52.50 zł
Reflow text when sidebars are open.
Spis treści
Okładka
Strona tytułowa
Dedykacja
Strona redakcyjna
Spis treści
Uwagi dotyczące pisowni nazwisk i miejscowości
I. Wprowadzenie
II. Zarys sytuacji politycznej Gdańska
CZĘŚĆ PIERWSZA
III. Rozwój fortyfikacji Gdańska
Charakterystyka gdańskich fortyfikacji
Rozwój fortyfikacji wzgórz gdańskich w latach 1648 - 1734
Twierdza Wisłoujście
Westerplatte
Umocnienia wzdłuż Wisły i na wyspie Ostrów
Fortyfikacje przedmieść Gdańska
Działania stron konfliktu przed oblężeniem
Działania dyplomatyczne Gdańska w poszukiwaniu pomocy z zagranicy
Organizacja oddziałów gdańskich
Wojsko rosyjskie i jego działania
Rozbicie polskich odsieczy
IV. Oblężenie regularne Gdańska - przebieg wydarzeń
Rozmieszczenie wojsk i kierunki ich uderzeń
Przybycie feldmarszałka hrabiego von Münnicha
Bitwa o Orunię
Zajęcie Gdańskiej Głowy
Budowa przez Rosjan umocnień na zachodnich wzgórzach Gdańska
Działania wroga zmierzające do opanowania brzegów Wisły
Zajęcie przez Rosjan Szańca Letniego
Bombardowanie miasta
Szturm Rosjan na Górę Gradową
Przybycie floty francuskiej
Nieudana próba Francuzów przedarcia się do Gdańska
Przybycie wojsk saskich i posiłków rosyjskich
Transport dział i amunicji oraz przybycie floty rosyjskiej
Atak wroga na twierdzę Wisłoujście
Kapitulacja wojsk francuskich
Kapitulacja twierdzy Wisłoujście
V. Ucieczka króla Stanisława Leszczyńskiego z oblężonego Gdańska
VI. Kapitulacja Gdańska
VII. Ocena przyczyn kapitulacji
VIII. Zakończenie
CZĘŚĆ DRUGA
IX. List króla Stanisława do córki Marii o ucieczce z oblężonego Gdańska
Wyjaśnienia dotyczące listu
List króla Polski (tłumaczenie wraz z komentarzami)
XI. Dalsze losy króla
Kalendarium
Słownik terminologii fortecznej
Bibliografia
Spis ilustracji
Źródła ilustracji
Przypisy
Nie ma drugiego takiego miasta w regionie Morza Bałtyckiego, które miałoby tak bogatą historię jak Gdańsk. Już od schyłku XV stulecia Gdańsk stał się największym portem na Morzu Bałtyckim i głównym portem morskim Rzeczypospolitej. W tym czasie przeżywało rozkwit rzemiosło miejskie. W rezultacie Gdańsk stał się w XVII wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów największym miastem i ośrodkiem wytwórczym. Żaden inny port handlowy na Bałtyku nie zdobył tak silnej pozycji gospodarczej, a w pewnym sensie również politycznej, w XVI i XVII wieku. Tym większe zainteresowanie wzbudza pytanie, jakie były przyczyny, które na przełomie XVII i XVIII wieku doprowadziły do stopniowego zmniejszenia znaczenia Gdańska, niegdyś bogatego miasta hanzeatyckiego.
Historycy są zgodni co do tego, że okres rozkwitu Gdańska zakończył potop szwedzki (1655 -1660). Choć w czasie kolejnego konfliktu, wielkiej wojny północnej (1700 - 1721), miasto nie zostało bezpośrednio zaatakowane przez wroga, to ten długotrwały konflikt niósł za sobą duży ciężar finansowy dla Gdańska. Wrogie armie wymuszały bowiem wiele opłat i pustoszyły gdańskie posiadłości. Jak wielokrotnie wyrażała się w tym czasie Rada Miejska, wojna była największym nieszczęściem dla ośrodka, który utrzymywał się z handlu i rzemiosła. Oblężenie przez wojska rosyjskie i saskie w 1734 roku przyniosło duże szkody materialne i finansowe dla Gdańska. Kary nałożone przez zwycięzców za czynne popieranie Stanisława Leszczyńskiego były przez wiele lat dużym obciążeniem finansowym dla miasta.
