Wstęp

W 2024 r. obchodziliśmy setną rocznicę powołania Korpusu Ochrony Pogranicza w celu strzeżenia wschodniej granicy Rzeczypospolitej. Była to formacja, do której tradycji nawiązuje dzisiejsza Straż Graniczna. Żołnierze KOP wykonywali swoje obowiązki przez 15 lat, od 1924 do 1939 r. Jednym z dowódców tej formacji był gen. Jan Kazimierz Kruszewski1. Pełnił tę funkcję najdłużej ze wszystkich, a w swoim życiorysie miał doświadczenie walki o niepodległość ojczyzny. Nie umniejszając roli pozostałych dowódców KOP, należy zwrócić uwagę, że Kruszewski był nie tylko legionistą Józefa Piłsudskiego, ale również uczestnikiem wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej, strajku szkolnego, wojny polsko-bolszewic­kiej, wojny obronnej 1939 r., a ponadto dowódcą 1 Pułku Piechoty i 1 Dywizji Piechoty Legionów.

Mimo swoich niewątpliwych zasług gen. Kruszewski jest dzisiaj niemal całkowicie zapomniany. Autorzy specjalistycznych artykułów na temat formacji granicznych mylą niekiedy jego imię2. Być może wynika to z faktu, że zmarł na emigracji i - jako osoba skromna - nie pozostawił żadnych pamiętników. Ponadto wspominanie tej postaci, a także w ogóle przedwojennej Polski, było niewygodne dla władzy komunistycznej. Kruszewski przez długi czas dowodził formacją, która zwalczała wpływy komunistyczne i była uważana przez Sowietów za wroga szczególnie zajadłego. Oficerowie KOP, którzy dostali się w ręce NKWD, nie mogli liczyć na litość. Dlatego możliwości przypominania postaci generała były w kraju bardzo małe. Emigracja polska miała nieco więcej wolności w tym zakresie, ale mniejsza była jej siła oddziaływania. Po 1989 r. niewiele się pod tym względem zmieniło. Kruszewski nadal nie miał swojej biografii. Niniejsza publikacja jest próbą wypełnienia tej luki w polskiej historiografii.

Rekonstruowanie biografii generała nie było proste. Wiele epizodów z jego życia owianych jest tajemnicą, szczególnie tych dotyczących działania w konspiracji niepodległościowej przed I wojną światową, a wiele jest ledwie wzmiankowanych. Najważniejszym źródłem, z którego korzystałem, są akta personalne Kruszewskiego przechowywane w Wojskowym Biurze Historycznym Centralnym Archiwum Wojskowym3. Jest to zbiór szczególnie ważny przy rekonstrukcji dzieciństwa oraz młodości generała. Drugim ważnym archiwum, w którym można znaleźć materiały o generale, jest Archiwum Ojców Franciszkanów w Polskiej Misji Katolickiej w Martin Coronado w Argentynie. Została tam zdeponowana korespondencja prowadzona przez Jana i Irenę Kruszewskich z ich córką Marią Pic de Replonge, która wyemigrowała do Ameryki Południowej. W związku z brakiem pamiętników Kruszewskiego jest to ważne źródło, które pomaga odtworzyć ostatnie lata życia generała na emigracji.

Następnym miejscem, gdzie można znaleźć dokumenty dotyczące życia i działalności Kruszewskiego, jest Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie, a Kolejnym - Archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce z siedzibą w Nowym Jorku.

Kilka cennych informacji o generale można uzyskać, wertując "Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych" - informacje o awansach i mianowaniach na stanowiska, które wyznaczają etapy kariery zawodowej Kruszewskiego4.

Kolejnymi źródłami są wspomnienia. Jak już wzmiankowano, generał nie zostawił pamiętników, bo choć miał czas na ich pisanie, prawdopodobnie nie miał na to ochoty. Jako wyższy oficer przewijał się we wspomnieniach innych żołnierzy, m.in. Nikodema Sulika5 i mjr. Zygmunta Jerzego Czarneckiego6. Chociaż subiektywne, wspomnienia te wnoszą dużo informacji, których nie ma w oficjalnych dokumentach - wymagają one jednak konfrontacji z innymi źródłami7.

Do odtworzenia życiorysu Kruszewskiego przydały się akta parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu, dzięki którym można było ustalić dokładną datę urodzenia generała, a także daty urodzenia i śmierci jego rodzeństwa.

Coraz więcej źródeł można znaleźć w internecie, m.in. na stronach Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku i Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego. Opublikowane tam biogramy wielu zasłużonych postaci pozwoliły przybliżyć biografie tych ludzi oraz to, jaką rolę odegrali oni w przedstawionych wydarzeniach.

Kolejnym źródłem były rozmowy z potomkami rodzeństwa generała, czyli z Anną Zamłyńską, Jerzym Jagodzińskim i Pawłem Kruszewskim. Relacje rodzinne pozwoliły ustalić, jakie były losy rodziny Kruszewskich, i uzyskać informacje o ich relacjach, a także o wydarzeniach, o których nie wspominają dokumenty. Jeszcze innym źródłem informacji jest nagranie wspomnień Andrzeja Kruszewskiego i Danuty Rychcik, dzieci brata generała - Henryka, niestety już nieżyjących. Jest to źródło szczególnie cenne, ponieważ pochodzi od osób, które osobiście znały bohatera tej książki. Pani Danuta była nawet jego chrześnicą.

Wiele informacji o losie gen. Jana Kruszewskiego zawierają opracowania dotyczące dowodzonych przez niego formacji oraz walk, w których brał udział. W niniejszej publikacji wykorzystano m.in. pozycje: Wacława Lipińskiego o historii Związku Strzeleckiego oraz o historii walki zbrojnej o odzyskanie niepodległości8, Stefana Pomarańskiego o historii 1 Pułku Piechoty Legionów9, Jerzego Prochwicza o Korpusie Ochrony Pogranicza10, Jana Wróblewskiego o Armii "Prusy"11, Stanisława Maksimca o Froncie Północnym we wrześniu 1939 r.12

Specjalne podziękowania należą się osobom, które przyczyniły się do powstania niniejszej publikacji. Dziękuję pani Anecie Skorupskiej, byłej dyrektor Gabinetu Komendanta Głównego Straży Granicznej, oraz pani mjr SG Joannie Rokickiej, dyrektor Gabinetu Komendanta Głównego Straży Granicznej, za inspiracje i wsparcie; panu Waldemarowi Bocheńskiemu, prezesowi Stowarzyszenia Weteranów Polskich Formacji Granicznych, panu Andrzejowi Olichwirukowi, zastępcy prezesa Stowarzyszenia Weteranów Polskich Formacji Granicznych, oraz panu Mariuszowi Telepce - za pomoc merytoryczną i słowa zachęty; panu por. SG Piotrowi Waseńczukowi - za pomoc merytoryczną i użyczenie zdjęć. Szczególne podziękowania należą się potomkom rodziny Kruszewskich, w pierwszym rzędzie pani Annie Zamłyńskiej, panom Jerzemu Jagodzińskiemu i Pawłowi Kruszewskiemu za poświęcenie czasu, rozmowy oraz za wiedzę przechowywaną w historii rodzinnej.

Przypisy

Wstęp

1 Pierwszym dowódcą KOP był gen. Henryk Minkiewicz (1924-1929), po nim dowództwo przejął gen. Stanisław Tessaro (1929-1930), natomiast ostatnim dowódcą KOP - po Kruszewskim - był gen. Wilhelm Orlik-Rückemann (https://muzeumsg.strazgraniczna.pl/muz/formacje-ochrony-granic/biografie/1918-1939/dowodcy-formacji-graniczny, dostęp 26 V 2023 r.).

2 J. Korbal, Graniczni pancerniacy - studia nad wyposażeniem KOP w broń pancerną, "Technika Wojskowa Historia" 2023, nr 23, s. 58.

3 Wojskowe Biuro Historyczne Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: WBH CAW), Kolekcja Akt Personalnych i Odznaczeniowych (dalej: Kol. APiO), I.480.291, Kolekcja Generałów i Osobistości (dalej: Kol. GiO), Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Dokumenty ewidencyjne i archiwalne.

4 "Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych", 1920-1937, https://www.wbc.poznan.pl/publication/47164#description, dostęp 26 V 2023 r.

5 N. Sulik, Okruchy wspomnień, Białystok 1993.

6 Gen. bryg. Jerzy Zygmunt Czarnecki (1900-1989), oficer WP, od 1917 r. w POW, od 1918 r. w WP, 1919-1926 w 1 DP Leg., dowódca plutonu i kompanii, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, 1926-1939 w Wyższej Szkole Wojennej, początkowo jako słuchacz, następnie jako wykładowca, w wojnie obronnej 1939 r. szef sztabu GO Kruszewskiego, w niewoli sowieckiej, w Armii Polskiej na Wschodzie, oficer w Dowództwie II Korpusie Polskim, w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia, po demobilizacji pozostał na emigracji (T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski niepodległej, Londyn 1976, s. 58-59).

7 Z.J. Czarnecki, Kataklizm 1938-1942, Londyn 1980.

8 W. Lipiński, Historja Związku Strzeleckiego, Warszawa 1930; idem, Walka zbrojna o niepodległość Polski 1905-1918, wyd. 2, Warszawa 1935.

