasta i przedmieścia. Zgodnie z tą definicją obszary miejskie w UE zamieszkane są przez 72% populacji - z czego 41% mieszka w miastach, a 31% w miasteczkach i na przedmieściach. W ostatnich sześćdziesięciu latach liczba mieszkańców miast stale wzrastała, jednakże najszybciej rosła w obszarach przedmieść, zwłaszcza otaczających istniejące miasta. Z kolei ludność wiejska stale malała. Dla UE nastąpił spadek z 35% w 1960 roku do 23% w 2018 roku.

16 Obszar ciągnący się łagodnym łukiem od Wielkiej Brytanii, przez Holandię, Belgię, północno-wschodnią Francję, południowo-zachodnie Niemcy, Szwajcarię do północnych Włoch jest zwany "niebieskim bananem". Termin ten wprowadził francuski geograf Roger Brunet w 1973 roku, w celu określenia najbardziej zaludnionej, zurbanizowanej i najbardziej rozwiniętej pod względem społecznym i gospodarczym części Europy. Inaczej obszar określany jest jako Europejskie Megalopolis.

17 Uwzględniając podział na miasta, miasteczka i przedmieścia okazuje się, że w większych miastach mieszka więcej osób w Wielkiej Brytanii, Islandii, na Malcie czy w Hiszpanii, podczas gdy w małych miastach głównie żyją mieszkańcy Słowenii czy Słowacji. W miasteczkach i na przedmieściach dużych miast największy odsetek osób mieszka w Belgii, Szwajcarii, a trochę mniej również w Niemczech, Holandii, Włoszech.

18 W zależności od przyjętych podziałów, Stambuł również może być zaliczany do miast europejskich. Szacuje się, że w granicach Europy jest skoncentrowane 65% ludności tego miasta, a pozostała część należy do Azji. Gdyby traktować Stambuł jako miasto europejskiej - byłoby to największe pod względem ludnościowym miasto, z obszarem metropolitalnym zamieszkanym przez ponad 12 mln osób.

19 W 2018 roku był trzecim najczęściej odwiedzanym miastem przez turystów i zorganizowano w nim największą liczbę kongresów międzynarodowych.

20 Monitorowanie tego trendu jest ważne zarówno w kontekście wprowadzania strategii inteligentnego wzrostu, jak i programów wzrostu sprzyjających włączeniu społecznemu (społecznej inkluzji).

21 Do 2019 roku program tzw. złotych wiz lub złotych paszportów uruchomiono w 20 krajach UE. Umożliwiał on bogatym obcokrajowcom inwestowanie w zamian za obywatelstwo albo pozwolenie na pobyt nawet na 10 lat. Karta stałego pobytu uprawniała m.in. do swobodnego podróżowania w strefie Schengen. Cudzoziemcy kupowali nieruchomości, obligacje/akcje firm, dokonywali wpłaty do publicznego funduszu, tworzyli miejsca pracy. Austria sprzedawała paszporty, a Łotwa, Wielka Brytania, Hiszpania - karty stałego pobytu. Bułgaria, Malta i Cypr spieniężały zarówno paszporty, jak i karty stałego pobytu; w przypadku tych krajów przed uzyskaniem obywatelstwa osoby nie musiały mieć z nimi faktycznych powiązań. Według Komisji Europejskiej, programy te tworzyły zagrożenia w kwestii bezpieczeństwa.

22 Silne zróżnicowanie przestrzenne w stopniu wdrażania idei Przemysłu 4.0 jest także we Włoszech, na pierwszym miejscu jest Piemont.

23 W odpowiedzi na overtourism, w latach 2015-2018 pojawiło się wiele ruchów społecznych (lizbońska Morar en Lisboa i wenecka No Grandi Navi) i organizacji (barcelońskie Zgromadzenie Sąsiedztwa na rzecz Zrównoważonej Turystyki (ABTS) oraz Sieć Miast Południowoeuropejskich wobec Turystyfikacji (SET) skupiająca 16 miejscowości). Najbardziej aktywni przeciwnicy turystyki działali w Hiszpanii, ale także we Francji, Niemczech, Portugalii i Włoszech.

24 Wyrażanej wartościami od 0 (całkowita równomierność) do 1 (całkowita nierówność, czyli cały dochód w rękach 1 osoby).

25 Powyżej 10% ludności europejskiej to osoby urodzone poza Europą a dalsze około 10% to osoby, których jeden z rodziców jest urodzony poza Europą. Generalnie powyżej 50% spośród imigrantów stanowią kobiety.

26 Do składowych integracji imigrantów należą: poziom znajomości języka kraju przyjmującego, jakość dyplomów zawodowych uzyskanych za granicą, czynniki miękkie: motywacja, adaptowalność do nowego środowiska, świadomość kulturowa, oraz czynniki kontekstualne: sytuacja i funkcjonowanie rynku pracy i rynku mieszkaniowego, warunki dostępu do usług publicznych oraz występowanie dyskryminacji.

27 Greckiego słowa polycrisis użył w 2016 roku w przemówieniu w Atenach Jean-Claude Juncker, opisując wyzwania dla UE. Termin ten zaczął być wykorzystywany w różnych dokumentach unijnych na określenie złożonej sytuacji społecznej i ekonomicznej w Europie.