G. Köhler w swoim dziele1 opublikowanym już w roku 1853, wymienia liczne prace (starodruki2, rękopisy, itp.) na temat oblężenia z roku 1734. Od tego czasu minęło wiele lat, a temat ten nadal interesuje historyków i pasjonatów historii Gdańska. Znaczenie roku 1734 w jego historii jest bardzo duże.
Gdańsk to nasze miasto, tu się urodziliśmy, wykształciliśmy i pracowaliśmy. Dlatego nasz stosunek do wydarzeń z 1734 roku jest pełen zrozumienia, a nawet emocji. Pragniemy oddać szeroki obraz sytuacji Gdańska w tym czasie oraz losów króla Stanisława Leszczyńskiego, któremu miasto pozostało wierne.
W pierwszej części pracy próbujemy zrozumieć, przede wszystkim z punktu widzenia militarnego, jak to się stało, że niegdyś niezwyciężony i dumny Gdańsk uległ nieprzyjacielowi. Miasto nie poddało się królowi polskiemu Batoremu w wojnie 1577 roku, dzięki swoim imponującym fortyfikacjom stawiło opór szwedzkiej armii w czasie inwazji na Prusy Królewskie (1626 - 1629) i w czasie potopu szwedzkiego (1655 - 1660). Podczas wielkiej wojny północnej (1700 - 1721) oparło się ono armii szwedzkiej i rosyjskiej, a skapitulowało w roku 1734 wobec oblężenia przez wojska rosyjskie i saskie.
Naszą analizę oparliśmy przede wszystkim na pracach Hoburga3 i Köhlera4 (nie zostały one przetłumaczone na język polski). Z dzieł w języku polskim trzy książki służyły nam szczególną pomocą przy pisaniu niniejszej pracy, a mianowicie Jarochowskiego5, Wodzińskiego6 i Cieślaka7. Bardzo pomocna była również Encyklopedia Gdańska "Gedanopedia"8 oraz wiele współczesnych publikacji.
Przyjrzeliśmy się fortyfikacjom Gdańska i ich rozwojowi do 1734 r. Szczególny nacisk położyliśmy na umocnienia, które odegrały zasadniczą rolę w czasie oblężenia, a mianowicie te zbudowane na zachodnich wzgórzach gdańskich, wzdłuż Wisły, łącznie z Wisłoujściem oraz na przedmieściach Gdańska. Korzystaliśmy z map, rycin i obrazów stworzonych niedługo po 1734 roku. Okazało się, że wiele z nich dokładnie odwzorowuje zarówno pozycje wojsk nieprzyjacielskich oraz obrońców miasta, jak i przebieg wydarzeń. Korzystaliśmy też ze zbioru rycin z kolekcji Johanna Jacoba Haselaua9.
W drugiej części pracy zamieszczamy nasze tłumaczenie z języka francuskiego listu króla Stanisława Leszczyńskiego do córki Marii10, żony króla Francji Ludwika XV. W liście tym monarcha barwnie opisuje swoją ucieczkę z oblężonego Gdańska. Jest to bardzo osobiste spojrzenie, inne niż to strategiczne, przedstawione w pierwszej części. Liczne nasze komentarze, nawiązujące do pierwszej części, ułatwią czytelnikowi zrozumienie opisywanych przez króla wydarzeń.
Po przeczytaniu rozdziału Zarys sytuacji politycznej Gdańska czytelnik może przejść bezpośrednio do listu Stanisława Leszczyńskiego w części drugiej. List czyta się jak powieść, która ujawnia całą werwę jowialnego i "bon-vivant" króla, szczęśliwego, że przezwyciężył trudności ucieczki z oblężonego Gdańska, pomimo swojego wieku i słabego zdrowia. List ten jest uznanym dziełem literatury francuskiej XVIII wieku. Czytelnik może następnie powrócić do pierwszej części, aby zapoznać się z przebiegiem oblężenia Gdańska i zrozumieć przyczyny, dla których król Stanisław musiał opuścić miasto.