9 S. Pomarański, Zarys historii wojennej 1-go pułku piechoty Legjonów, Warszawa 1931.

10 J. Prochwicz, Korpus Ochrony Pogranicza w przededniu wojny, cz. 1: Powstanie i przemiany organizacyjne KOP do 1939 r., "Wojskowy Przegląd Historyczny" 1994, nr 3, s. 143-160, cz. 2: Przemiany organizacyjne i przygotowania wojenne KOP w 1939 r., "Wojskowy Przegląd Historyczny" 1994, nr 4, s. 3-14.

11 J. Wróblewski, Armia "Prusy" 1939, Warszawa 1986.

12 S. Maksimiec, Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa 1939, Oświęcim 2019; idem, Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 r., Oświęcim 2021.

Młodość

Przyszły generał Jan Kazimierz Kruszewski urodził się 18 czerwca 1888 r. w Aleksandrowie (parafia Niedzbórz, gmina Regimin, powiat ciechanowski). Jego rodzicami byli Kazimierz Kruszewski oraz Wiktoria z domu Kołakowska. W chwili urodzin syna jego ojciec miał 35 lat, matka - 28. Kazimierz Kruszewski był właścicielem majątku Aleksandrowo1, natomiast matka przyszłego generała wywodziła się z drobnej szlachty; jej ojciec Józef był właścicielem części majątku Łebki2. O dzieciństwie dowódcy KOP wiadomo niewiele. Urodził się w rodzinie wielodzietnej - był czwartym dzieckiem swoich rodziców. Pierwszym synem tej pary był Stefan (ur. 1880 r.)3, rok później przyszedł na świat Aleksander Władysław, który jednak zmarł już w 1884 r.4 Po tej tragedii kolejnym dzieckiem Kruszewskich była Stanisława (ur. 1885 r.)5. Po Janie urodził się Aleksander (ur. 1890 r.)6, po nim kolejny chłopiec Henryk (ur. 1892 r.)7, następnie Maria (ur. 1898 r.)8 i Regina Maria (ur. 1903 r.)9. Można przypuszczać, że Kruszewski dorastał w patriotycznej atmosferze polskiego dworku szlacheckiego, a jego wychowanie nie odbiegało od normy obowiązującej w rodzinach szlacheckich. Warto zauważyć, że mimo dużej liczby dzieci rodzice w trosce o ich edukację organizowali kształcenie domowe.

Folwark Aleksandrowo stanowił część dóbr Niedzbórz i liczył 534 morgi. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich w 1886 r. dobra Niedz­bórz należały do rodziny Kisielnickich10. Najprawdopodobniej11 w tymże roku folwark Aleksandrowo został sprzedany Kazimierzowi Kruszewskiemu z pobliskiego Niedzborza. Właśnie tam urodził się przyszły generał. Majątek nie był jak na tamte czasy zbyt duży, a największy zysk przynosiła pasieka, w której wytwarzano duże ilości miodu. Zyski ze sprzedaży pozwalały utrzymywać status rodziny na odpowiednim poziomie12. W czasie I wojny światowej stacjonowały tam pododdziały niemieckiego 101 Regimentu Landwerhy. Jeden z oficerów tego pułku wykonał rysunek dworku, który z wyglądu przypominał raczej chłopską chatkę niż polski dwór szlachecki.

Początkowo Jan pobierał nauki w domu. W wieku 10 lat, po zdanym egzaminie został przyjęty do pierwszej klasy gimnazjum w Płocku. Nauczanie domowe musiało stać na dość wysokim poziomie, skoro bez trudu dostał się do szkoły. Lata jego nauki przypadły na kulminację polityki rusyfikacyjnej prowadzonej przez władze rosyjskie. W języku ojczystym nauczano tylko religii. Natomiast nawet na lekcjach języka polskiego, który zresztą nie był przedmiotem obowiązkowym, wykładano po rosyjsku - tak, jak wszystkie pozostałe przedmioty. Karano nawet za prowadzone na przerwach rozmowy w języku polskim. Politykę tę wprowadzono po stłumieniu powstania styczniowego. Z czasem była ona coraz bardziej restrykcyjna. Pod koniec XIX w. budziło to sprzeciw nawet niektórych dygnitarzy rosyjskich, przede wszystkim jednak rusyfikacja napotykała na opór uczniów i ich rodziców. Pierwsze symptomy tego zjawiska można było zauważyć w ostatnim dziesięcioleciu XIX w. Polegało to na odmowach śpiewania pieśni na cześć cara, spotkaniach kółek samokształceniowych, wybijaniu szyb dyrektorom szkół, niekiedy nawet na pobiciach (były to jednak rzadkie sytuacje). Początek XX w. to nasilenie walk o polskość szkoły. Przykład uczniów z Wrześni w zaborze pruskim wpłynął pobudzająco na polską młodzież w zaborze rosyjskim13.

Młody Jan Kruszewski trafił oczywiście do szkoły z programem rusyfikacyjnym, lecz wśród młodzieży panował już duch oporu. Tak opisywał to absolwent tego gimnazjum dr Stanisław Kopczyński: "Potworne rusyfikacyjne zapędy szkoły spotykały wśród młodzieży dorastającej odruch. Już od klasy V tworzono kółka samokształcenia, zakładano biblioteki klasowe. W r[oku] 1887 inspektor [Iwan] Abramowicz wykrył bibliotekę złożoną z kilkuset tomów i kilkunastu uczniów wydalono z gimnazjum z tzw. wilczym biletem. Nie przeszkodziło to jednak, że po konfiskacie zaczęto tworzyć nową. Tworzono komplety do nauki historii i literatury polskiej"14.

Według gen. Wacława Piekarskiego15, który znał bardzo dobrze Jana Kruszewskiego, ten ostatni miał należeć w tym okresie do Związku Młodzieży Polskiej "Zet". Była to organizacja utworzona w 1887 r. w Krakowie. Do jej celów należały walka o niepodległość Polski, niewykluczająca działań zbrojnych, oraz agitacja patriotyczna i samokształceniowa. "Zet" został rozbity w wyniku aresztowań po organizowanych przez nią demonstracjach patriotycznych w 1894 r. Odtworzono ją w 1898 r. z inicjatywy działaczy Ligi Narodowej i jej podporządkowano, stąd działaczy "Zetu" uważano za endeków. Drogi obu organizacji zaczęły się jednak rozchodzić. W 1905 r. "Zet" poparło ideę strajku szkolnego. Do ostatecznego rozdzielenia obu organizacji doszło w 1908 r. Niestety nikt poza Piekarskim nie wspomina o udziale Kruszewskiego w "Zecie", nie ma o tym mowy także w dokumentacji kadrowej. Być może Piekarski powiązał Kruszewskiego z "Zetem", który był w tym okresie najaktywniejszą organizacją polskiej młodzieży, z uwagi na jego udział w strajku szkolnym. Kruszewski nie był jednak obecny na zjeździe uczestników ruchu niepodległościowego Związku Młodzieży Polskiej w Warszawie w 1936 r., w 50. rocznicę powstania "Zetu". Był wtedy znanym dowódcą i generałem i jeśli miałby wcześniejsze doświadczenia z tą organizacją, byłby zapewne mile widziany na zjeździe. Można zatem uznać, że Piekarskiego poniosła w tej kwestii fantazja16.

W takiej atmosferze kształtował się charakter przyszłego generała. Wkrótce doszło do wydarzeń, które spowodowały pierwsze zawirowania w jego życiu. Na fali wrzenia rewolucyjnego 28 stycznia 1905 r. w Warszawie zgromadziła się na wiecu młodzież akademicka i szkolna z żądaniem spolonizowania systemu oświaty. Protestujący studenci i uczniowie nawoływali do bojkotu szkół rosyjskich, by w ten sposób wymusić na władzach ustępstwa. Odzew był powszechny. W ciągu miesiąca w wielu miastach Królestwa Polskiego rozpoczął się bojkot szkół średnich. Płock nie należał pod tym względem do wyjątków. Władze gimnazjum płockiego zauważyły niepokoje wśród młodzieży i zdecydowały się zamknąć szkołę. 31 stycznia 1905 r. uczniów zdążających na lekcje powitała kartka na drzwiach wejściowych z informacją o zawieszeniu zajęć (wisiała tam do 6 lutego). Widocznie władze szkolne liczyły na uspokojenie nastrojów i uniknięcie ewentualnego bojkotu. Jednak uczniowie nie dali się wyprowadzić w pole. 6 lutego 1905 r. lekcje w płockim gimnazjum rozpoczęły się jak gdyby nic. Uczniowie posłusznie zajmowali miejsca w ławkach. Były to jednak pozory. Po pierwszej lekcji padło hasło zgromadzenia się wszystkich uczniów w sali na piętrze, jednak ze względu na ciasnotę młodzież gimnazjalna zebrała się ostatecznie na korytarzu szkolnym. Tam zażądano od dyrektora szkoły przyjęcia żądań spisanych przez uczniów, a gdy ten odmówił, Mieczysław Łebkowy odczytał petycję, po czym uczniowie udali się do gimnazjum żeńskiego, gdzie namawiano uczennice do podjęcia strajku. Gimnazjum żeńskie prowadziło lekcje do 12 lutego. Natomiast uczniowie gimnazjum męskiego już od 6 lutego przestali się pojawiać na zajęciach. Nie wiadomo, jaki był udział Jana Kruszewskiego w tych wydarzeniach. Niewątpliwie w nich uczestniczył, gdyż poniósł później tego konsekwencje17.

W trakcie strajku młodzież sama organizowała komplety z zakresu historii Polski i innych nauk. Władze rosyjskie zareagowały usunięciem dużej liczby uczniów z gimnazjum, co było dla nich katastrofą, gdyż przekreślało szanse na formalne uzyskanie wykształcenia. Wśród uczniów relegowanych ze szkoły znalazł się właśnie Jan Kruszewski18.

Szeroko zakrojony strajk przyniósł pewne efekty. Dopuszczono nauczanie w języku polskim religii oraz języka ojczystego w szkołach państwowych. Dużo większym sukcesem było zezwolenie na zakładanie nowych towarzystw społecznych lub zalegalizowanie już istniejących. Umożliwiło to tworzenie szkół o charakterze prywatnym. Było to tym ważniejsze, że carski ukaz z 14 października 1905 r. zezwalał na prowadzenie w szkołach prywatnych zajęć z polskim językiem wykładowym, z wyjątkiem lekcji języka rosyjskiego, historii i geografii19.

Jedną z największych polskich organizacji społecznych powołanych do krzewienia oświaty w społeczeństwie polskim była Polska Macierz Szkolna. Ta organizacja utrzymywała około 700 szkół jawnych i tyle samo tajnych. Prezesem Rady Nadzorczej był Henryk Sienkiewicz. Nic dziwnego, że wkrótce organizacja zaczęła działalność w Płocku. Efektem było utworzenie szkoły średniej - przyszłego Gimnazjum Państwowego im. króla Władysława Jagiełły. Placówkę udało się uruchomić 4 września 1906 r. Dla młodego Kruszewskiego oznaczało to wybawienie - mógł kontynuować edukację. Trzeba pamiętać, że Jan był już uczniem ostatniej klasy, przygotowywał się do matury, zatem przerwanie nauki w tym momencie oznaczało koniec marzeń o jakimkolwiek wykształceniu. Na szczęście został przyjęty do nowej szkoły i mógł podejść do egzaminu maturalnego. W pierwszym roku szkolnym, w którym istniała szkoła, czyli 1906/1907, do matury przystąpiło 13 abiturientów. Wśród nich był Jan Kruszewski20.

Był pilnym uczniem, o czym świadczą stopnie na świadectwie dojrzałości. Mimo że uczestniczył w strajku szkolnym, co było przejawem buntu wobec autorytetów, jego sprawowanie zostało określone jako wzorowe. Z pozostałych przedmiotów otrzymał stopnie bardzo dobre lub dobre. Trzeba wziąć pod uwagę, że nauczyciele z Gimnazjum Państwowego im. Władysława Jagiełły nie patrzyli negatywnie na poprzedni strajk szkolny. Ocena wzorowa ze sprawowania wskazuje ponadto na ważną cechę charakteru Kruszewskiego - skromność21.

Niewiele wiadomo o roli, jaką Jan Kruszewski odegrał w strajku w Płocku. Musiała ona być jednak znacząca, skoro poniósł konsekwencje swojego postępowania. Kruszewskiego nie było wśród uczestników zjazdu koleżeńskiego uczestników strajku w 1924 r., nie napisał też do nich żadnego listu. Musiał być już wtedy znany jako uczestnik bojów legionowych, mimo to pochodzące z jego akt personalnych informacje o udziale w strajku są enigmatyczne. Spowodowane to mogło być wspomnianą już wcześniej skromnością22.

Po zakończeniu tego etapu wykształcenia Kruszewski podjął studia medyczne na Uniwersytecie w Genewie, gdzie poznał swoją przyszłą żonę Irenę Leszczyńską, a także przyjaciół, którzy będą u jego boku w ostatnich latach życia. Tak było w wypadku Wacława Piekarskiego, studiującego wówczas literaturę i nauki społeczne. Pierwszy pobyt Kruszewskiego w Genewie nie był długi, trwał zaledwie rok23. Następnie przyszły generał wyjechał do Krakowa, gdzie kontynuował studia medyczne. Nie wiadomo, co spowodowało zmianę uczelni, gdyż nawet w spisanym przez niego samego życiorysie nie ma informacji o tym, co robił w tamtym czasie, oprócz studiowania oczywiście. Raczej nie były to kwestie finansowe, gdyż w przyszłości wróci jeszcze do Genewy. Być może przyczyną była działalność niepodległościowa, w którą Kruszewski zaangażował się w Krakowie. Patriotyczna atmosfera miasta musiała mieć znaczenie. Najprawdopodobniej właśnie w tamtym okresie przyszły generał poznał Józefa Piłsudskiego24.

Związek Strzelecki wywodził się w prostej linii od organizacji bojowych Polskiej Partii Socjalistycznej, organizowanych w latach 1905-1907. W czerwcu 1908 r., czyli wtedy, gdy Kruszewski udał się na studia do Genewy, powstał z inicjatywy Kazimierza Sosnkowskiego25 Związek Walki Czynnej. Była to organizacja tajna o charakterze szkoły wojskowej. Miała na celu przygotowanie kadr wojskowych dla przyszłego powstania, które przyniesie upragnioną niepodległość. Oddział w Krakowie istniał już od stycznia 1909 r. Kruszewski właśnie w tym czasie studiował medycynę w tym mieście. W pisanych przez siebie życiorysach na potrzeby dokumentacji kadrowej nie wspominał o działalności w ZWC. Również Julian Stachiewicz26 nie wymienia przyszłego generała wśród działaczy ZWC w swojej pracy poświęconej początkom tej organizacji. Należy jednak pamiętać, że ZWC po dwóch latach działalności liczył ponad 200 członków i Stachiewicz nie miał możliwości wspomnienia o każdym z nich. Dopiero w życiorysie pisanym przez Kruszewskiego w 1933 r., na marginesie znajduje się dopisek z informacją o wstąpieniu do ZWC. Nie wynika z niego, czy wstąpił do tej organizacji w Genewie czy już w Krakowie. Jego powrót do Genewy sugeruje jednak, że nastąpiło to raczej w Krakowie. Być może ponowna zmiana uczelni była spowodowana tym, że Kruszewski mógłby pomóc nadać zarys organizacyjny oddziałowi Związku Strzeleckiego utworzonemu przez Tadeusza Kasprzyckiego, który w Genewie studiował literaturę i nauki społeczne. Świadczy o tym dalsza kariera Kruszewskiego w tych organizacjach27.

Konspiracja i konieczność ukrywania się przed władzami austro-węgierskimi nie sprzyjały realizacji celów, jakie przyświecały ZWC. Nastąpiła kolejna zmiana koncepcji prowadzenia pracy niepodległościowej. Scharakteryzował to Piłsudski, stwierdzając, że "przeciwko wojsku musi walczyć wojsko"28. Wobec tego w 1910 r. powstały Związek Strzelec­ki we Lwowie i Towarzystwo Strzelec w Krakowie. Były to organizacje paramilitarne i - co ważniejsze - mogły działać legalnie. Początkowo związki strzeleckie rozwijały się w Krakowie i we Lwowie, później także w innych dzielnicach kraju i poza jego granicami. W marcu 1914 r. okręg krakowski liczył 3682 strzelców, lwowski - 1274, natomiast zagraniczny - 362. Nie oznaczało to likwidacji ZWC, lecz przeobrażenie go w organizację tajną, dostępną tylko dla Związku Strzeleckiego. Zadaniem związków strzeleckich było prowadzenie szkoleń o charakterze wojskowym29.

Na temat swojej działalności w Związku Strzeleckim Kruszewski tylko wspomina, mimo że ten wątek mógł mu pomóc w dalszej karierze. Ruch strzelecki był przecież związany z Piłsudskim, dlatego władze wojskowe mogły spojrzeć łaskawiej na młodego kapitana piszącego swój życiorys w 1920 r.30 Wrodzona skromność Kruszewskiego pozwalała mu zaledwie to wspomnieć. Informuje on, że do Związku Strzeleckiego wstąpił w 1911 r. w Genewie. Jednak i w tym stwierdzeniu jest pewna nieścisłość. W dokumentacji kadrowej Kruszewskiego znajduje się zaświadczenie podpisane przez płk. Zenona Pakowskiego31 oraz mjr. Władysława Wróblewskiego32, w którym stwierdzają oni, że Kruszewski był członkiem Związku Strzeleckiego od 28 grudnia 1912 do 6 sierpnia 1914 r. Wynikałoby z tego, że do organizacji Kruszewski wstąpił rok później. I ta druga data bardziej odpowiada prawdzie, co potwierdza wpis w curriculum vitae z 14 lipca 1918 r. Generał włączył się zatem w działalność ZWC w 1911 r. lub nawet wcześniej, natomiast do Związku Strzeleckiego wstąpił w 1912 r., już w Genewie33.