Zarys sytuacji politycznej GdańskaElekcja Stanisława Leszczyńskiego na króla Polski i wielkiego księcia litewskiego nastąpiła 12 września 1733 roku. Była ona silnie wpierana przez prymasa Teodora Potockiego - ex officio Interrex11 - i wysłannika francuskiego markiza Antoine'a Felixa de Monti. Wybór nastąpił głosami zdecydowanej większości szlachty zebranej na polu elekcyjnym na Woli pod Warszawą12. Sejm elekcyjny był bardzo tłumny (liczbę obecnych ocenia się na od 13 tys. do 20 tys.) dzięki temu, że mógł przybyć każdy szlachcic, a nie tylko wybrani posłowie. Wiadomość o wyborze Stanisława Leszczyńskiego, wysłana przez gdańskiego rezydenta Behne13 w Warszawie, dotarła do Gdańska 15 września 1733 roku. Zaraz potem miasto uznało Stanisława Leszczyńskiego za króla, mimo że zazwyczaj w takiej sytuacji było bardzo ostrożne, oczekując na formalną koronację.
Od razu po elekcji królewskiej w kierunku Warszawy ruszyły wojska rosyjskie14, aby wymusić wybór na króla Polski kontrkandydata, księcia Saksonii Fryderyka Augusta Wettyna, syna zmarłego króla Augusta II. Wobec zbliżających się wojsk rosyjskich i postawy Gwardii Konnej Koronnej, która bez walki wycofała się z Warszawy, 22 września Leszczyński z przyboczną gwardią konną opuścił Warszawę. Przybył do Gdańska 2 października 1733 roku z zamiarem utworzenia tutaj tymczasowej rezydencji królewskiej. Królowi towarzyszył prymas Polski i liczni dostojnicy państwowi: skarbnik królewski Franciszek Maksymilian Ossoliński, książę Stanisław Poniatowski15, książę August Aleksander Czartoryski i wielu innych. Wraz z królem do Gdańska przybył też ambasador francuski de Monti.
Gdy prawowity monarcha nie był obecny, stronnicy Wettynów w asyście wojsk rosyjskich zawiązali osobną elekcję i 5 października 1733 r. wybrali na króla Polski księcia Saksonii, który przyjął imię Augusta III. Już 24 października agenci gdańscy w Warszawie informowali, że wojsko rosyjskie zmierza w kierunku Gdańska, gdzie schronił się król Stanisław. Miasto musiało się przygotować na oblężenie przez wojska rosyjskie i saskie.
Gdańsk był w tym czasie prawdopodobnie jedynym miastem w Rzeczypospolitej mogącym przeciwstawić się wojskom nieprzyjaciela. Władze miasta zdawał sobie sprawę ze swojego trudnego położenia, jednak udzieliły królowi Stanisławowi schronienia i obrony. Liczyły bowiem na pomoc i wsparcie króla Francji Ludwika XV, jego zięcia.
Przypomnijmy krótko, że Stanisław Leszczyński przebywał w Gdańsku już w czasie wielkiej wojny północnej (1700 - 1721). W latach 1704 - 1709 Leszczyński został po raz pierwszy, w wieku dwudziestu ośmiu lat, królem Polski i wielkim księciem litewskim. Król szwedzki Karol XII wymusił wtedy siłą zbrojną jego wybór na tron, a panującego Augusta II zmusił do abdykacji. W tym czasie dobra króla Stanisława były zrujnowane przez wrogie armie, biorące udział w wielkiej wojnie północnej. Dochody z dóbr królewskich nie znajdowały się w jego ręku, a subsydia gdańskie stały się prawie jedynym jego źródłem utrzymania. Gdańsk nie mógł sprostać wszystkim żądaniom króla, ale zobowiązał się udzielić mu pożyczki pieniężnej. Negocjacje w tej sprawie przeciągały się. Właśnie w tej sytuacji król Stanisław przybył do miasta. Swoim postępowaniem, ujmującym sposobem bycia i życzliwością wzbudził już wtedy sympatię i zaufanie wśród wielu gdańszczan.