Niestety wszystko, co dotyczy działalności Kruszewskiego w niejawnej organizacji, jaką był ZWC, jest owiane tajemnicą. Włączając w to relacje samego zainteresowanego. Należy zatem poruszać się w sferze domysłów i poszlak. Jedną z nich może być zawarta w "Jednodniówce Związku Strzeleckiego w Chrzanowie" z 1932 r. informacja o tym, że w 1912 r. do Chrzanowa przybyło dwóch ludzi o pseudonimach "Kruk" i "Młot", którzy na polecenie obywatela "Wiktora" mieli tam założyć oddział Związku Strzeleckiego. Jak w wypadku większości nielegalnych lub półlegalnych organizacji ich członkowie posługiwali się pseudonimami mającymi uchronić ich samych oraz ich rodziny przed ewentualnymi represjami. Nie inaczej było w Związku Walki Czynnej. Kruszewski miał pseudonim "Kruk Czarny", jednak mógł być też zapamiętany jako "Kruk" - w tej formie pojawia się w dokumentacji kadrowej. Pseudonim "Wiktor" nosił Józef Piłsudski, natomiast "Młot" to najprawdopodobniej Czesław Fijałkowski34 - przyszły generał Wojska Polskiego. Oczywiście pseudonimów "Kruk" i "Młot" w polskiej konspiracji niepodległościowej było wiele, lecz pozostałe osoby posługujące się nimi nie były tak znaczące, zatem to o Kruszewskim i Fijałkowskim tutaj mowa. Wstąpili oni do Legionów już w sierpniu 1914 r., a po odzyskaniu niepodległości doszli do wysokich stanowisk w wojsku. Można zatem domniemywać, że w Chrzanowie z misją utworzenia oddziału Związku Strzeleckiego pojawili się, z polecenia Piłsudskiego, właśnie Kruszewski i Fijałkowski. Przemawiają za tym dalsza droga życiowa obu przyszłych generałów, ich kariery już po odzyskaniu niepodległości oraz działalność w konspiracji niepodległościowej. Mimo że Kruszewski studiował wtedy w Genewie, mógł się znaleźć w kraju w związku z pogrzebem swojego ojca Kazimierza, który zmarł 21 grudnia 1911 r.35

Funkcjonując w ZWC, Kruszewski działał zatem również w Związku Strzeleckim. Szkolił się przy tym w kwestiach wojskowych; w Genewie ukończył szkołę podoficerską. Nie pozostawało więc wiele czasu na naukę, przez co studiów nie skończył (mimo 14 semestrów spędzonych na uczelniach w Krakowie i Genewie). Nie miał predyspozycji do zawodu lekarskiego, tylko do pracy niepodległościowej oraz służby wojskowej. W trakcie studiów dużo czasu poświęcał natomiast na uprawianie swoich ulubionych sportów - kolarstwa i wioślarstwa36.

Oddział Związku Strzeleckiego w Genewie został zorganizowany przez Tadeusza Kasprzyckiego37. W szeregach organizacji znalazł się Wacław Piekarski, który wraz z Kruszewskim został włączony do tego samego plutonu. Związek Strzelec­ki jednoczył na emigracji studentów o różnych poglądach. Według Piekarskiego to właśnie wtedy zmienił się styl życia Kruszewskiego - poświęcił się on całkowicie pracy niepodległościowej, zaniedbując studia. Okazał się najlepszym strzelcem w plutonie i wyróżniał się także znajomością spraw wojskowych. Zauważył to Piłsudski podczas wizytacji organizacji strzeleckich w Genewie i Paryżu38.

Kruszewski w trakcie działalności w ZWC i Związku Strzeleckim przeszedł szkołę wojskową, zgodnie z obowiązującymi w tych organizacjach regułami. W ZWC każdy członek musiał przejść tzw. szkołę żołnierską, czyli wyszkolenie pojedynczego żołnierza. Po zaliczeniu można było wziąć udział w kursie podoficerskim, a następnie uczyć się w szkole oficerskiej. Ta dzieliła się na trzy kursy: niższy, średni i wyższy. Kruszewski w ramach działalności w ZWC zaliczył szkołę żołnierską, natomiast następne kursy zrobił już w Związku Strzeleckim39.

Utworzenie oddziału Związku Strzeleckiego w Genewie umożliwiło Kruszewskiemu naukę się w szkole podoficerskiej, co trwało pół roku. Kruszewski zrealizował to w 1913 r., w trakcie studiów w Genewie. Egzamin udało mu się zdać w tym samym roku. Tuż przed wybuchem I wojny światowej, w lipcu 1914 r. przybył do Krakowa, po ostatecznym ukończeniu szkolenia w Genewie. Następnie rozpoczął naukę w letniej szkole instruktorskiej Związku Strzeleckiego, która pełniła funkcję szkoły oficerskiej dla ruchu strzeleckiego. Był tam dowódcą plutonu. Szkoła ta skończyła działalność, gdy Komenda Główna Związku Strzeleckiego ogłosiła mobilizację wszystkich strzelców w związku z wybuchem wojny. W ten sposób zamknął się w życiu Kruszewskiego okres nauki i szkoleń oraz działalności niepodległościowej. Rozpoczął się nowy etap - walka zbrojna o odzyskanie niepodległości. Kruszewski był jednym z pierwszych żołnierzy walczących na froncie w mundurze polskim i pod polskim dowództwem. Budziło to zazdrość u tych, którzy musieli w tym czasie nosić obce mundury. Nikodem Sulik40 tak wspominał te czasy:

Miałem zawsze szacunek do osiągnięć Legionów marsz. Piłsudskiego, ich bezkompromisowej postawy patriotycznej, ofiarności i dzielności w boju. Szacunek ten połączony był z pewnego rodzaju lekką zawiścią, że oto oni służyli już dawno w Wojsku Polskim, kiedy ja byłem w armii zaborczej41.

Młodość

1 Archiwum Państwowe w Mławie (dalej AP w Mławie), Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1888 r., akt urodzenia nr 49, k. 13; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Metryka urodzenia, Niedzbórz, 19 IV 1917 r., k. 131.

2 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1860 r., akt urodzenia nr 29, k. 8.

3 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1880 r., akt urodzenia nr 76, k. 38.

4 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1881 r., akt urodzenia nr 58, k. 29; AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1884 r., akt zgonu nr 29, k. 30.

5 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1885 r., akt urodzenia nr 74, k. 37.

6 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1890 r., akt urodzenia nr 25, k. 7.

7 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1892 r., akt urodzenia nr 51, k. 14.

8 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1898 r., akt urodzenia nr 38, k. 19.

9 AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1903 r., akt urodzenia nr 27, k. 8.

10 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 7, Warszawa 1886, s. 59.

11 Nie zachowały się dokumenty sprzedaży.

12 Informacje ustne uzyskane od p. Jerzego Jagodzińskiego, wnuka Reginy Marii Jagodzińskiej z d. Kruszewskiej, 23 III 2023 r.

13 J. Miąso, Walka o narodową szkołę w Królestwie Polskim w latach 1905-1907 (w stulecie strajku szkolnego), https://polona.pl/item/walka-o-narodowa-szkole-w-krolestwie-polskim-w-latach-1905-1907-w-stulecie-strajku,MzMwOTg2OTI/0/#item, dostęp 17 VIII 2022 r.

14 S. Kopczyński, Gimnazjum płockie w latach 1883-1892 [w:] Księga pamiątkowa Koła Płocczan, Warszawa 1931, s. 200.

15 Gen. bryg. Wacław Piekarski (1893-1977), oficer WP, 1912-1913 w Związku Strzeleckim, 1913-1914 w Drużynach Strzeleckich, od 1914 r. w wojsku rosyjskim, od 1 VIII 1917 r. w Armii Polskiej we Francji, od 1918 r. w WP, 1919-1921 dowódca 43 pp, 1922-1924 studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Paryżu, od 1925 r. w Oddziale II Sztabu Generalnego, od 1926 r. w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych, od 1927 r. dowódca 54 pp w Tarnopolu, 1930-1937 prezes klubu piłki nożnej Kresy Tarnopol, od 1931 r. przeniesiony do KOP na stanowisko dowódcy Brygady KOP "Podole", od 1935 r. dowódca piechoty dywizyjnej 11 Kresowej DP, od 1936 r. dowódca 29 DP, od października 1938 r. szef Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie, w wojnie obronnej 1939 r. dowodził 41 DPRez, w niewoli niemieckiej (Oflag VII A Murnau), po wojnie na emigracji we Francji, dyrektor Domu Spokojnej Starości Polskiego Funduszu Humanitarnego w Lailly-en-Val (T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski..., s. 124-125).

16 W. Piekarski, Wspomnienie, "Nasza Rodzina" (Paryż) 1978, nr 4, s. 7 (w zasobach Biblioteki Narodowej); P. Waingertner, Udział polskiej młodzieży w życiu politycznym Królestwa Kongresowego w latach 1905-1918 w świetle relacji z epoki, "Dzieje Najnowsze" 2021, z. 3, s. 6-20; W pięćdziesiątą rocznicę powstania "Zetu". Sprawozdanie ze Zjazdu Uczestników Ruchu Niepodległościowego Związku Młodzieży Polskiej ("Młodzieży Narodowej") 28 i 29 XI 1936 r. w Warszawie, oprac. T. Piskorski, Warszawa 1937, s. 153-166.

17 S. Kopczyński, Gimnazjum..., s. 273-274; S.J. Bonarowicz, Historya czterech miesięcy 28 stycznia do 28 maja 1905 r. Strejk młodzieży szkolnej, Kraków 1906, s. 29-30.

18 S. Kopczyński, Gimnazjum..., s. 274-275; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101.

19 J. Miąso, Walka o narodową szkołę w Królestwie Polskim w latach 1905-1907 (w stulecie strajku szkolnego), https://polona.pl/item/walka-o-narodowa-szkole-w-krolestwie-polskim-w-latach-1905-1907-w-stulecie-strajku,MzMwOTg2OTI/0/#item, dostęp 17 VIII 2022 r.

20 Gimnazjum Państwowe im. Króla Władysława Jagiełły w Płocku [w:] Księga pamiątkowa Koła Płocczan, Warszawa 1931, s. 58-61; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101.

21 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Zaświadczenie, Płock, 31 V 1919 r., k. 130.

22 Lista uczestników Zjazdu z 1924 r. [w:] Księga pamiątkowa Koła Płocczan, Warszawa 1931, s. 316-318.

23 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101; W. Piekarski, Wspomnienie..., s. 7.

24 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Życiorys własny, 6 II 1920 r., k. 129.

25 Gen. broni Kazimierz Sosnkowski (1885-1969), oficer WP, bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej i Organizacji Bojowej PPS, organizator Związku Walki Czynnej, 1914-1916 Szef Sztabu Związku Strzeleckiego oraz I Brygady Legionów Polskich, 1917-1918 internowany w Magdeburgu, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, 1920-1924 minister spraw wojskowych i członek Rady Obrony Państwa, 1927-1939 inspektor armii, w wojnie obronnej 1939 r. dowódca Frontu Południowego, następnie Komendant Główny ZWZ, 1943-1944 Naczelny Wódz. Od końca 1944 r. w Kanadzie (https://www.pilsudski.org/pl/portal/zbiory/zasoby/316-zespol-093, dostęp 14 XII 2023 r.).

26 Płk Julian Stachiewicz (1809-1934), oficer WP, członek ZWC oraz Związku Strzeleckiego, od 1914 r. w Legionach Polskich, od stycznia 1913 r. w POW, następnie w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, szef WBH, zmarł w 1934 r. w Warszawie (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/223659/, dostęp 14 XII 2023 r.).

27 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Życiorys, Warszawa, 14 III 1933 r., k. 149; J. Stachiewicz, Początki Związku Walki Czynnej, Warszawa 1930, s. 4-20; W. Lipiński, Historja..., s. 20-25; J. Majchrowski, Wojskowe kariery kadrowiaków, "Wojskowy Przegląd Historyczny" 1994, nr 3, s. 93; W. Piekarski, Wspomnienie..., s. 7.

28 W. Lipiński, Historja..., s. 18.

29 Ibidem, s. 26-52.

30 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Życiorys własny, 6 II 1920 r., k. 129.

31 Zenon Pakowski, ps. "Bosak" (1890-1940), oficer WP, członek Związku Strzeleckiego, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, służył w intendenturze, w wojnie obronnej 1939 r. w dowództwie obrony Lublina, wzięty do niewoli przez wojska sowieckie, zginął zamordowany w Charkowie (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/213379/, dostęp 15 XII 2023 r.).

32 Władysław Wróblewski (1891-1942), oficer WP, członek Związku Strzeleckiego, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, w 1938 r. przeniesiony w stan spoczynku, był szefem intendentury KOP, od 1938 r. w Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych, we wrześniu 1939 r. przekroczył granicę z Rumunią, następnie udał się do Francji i Wielkiej Brytanii, był szefem Intendentury w Sztabie Naczelnego Wodza, zmarł w 1942 r. w Edynburgu (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/233416/, dostęp 15 XII 2023 r.).

33 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101-102; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Zaświadczenie, Warszawa, 15 VI 1935 r., k. 124.

34 Gen. bryg. Czesław Fijałkowski, ps. "Młot" (1892-1944), oficer WP, członek Związku Strzeleckiego, od 1914 r. w Legionach Polskich, służył w Polskiej Sile Zbrojnej oraz w POW, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, oficer 42 pp, dowódca Piechoty Dywizyjnej 26 DP, następnie 7 DP, od 1929 r. dowódca 18 DP, w wojnie obronnej 1939 r. dowódca SGO "Narew", zmarł w 1944 r. w Murnau w niewoli niemieckiej (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/190037/, dostęp 14 XII 2023 r.).

35 Polskie Pseudonimy Wojskowe 1908-1918: Związek Walki Czynnej - Związek Strzelecki - Polskie Drużyny Strzeleckie - Legjony Polskie - Polska Organizacja Wojskowa - V. Dyw[izja] Syberyjska, zebr. i oprac. M.J. Olexińska, Lwów 1928, s. 34, 35, 43, 68; "Jednodniówka Związku Strzeleckiego Oddział Chrzanów 1912-1932" 1932, s. 8; WBH CAW, Kol. APiO I.480.291, Kol. GiO, Wyciąg ewidencyjny, 21 III 1921 r., k. 120-121; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Zaświadczenie, Warszawa, 15 VI 1935 r., k. 122; AP w Mławie, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Niedzborzu z 1912 r., akt zgonu nr 2, k. 59.

36 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Lista kwalifikacyjna, Wilno, k. 70, 72, 75, 78; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Karta kwalifikacyjna, Wilno, k. 82, 85, 87.

37 Gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki (1891-1978), oficer WP, uczestnik strajku szkolnego 1905 r., od 1910 r. w ZWC, następnie w Związku Strzeleckim, od 1914 r. w Legionach Polskich, dowódca 1 Kompanii Kadrowej, od 1918 r. w WP, od 1931 r. w Ministerstwie Spraw Wojskowych, wiceminister i minister spraw wojskowych, we wrześniu 1939 r. przekroczył granicę z Rumunią, w 1954 r. wyemigrował do Kanady, zmarł w 1978 r. w Montrealu (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/196912/, dostęp 14 XII 2023 r.).

38 W. Piekarski, Wspomnienie..., s. 7.

39 W. Lipiński, Historja..., s. 25-34.

40 Gen. bryg. Nikodem Sulik (1893-1954), oficer WP, od 1915 r. w armii rosyjskiej, w 1918 r. w szeregach Samoobrony Grodzieńskiej, od stycznia 1919 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, 1927-1929 komendant Centralnej Szkoły Straży Granicznej, od 1933 r. w KOP, dowódca batalionu fortecznego KOP "Sarny", we wrześniu 1939 r. dowódca pułku KOP "Sarny", uczestniczył w walkach z wojskami sowieckim, m.in. pod Tynnem, Szackiem i Wytycznem, komendant Okręgu SZP w Wilnie, aresztowany przez NKWD w 1941 r., uwolniony w wyniku układu Sikorski-Majski, wstąpił do Armii Polskiej w ZSRS, w II Korpusie Polskim dowodził 5 Kresową DP, pozostał na emigracji, zmarł w Londynie w 1954 r. (https://www.wrotapodlasia.pl/pl/region_i_gospodarka/region/historia/podlasianina_portret_wlasny/ek_sulik.html, dostęp 15 XII 2023 r.)

41 W. Lipiński, Historja..., s. 35; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 102; Polskie plany mobilizacyjne przed wojną światową, Warszawa 1933, s. 52; N. Sulik, Okruchy..., s. 49.

Służba w Legionach

Odtąd nie ma ani Strzelców, ani Drużyniaków. Wszyscy, co tu jesteście zebrani, jesteście żołnierzami polskimi. Znoszę wszelkie odznaki specjalnych grup. Jedynym waszym znakiem jest odtąd Orzeł Biały. Dopóki jednak nowy znaczek nie zostanie wam rozdany, rozkazuję, byście zamienili ze sobą wasze dawne znaki, jako symbol zupełnej zgody i braterstwa, jakie muszą wśród żołnierzy polskich panować. Niech strzelcy przypną do czapek blachy drużyniaków, a oddadzą im swoje orzełki. Wkrótce może pójdziecie na pola bitew, gdzie mam nadzieję, zniknie najlżejszy nawet cień różnicy między wami42.

Tak przemawiał Józef Piłsudski do żołnierzy zebranych w podkrakowskich Oleandrach 3 sierpnia 1914 r. Tak już można mówić o strzelcach ze Związku Strzeleckiego i drużyniakach z Polskich Drużyn Strzeleckich, którzy mieli stanowić zalążek Wojska Polskiego. Piłsudski zarządził mobilizację 29 lipca 1914 r., natomiast 1 sierpnia podporządkował sobie Polskie Drużyny Strzeleckie. 2 sierpnia ogłosił, za zgodą władz austriackich, mobilizację i koncentrację polskich organizacji strzeleckich w Galicji. Wszystkie działające szkoły wojskowe odbywające ćwiczenia letnie zostały skoncentrowane w Krakowie. Tam wydzielono grupę strzelców do tworzonego pierwszego polskiego oddziału mającego z bronią w ręku przekroczyć granicę z Rosją. Tak powstała I Kompania Kadrowa. Jej dowódcą został Tadeusz Kasprzycki - absolwent Oficerskiej Szkoły Strzeleckiej w Stróży43.