W 1733 roku przychylna Leszczyńskiemu postawa zdecydowanie przeważała wśród gdańskich mieszczan i władz. Część mieszkańców opowiadała się jednak za Augustem III albo za oddaniem miasta pod protekcję króla Prus16. Polska komisja, która negocjowała z Gdańskiem w imieniu króla Stanisława, zdołała jednak nakłonić władze miasta do poparcia Leszczyńskiego. Komisja opisała rosyjskie środki oblężenia miasta jako niewystarczające, zwłaszcza że rząd pruski obiecał nie wydać zgody na tranzyt przez Prusy rosyjskiego parku oblężniczego. Gdańszczanie uważali, że przywileje miasta byłyby zagrożone, gdyby popadło ono w zależność od króla Prus. Uważano też, że rządy Stanisława Leszczyńskiego nie będą autorytarne, a miasto pod jego panowaniem zachowa swoją autonomię. Liczono ponadto na pomoc Francji. W listopadzie 1733 Rada Miejska zwróciła się o pomoc do króla Ludwika XV, zięcia króla Stanisława. W liście z 15 grudnia 1733 roku Ludwik XV zapewnił Gdańsk o udzieleniu pomocy z całą mocą, jaką dysponował władca silnej w tym czasie Francji. Zapewnił on też, że uzupełni amunicję użytą w czasie ewentualnej walki zbrojnej i że pokryje koszty naprawy fortyfikacji, gdyby uległy one uszkodzeniu.
Wybór króla Rzeczypospolitej po śmierci Augusta II stał się powodem dużego europejskiego konfliktu zbrojnego toczącego się w Europie w latach 1733 -1735, zwanego też wojną o polską sukcesję17 18. Po jednej stronie wojennego sporu stała koalicja: Francja, Hiszpania i Bawaria, po drugiej - Austria, Rosja, Prusy i Dania. Dla Francji, popierającej Stanisława Leszczyńskiego, korzystnym było, aby Rosja zaangażowała się militarnie w Rzeczypospolitej, tak aby nie była zdolna udzielić pomocy Austrii w Europie Zachodniej. Francja z sojusznikami miała przewagę nad Austrią pod warunkiem, że Anglia nie udzieli Austrii pomocy. Aby to osiągnąć, Francja musiała ograniczyć swoją aktywność na Bałtyku. Fakty te były znane królowi Stanisławowi, który mógł się spodziewać, że pomoc francuska będzie ograniczona.
Ilustracja II-1. Prusy Królewskie i Książęce w połowie XVII w., na podstawie (Frost, 2014, str. 113).
Rozpoczynając podróż przez zdarzenia z lat 1733 - 1734, spójrzmy na mapę przedstawiającą Prusy Królewskie i Książęce w połowie XVII wieku (Ilustracja II-1), oraz na plan posiadłości należących do Gdańska w tym czasie (Ilustracja II-2). Ułatwią one czytelnikowi umiejscowienie opisanych dalej wydarzeń.
W 1466 roku, po wojnie trzynastoletniej (drugi pokój toruński), Prusy zostały podzielone na dwie prowincje: ziemie zachodnie, zwane Prusami Królewskimi, z Gdańskiem włącznie, znalazły się pod panowaniem Korony Polskiej, natomiast ziemie wschodnie, pozostały pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego. Stan szczątkowy Zakonu przetrwał do 1525 roku, kiedy to jego ostatni wielki mistrz, Albrecht Hohenzollern, przyjął luteranizm, zsekularyzował organizację i utworzył Prusy Książęce jako lenno Korony Polskiej (Ilustracja II-1).
Ilustracja II-2. Gdańskie posiadłości w latach 1733 - 1734, na podstawie (Keyser, 1921).
Gdańsk otrzymał przywileje i posiadłości od króla Kazimierza Jagiellończyka w roku 1454, a w roku 1457 król przywileje te jeszcze rozszerzył. W dokumencie nadającym Gdańskowi pobliskie posiadłości stwierdził, że miasto wspierało go w wojnie trzynastoletniej "z niegasnącą energią i wytrwałym męstwem" i daje mu na własność duży teren obejmujący około 1000 km?. W skład gdańskich posiadłości wchodziły: Mierzeja Wiślana (Nehrung), Żuławy Gdańskie (Danziger Werder), okolice Szkarpawy (Skarpau), Hel i wiele przyległych do Gdańska wsi (Ilustracja II-2). Wsie i majątki ziemskie nadane Gdańskowi dostarczały jego skarbowi znaczne dochody z podatków, praw młynarskich, lokalnych targów, przywilejów browarniczych i innych źródeł.