Jan Kazimierz Kruszewski wymaszerował na wojnę jako dowódca 4 plutonu I Kompani Kadrowej. Jej dowódca musiał się już wtedy znać z Kruszewskim, studiował bowiem na uniwersytecie w Genewie oraz działał tam w Związku Strzeleckim. Objęcie przez Jana stanowiska dowódcy plutonu nie oznaczało wypromowania go na stopień oficerski. Była to celowa polityka Piłsudskiego, który chciał, by kadra dowódcza najpierw wykazała się w bitwach i tak zdobywała uznanie. Dowódcy mieli potwierdzić swoje umiejętności na polu walki. Wśród podkomendnych Kruszewskiego był Bolesław Wieniawa-Długoszowski44, kuzyn jego przyszłej żony45.

6 sierpnia 1914 r. 1 Kompania Kadrowa, poprzedzona konnym patrolem dowodzonym przez Władysława Belinę-Prażmowskiego, wyruszyła ku granicy rosyjskiej46. Przekroczyła ją pod Michałowicami, gdzie urządzono pierwszy postój na terenie zaboru rosyjskiego. Na nocleg zatrzymano się w Słomnikach, by następnego dnia ruszyć na Miechów. Tam zmienił się dowódca kompanii, którym został Kazimierz Jan Piątek ps. "Herwin"47. 12 sierpnia 1914 r. strzelcy wkroczyli wraz z komendantem Piłsudskim do Kielc. Kruszewski dowodził cały czas 4 plutonem i właśnie Kielce podawał jako miejsce swojej pierwszej bitwy. W rzeczywistości Legiony Polskie już w sile 3 kompanii stoczyły bój o to miasto z pododdziałami rosyjskiej 14 Dywizji Kawalerii. Następnym bojem, o którym wspomina Kruszewski, była bitwa o Brzegi, położone niedaleko Kielc. Pod tą wsią 1 Kompania Kadrowa została włączona w skład batalionu dowodzonego przez Edwarda Śmigłego-Rydza48. Była to kolejna osoba z wyższych kręgów legionowych, którą miał okazję poznać Kruszewski. Pozostał on jednak nadal dowódcą plutonu49.

Nastąpił powrót do Kielc, a następnie reorganizacja zarządzona przez komendanta Piłsudskiego. Odtąd istniało pięć batalionów, po cztery kompanie każdy, oraz dwa plutony jazdy. Batalion Śmigłego-Rydza dostał numer trzeci, co zostało ogłoszone 18 sierpnia. W nowej sytuacji50 Piłsudski zdecydował 22 sierpnia o utworzeniu 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich w Kielcach. W skład tego pułku wchodziło początkowo aż 6 batalionów i oddział jazdy. Podczas stacjonowania w Kielcach legioniści spędzali czas na ćwiczeniach i szkoleniach. Dopiero 10 września 1914 r. pułk wyruszył w kierunku Staszowa. Później ruszono ku Wiśle, by w rejonie Szczuczyna osłaniać koncentrację wojsk austro-węgierskich. Kruszewski uczestniczył w tym rejonie w walkach z wojskami rosyjskimi. Walczył w potyczkach pod Uciskowem, Korczynem i Opatowcem51.

Po tych walkach pułk odszedł do odwodu i ruszył na Dęblin. Część pododdziałów pułku, składającego się teraz z trzech batalionów: I, III i VI, na którego czele stanął dotychczasowy dowódca Kruszewskiego mjr Piątek, ruszyła do Warszawy. III batalion stoczył potyczkę pod Policzną, natomiast cały pułk poniósł ciężkie straty w bitwie pod Laskami, stoczonej w okresie 22-26 października. W tych działaniach zbrojnych cały czas brał udział Jan Kruszewski jako dowódca plutonu. Po bitwie pod Laskami pułk musiał wraz z wojskami austro-węgierskimi wycofać się w kierunku na Kielce - do lasów i Gór Świętokrzyskich52.

W tym czasie Kruszewski uzyskał pierwszy stopień oficerski, mimo że jako dowódca plutonu pełnił już zadania oficerskie. Rozkazem komendanta Piłsudskiego został mianowany podporucznikiem 9 października 1914 r. By zasłużyć na taki awans, musiał już wtedy wykazywać cechy, które podkreślano w dokumentacji kadrowej - orientować się w sytuacji, być odważnym, spokojnym, rzetelnie wykonywać powierzone zadania. Tymczasem 1 pp Legionów wycofał się w rejon Krakowa, a następnie na Podhale. Kruszewski w listopadzie uczestniczył w bitwach pod Uliną Małą i Chyżówką. Działania wojenne na Podhalu były prowadzone przez pułk do 12 grudnia 1914 r., potem nastąpił okres zasłużonego odpoczynku. W trakcie tego postoju została zarządzona kolejna reorganizacja. W jej wyniku 19 grudnia powstała I Brygada Legionów Polskich w której skład wchodziły dwa trzybatalionowe pułki - 1 i 5. Jan Kruszewski znalazł się w szeregach 1 pułku. Dostał też awans - został dowódcą 1 kompanii II batalionu, na którego czele stał por. Józef Olszyna-Wilczyński53. Dowódcą całego pułku był mjr Edward Śmigły-Rydz54.

Odpoczynek pułku zakończył się nieoczekiwanie, gdyż Rosjanom udało się pod Tarnowem przerwać front wojsk austro-węgierskich. Wobec tego pułki legionowe, którymi dowodził pod nieobecność komendanta ppłk Kazimierz Sosnkowski, ruszyły na północ. W dniach 22-26 grudnia uczestniczyły one w bitwie pod Łowiczówkiem. Kompanią nadal dowodził ppor. Jan Kruszewski. Walki były ciężkie. Żołnierze legionowi wykazali się w nich męstwem, co doceniło dowództwo brygady w rozkazach noworocznych. Kruszewski sprawdził się w tych działaniach i udowodnił, że słusznie powierzono mu to stanowisko i stopień oficerski. 22 grudnia 1914 r. w bitwie pod Łowiczówkiem na czele swojej kompani przeprowadził atak na wzgórze 360, gdzie umocniły się wojska rosyjskie. Mimo ciężkiego ognia obrońców legioniści prowadzeni przez "Kruka Czarnego" zdobyli okopy rosyjskie. Dowódca na tym nie poprzestał. Podjął pościg i wziął do niewoli sztab pułku rosyjskiego. W kolejnych dniach 1 kompania II batalionu odpierała ataki wojsk rosyjskich. Nic dziwnego, że wkrótce Kruszewski ponownie awansował. 1 stycznia 1915 r. rozkazem Komendy I Brygady Piechoty Legionów Polskich został mianowany porucznikiem, co zostało potwierdzone 5 marca 1915 r. przez rozkaz Komendy Legionów Polskich55.

Kazimierz Sosnkowski w rozkazie do żołnierzy Legionów po bitwie pod Łowiczówkiem nie wspomina o zasługach ­Kruszewskiego. Jednak opis bojów, jakie prowadził wtedy I batalion, potwierdza słowa z wniosku o Order Wojenny Virtuti Militari dla Kruszewskiego. Nie mamy natomiast pewności, czy w bitwie tej Kruszewski rzeczywiście dowodził II batalionem, o czym wspominał w pisanym kilka lat później życiorysie56.

W następnych miesiącach kontynuowana był reorganizacja pododdziałów legionowych. Powstały wtedy trzy dwubatalionowe pułki. Pierwszym nadal dowodził mjr Śmigły-Rydz - składał się on z I batalionu kpt. Stanisława Burhard­ta-Bukackiego57 oraz z III batalionu Wacława Scaevoli-Wieczorkiewicza58. Jan Kruszewski został dowódcą 2 kompanii I batalionu. Styczeń i luty 1915 r. to czas wypoczynku I Brygady. Jej dowódcą był oczywiście Józef Piłsudski, jego szefem sztabu zaś - ppłk Kazimierz Sosnkowski. Kapitanowie Julian Stachiewicz i Tadeusz Kasprzycki przeszli ze służby liniowej do sztabu brygady. Brygada przeczekała ten okres w Wilamowicach pod Kętami59.

W marcu i kwietniu 1915 r. I Brygada prowadziła walki pozycyjne nad Nidą. Natomiast w maju stoczyła bitwę pod Konarami. Tam por. Kruszewski został ciężko ranny w wyniku ostrzału nieprzyjacielskiego. Kula uszkodziła mu nerw kulszowy, czego skutki będzie odczuwał jeszcze przez wiele lat. Po operacji w szpitalu w Krakowie pozostał tam na leczeniu, a następnie przebywał w Piszczanach (20 listopada 1916 r.). Do służby liniowej wrócił dopiero 31 grudnia tegoż roku. Ominęły go więc ciężkie walki na Wołyniu, gdzie Legiony udowodniły swoją wartość bojową w bitwie pod Kostiuchnówką60.

Po powrocie ze szpitala został skierowany do sztabu I batalionu 1 pułku piechoty. Służył tam do 1 lutego 1917 r. Jest wymieniony na pozycji 88. starszeństwa oficerów legionowych i jako oficer 1 pp na liście starszeństwa oficerów Legionów z 31 marca z 1917 r. 1 lutego 1917 r. został dowódcą szkoły oficerskiej przy batalionie. W tym czasie zaszła wielka zmiana w jego życiu osobistym. 24 czerwca 1917 r. ożenił się z Ireną Leszczyńską, córką Kazimierza i Celiny z domu Grabskiej. Małżonka pochodziła ze starego i bogatego rodu szlachty polskiej pieczętującego się herbem Abdank. Kazimierz Leszczyński był właścicielem majątku Ruszcza w ówczesnej Guberni Radomskiej. Kruszewski pochodził z drobnej szlachty i nie posiadał wielkiego majątku, musiał zatem zrobić duże wrażenie na Irenie, a zwłaszcza na jej rodzinie. W 1917 r. trudno było bowiem przypuszczać, że zostanie generałem w niepodległej Polsce. Można przyjąć, iż dla rodziny Ireny był to mezalians. Małżeństwo było jednak zgodne i trwało do śmierci małżonki61.

31 marca 1917 r. Kruszewskiego odnotowano na stanie 1 kompanii I batalionu 1 pp I Brygady Legionów. Jest to równocześnie lista żołnierzy przedstawionych do odznaczenia austriackim Krzyżem Wojskowym Karola - orderem ustanowionym przez cesarza Karola I 13 grudnia 1916 r. Miał być nadawany za zasługi wojskowe. Przyznanie wielu medali żołnierzom Legionów Polskich zapewne miało na celu większe związanie ich z monarchią austro-węgierską. Wątpliwe jest, że Kruszewski otrzymał ten order. Raczej nie odczuwał też z tego powodu żalu. Austro-Węgry chyliły się ku upadkowi, a żołnierze polscy nie palili się do noszenia austro-węgierskich odznaczeń, co zostało zresztą zabronione po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Dlatego nawet gdyby Kruszewski został odznaczony tym orderem, nie mógłby go nosić na mundurze polskiego oficera. Niemniej trzeba odnotować pierwszy wniosek o nadanie odznaczenia Kruszewskiemu za zasługi wojskowe62.

Okres służby Kruszewskiego w Legionach powoli dobiegał końca. Nie z jego woli. Były to już zresztą zupełnie inne Legiony niż te, do których wstępował. Zadecydowały o tym straty w ludziach, napływ nowych ochotników, a także sytuacja polityczna. Piłsudski, niezadowolony z tempa i kierunku, w jakim zmierzała organizacja Wojska Polskiego pod zwierzchnictwem austriackim i niemieckim, podał się 29 lipca 1916 r. do dymisji, przyjętej z końcem września. Wtedy też wielu oficerów i żołnierzy wystąpiło z Legionów i z inspiracji Piłsudskiego przystąpiło do oddziałów Polskiej Organizacji Wojskowej. Wywołało to ferment wśród żołnierzy, ale nie doszło wtedy do buntu. Legiony zostały jednak wycofane na tyły frontu. 1 pułk spędził całą zimę przełomu lat 1916 i 1917 w rejonie Łomży, a potem Zambrowa. Na wiosnę nastąpiło przeniesienie do Modlina i Pomiechówka. Właśnie tam powstały szkoły oficerskie, podoficerskie, karabinów maszynowych i szturmowe. Pobyt w tych miejscach wiązał się z prowadzeniem szkoleń i wymianą wyposażenia i uzbrojenia z austriackiego na niemieckie. Wkrótce sytuacja się zaogniła. W marcu 1917 r. legionistom odebrano ostrą amunicję, praktycznie rozbrajając całą formację. W obozach ćwiczebnych oddzielono żołnierzy pochodzących z zaboru rosyjskiego od tych z zaboru ­austriackiego. Instruktorzy niemieccy i austriaccy nabywali coraz większe uprawnienia kosztem oficerów polskich. Powstała nowa, niezależna od Legionów formacja zbrojna podporządkowana Niemcom - Polska Siła Zbrojna (Polnische Wehrmacht). Spowodowało to wzrost niezadowolenia wśród prostych żołnierzy i wywoływało u nich niechęć do sojuszników. Legioniści mieli przejść do nowej formacji po złożeniu przysięgi na wierność cesarzowi niemieckiemu Wilhelmowi II. Wtedy na wezwanie Piłsudskiego większość z nich odmówiła i została internowana. Szeregowi znaleźli się w obozie w Szczypiornie, natomiast oficerowie w Beniaminowie63.

Losy te dzielił także Kruszewski, który został internowany 29 lipca 1917 r., po czym znalazł się w obozie dla internowanych oficerów w Beniaminowie. Przebywał tam do 27 marca 1918 r. Po wypuszczeniu zapewne zastanawiał się, co ma robić. Przez miesiąc nie był ujęty w żadnej formacji ani organizacji. Mógł zostać w cywilu i czekać na rozwój wypadków, jednak taka bierność nie leżała w jego charakterze. Niemcy i Austro-Węgry znajdowały się w ciężkiej sytuacji mimo zawarcia pokoju brzeskiego z pogrążoną w chaosie rewolucyjnym Rosją. Zaciągnięcie się do oddziałów Polskiej Siły Zbrojnej z punktu widzenia polskiej racji stanu miało sens, gdyż oddziały te mogły stanowić podstawę odtworzenia Wojska Polskiego i umożliwiały Polakom przejście przeszkolenia wojskowego. W kwietniu 1918 r. pod naciskiem Rady Regencyjnej Niemcy zdecydowały się na stopniową reorganizację Polskiej Siły Zbrojnej. Powstały wtedy brygady i pułki, zamiast inspektoratów czy kursów. Tak więc zamiast Inspektoratu Kursu Wyszkolenia powstała I Brygada, w której skład wchodziły 1 i 2 pułk piechoty, 3 pp został zorganizowany nieco później. Nic dziwnego, że następnym krokiem Kruszewskiego było wstąpienie do Polskiej Siły Zbrojnej. Stało się to 27 kwietnia 1918 r., a więc równo miesiąc po zwolnieniu z obozu internowania. 1 maja 1918 r. Kruszewski został dowódcą 9 kompanii w 2 pułku piechoty Polskiej Siły Zbrojnej. Jego bezpośrednim przełożonym został mjr Czesław Szyndler64, dowódca batalionu, natomiast 2 pp dowodził ppłk Ferdynand Zarzycki65. Kruszewski trafił zatem ponownie pod dowództwo oficerów legionowych, chociaż ich komendant nadal tkwił w więzieniu niemieckim. Mimo że Rada Regencyjna spowodowała taką reorganizację, polskie władze prawie nie miały wpływu na wojsko. Polska Siła Zbrojna była pod dowództwem niemieckim. Być może dopiero decyzja o organizowaniu brygady spowodowała, że Kruszewski zdecydował się wstąpić do PSZ. Można zauważyć, że w jego dokumentacji kadrowej fakt wejścia do tej formacji nie jest oznaczony jako wstąpienie do Wojska Polskiego. 10 września 1918 r. Kruszewski został awansowany przez dowództwo Polskiej Siły Zbrojnej na stopień kapitana66.

Na szczęście pogorszenie się sytuacji państw centralnych na frontach I wojny światowej pozwoliło Radzie Regencyjnej na znaczne usamodzielnienie się i występowanie z inicjatywami państwotwórczymi. 7 października 1918 r. wydała ona orędzie do narodu polskiego dotyczące niepodległości kraju, natomiast 12 października - dekret o przejęciu władzy nad wojskiem i przysiędze wojskowej, w której nie było już mowy o wierności cesarzowi niemieckiemu, lecz Władzy Zwierzchniej Narodu Polskiego. 24 października 1918 r. niemiecki generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler67, dotychczasowy dowódca Polskiej Siły Zbrojnej, używający tytułu "naczelny dowódca Wojsk Polskich", zrzekł się zwierzchnictwa nad Wojskiem Polskim i nakazał oddanie w ręce władz polskich całej infrastruktury wojskowej. Od tej pory Polska Siła Zbrojna stała się wojskiem niezależnym od Niemiec. Kruszewski jako jej żołnierz przechodził pod zwierzchnictwo Rady Regencyjnej i jej Komisji Wojskowej68.

Są to już jednak ostatnie dni istnienia Polskiej Siły Zbrojnej. W końcowym okresie liczyła ona około 9 tys. żołnierzy. W dokumentacji kadrowej Kruszewskiego istnieje zapis, że od 1 listopada 1918 r. był on już żołnierzem Wojska Polskiego. Formalnie Polska Siła Zbrojna przestała istnieć najpóźniej 10 listopada 1918 r., po przekazaniu władzy nad wojskiem przybyłemu z Magdeburga Piłsudskiemu, który stanął na czele jako wódz naczelny. Kruszewski przeszedł do służby w Wojsku Polskim jako dowódca 9 kompani 2 pp69.

Dalsza część w wersji pełnej

Służba w Legionach

42 Cyt. za: S. Pomarański, Z historycznych dni lipca i sierpnia 1914 r., Warszawa 1936, s. 25.

43 Ibidem, s. 21-26; E. Śmigły-Rydz, Legiony (1914-1918), "Żołnierz Legionów i POW" 1939, nr 3-4, s. 20.

44 Gen. dyw. Bolesław Wieniawa-Długoszowski (1881-1942), oficer WP, dyplomata, od 1914 r. w Legionach Polskich, adiutant Józefa Piłsudskiego, 1922-1924 attaché wojskowy w Bukareszcie, dowódca 1 Pułku Szwoleżerów, komendant miasta stołecznego Warszawy, 1932-1938 dowódca 2 Dywizji Kawalerii, od 1938 r. ambasador RP w Rzymie, we wrześniu 1939 r. mianowany przez Ignacego Mościckiego prezydentem RP, został zmuszony do ustąpienia, od 1940 r. mieszkał w Nowym Jorku, w 1942 r. mianowany posłem na Kubie, stanowiska tego nie objął, popełnił samobójstwo 1 VII 1942 r., skacząc z trzeciego piętra domu w Nowym Jorku (T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie..., s. 160; S. Żerko, Biograficzny leksykon..., s. 107-108).

45 J. Majchrowski, Wojskowe kariery..., s. 78-79, 86.

46 Płk Władysław Belina-Prażmowski (1888-1938), oficer WP, członek ZWC oraz Związku Strzeleckiego, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. dowódca spieszonego 7-osobowego patrolu, który dał początek kawalerii legionowej, w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, ze względu na stan zdrowia pod koniec 1920 r. przeszedł do rezerwy, zmarł w Wenecji w 1938 r. (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/216857/, dostęp 15 XII 2023 r.).

47 Tadeusz Kasprzycki został skierowany do prac w sztabie (S. Pomarański, Zarys..., s. 8). Mjr Kazimierz Jan Piątek, ps. "Herwin" (1888-1915), oficer Legionów Polskich, oficer rezerwy armii austro-węgierskiej, członek Związku Strzeleckiego, dowódca 1 plutonu 1 Kompanii Kadrowej, następnie całej kompanii, dowódca batalionu w I Brygadzie Legionów Polskich, zmarł w szpitalu polowym I Brygady w wyniku ran poniesionych w bitwie pod Konarami (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/214747/, dostęp 15 XII 2023 r.).

48 Marsz. Edward Śmigły-Rydz (1886-1941), oficer WP, od 1912 r. w Związku Strzeleckim, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, po śmierci Józefa Piłsudskiego został generalnym inspektorem Sił Zbrojnych, w wojnie obronnej 1939 r. wódz naczelny WP, 17 IX 1939 r. przekroczył granicę z Rumunią, zbiegł z internowania i udał się do okupowanego kraju, zmarł w Warszawie w 1941 r. (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/219634/, dostęp 15 XII 2023 r.).

49 S. Pomarański, Zarys..., s. 8-9; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol.GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101.

50 Oddziały polskie zostały zmuszone do uznania zwierzchności austriackich władz wojskowych (S. Pomarański, Zarys..., s. 9).

51 Ibidem..., s. 11-12; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101.

52 S. Pomarański, Zarys..., s. 12.

53 Gen. bryg. Józef Olszyna-Wilczyński (1890-1939), oficer WP, od 1912 r. w ruchu strzeleckim, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, od 1924 r. w KOP, w 1938 r. przeniesiony na dowódcę DOK III Grodno, zamordowany 22 IX 1939 r. przez żołnierzy sowieckich (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/231560/, dostęp 15 XII 2023 r.).

54 S. Pomarański, Zarys..., s. 13-14; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 102; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Odpis karty ewidencyjnej, k. 105.

55 S. Pomarański, Zarys..., s. 14-17; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Wniosek o odznaczenie orderem Virtuti Militari, k. 172, 175.

56 S. Pomarański, Zarys..., s. 15-16; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 102.

57 Gen. dyw. Stanisław Burhardt-Bukacki (1890-1942), oficer WP, od 1910 r. w Związku Strzeleckim, dowódca III plutonu 1 Kompanii Kadrowej, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, w 1926 r. szef Sztabu Generalnego, II wiceminister spraw wojskowych, oficer w GISZ, od 1935 r. Inspektor Armii, od 3 IX 1939 r. szef Polskiej Misji Wojskowej we Francji, ewakuował się do Wielkiej Brytanii, zmarł w 1942 r. w Edynburgu (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/185308/, dostęp 15 XII 2023 r.).

58 Gen bryg. Wacław Scaevola-Wieczorkiewicz (1890-1969), oficer WP, od 1911 r. w ruchu strzeleckim, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1918 r. w WP, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, dowódca batalionu, pułku, dywizji, od 1935 r. dowódca DOK X w Przemyślu, we wrześniu 1939 r. przedostał się do Francji, po jej klęsce działał w tamtejszym ruchu oporu, od 1943 r. w Szwajcarii, zmarł w 1969 r. w Genewie (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/231255/, dostęp 18 XII 2023 r.).

59 S. Pomarański, Zarys..., s. 17-18; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 102.

60 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Życiorys, Warszawa, 14 III 1933 r., k. 149; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Poświadczenie służby, Warszawa, 17 VI 1918 r., k. 122; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Orzeczenie lekarskie, Wilno, 22 XII 1924 r., k. 110.

61 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 102; WBH CAW, Legiony Polskie i Polski Korpus Posiłkowy (dalej: LPiPKP), I.120.1.386, Komenda Legionów (Dowództwo Polskiego Korpusu Posiłkowego) (dalej: KL), Listy starszeństwa oficerów wg formacji ("Rangaltersliste der Offiziere Polnische Legionem stand am 1 Februar 1917"), Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich, b.d., k. 9; Herbarz Polski, t. 14, Warszawa 1911, s. 137.

62 WBH CAW, LPiPKP, I.120.1.101, KL, Materiały do odpraw z wykazem osób odznaczonych Krzyżem Cesarza Karola I z poszczególnych oddziałów podległych K[o]­m[en]­dzie L[egionów] P[olskich], Krzyż ces[arza] Karola 1 pp, Zambrów, 31 III 1917 r., k. 53; W. Bończa-Tomaszewski, Kodeks orderowy. Przepisy obowiązujące posiadaczy orderów, odznaczeń, medali i odznak, Warszawa 1939, s. 186, 286.

63 S. Pomarański, Zarys..., s. 29-30; W. Lipiński, Walka..., s. 206-207.

64 Ppłk Czesław Mieczysław Szyndler (1892-1950), oficer WP, od 1911 r. w Związku Strzeleckim, od 1914 r. w Legionach Polskich, od 1917 r. w PSZ, komendant Cyta­deli Warszawskiej, potem w obozie w Jabłonnie, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, 1923-1924 odkomenderowany na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej, od 1928 r. w Inspekcji Technicznej Uzbrojenia, od 1932 r. w Wojskowym Instytucie Przeciwgazowym, we wrześniu 1939 r. przedostał się do Rumunii, po II wojnie światowej pozostał na emigracji, zmarł w Londynie w 1950 r. (https://zolnierze-niepodleglosci.pl/%C5%BCo%C5%82nierz/227685/, dostęp 16 I 2024 r.).

65 Gen. bryg. Ferdynand Zarzycki (1888-1959), oficer WP, od 1913 r. w ruchu strzeleckim, od 1914 r. w Legionach Polskich, w 1918 r. komendant Szkoły Podoficerskiej PSZ, od 1918 r. w WP, 1918-1919 dowódca 2 pp (późn. 8 pp Legionów), w 1919 r. dowódca BP w 2 DP Legionów, 1919-1920 komendant kursów i szkoły piechoty, uczestnik wojny polsko-bolszewic­kiej, od 1920 r. komendant kursów Doświadczalnego Centrum Wyszkolenia w Rembertowie, 1924-1927 dowódca 4 DP, 1924-1927 zastępca szefa administracji armii, od 1931 r. w stanie nieczynnym, 1931-1934 w Ministerstwie Przemysłu i Handlu, potem senator, we wrześniu 1939 r. przedostał się na Bliski Wschód, po wojnie pozostał na emigracji, zmarł w 1959 r. w Chicago (T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie..., s. 166).

66 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Curriculum vitae, Ostrów, 14 VII 1918 r., k. 101-102; Karta ewidencyjna, Warszawa, k. 103-104; WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol.GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Karta służby w WP, b.d., k. 94; W. Lipiński, Walka..., s. 209-211.

67 Gen. płk Hans Hartwig von Beseler (1850-1921), oficer niemiecki, generał-gubernator warszawski, naczelny dowódca PSZ, 1870-1871 uczestnik wojny prusko-francuskiej, w 1910 r. przeszedł na emeryturę, ponownie powołany do służby w 1914 r., kierował zdobyciem Antwerpii i Modlina, w 1915 r. mianowany generał-gubernatorem Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, części terytorium Królestwa Polskiego, od 1917 r. naczelny dowódca PSZ, w 1918 r. uznał zwierzchność Rady Regencyjnej i złożył na jej ręce urząd naczelnego dowódcy, zmarł w 1921 r. w Neubabelsbergu (http://www.historyofwar.org/articles/people_beseler_hans.html, dostęp 18 VII 2023 r.).

68 http://archiwumcaw.wp.mil.pl/rocznica/narodziny.pdf, dostęp 25 X 2022 r., "Dziennik Rozporządzeń Komisji Wojskowej" 1918, nr 1, Rada Regencyjna do Narodu Polskiego, s. 1-2, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/edition/12125?id=12125, dostęp 25 X 2022 r.; W. Lipiński, Walka..., s. 211.

69 WBH CAW, Kol. APiO, I.480.291, Kol. GiO, Jan Kruszewski, gen. bryg., ur. 1888, s. Kazimierza, Odpis karty ewidencyjnej, k. 104, 105; W. Lipiński, Walka ..., s. 214-215.