Wstęp
Niskorosłość to problem medyczny, społeczny i psychologiczny, który, mimo rozwoju nauki i coraz lepszej diagnostyki, nadal stawia wyzwania - zarówno dla osób dotkniętych tym schorzeniem, jak i dla ich bliskich, lekarzy, nauczycieli czy psychologów. Wzrost - jeden z najłatwiej dostrzegalnych wskaźników fizycznych człowieka - ma znaczenie nie tylko biologiczne, ale także istotne znaczenie we wspólnym rozumieniu, emocjach i relacjach społecznych. Dzieci z niskorosłością dorastają w świecie, w którym wzrost często bezwiednie wiąże się z siłą, dojrzałością, osiągnięciami oraz normą. Odchylenia od normy mogą prowadzić do wykluczenia, nieporozumień, poczucia inności oraz utrudnienia w budowaniu relacji. Niskorosłość może wobec tego mieć wpływ na całe życie - od wczesnego dzieciństwa, poprzez okres edukacji, aż po dorosłość.
W tej książce podjęto próbę wszechstronnego ukazania zjawiska niskorosłości z różnych punktów widzenia: medycznego, psychologicznego, społecznego i edukacyjnego. Publikacja adresowana jest nie tylko do profesjonalistów - lekarzy, psychologów, nauczycieli - ale również do rodziców, nauczycieli i wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć dzieci z niskorosłością i wspierać je w codziennym życiu.
Pierwszy rozdział książki wprowadza w podstawowe zagadnienia związane z fizjologią wzrostu, przyczynami oraz częstotliwością występowania niskorosłości i procesami diagnostycznymi. Opisano również, jak w kontekście historycznym i współczesnym zmieniało się postrzeganie dzieci niskorosłych oraz z jakimi trudnościami muszą one borykać się w dzisiejszych czasach.
Drugi rozdział koncentruje się na społecznych i emocjonalnych aspektach życia dzieci z niskorosłością - obejmuje ich relacje rodzinne, interakcje w grupie rówieśniczej, postrzeganie siebie oraz zmagania z uprzedzeniami i stereotypami. Szczególnie uwzględnione zostały relacje w środowisku szkolnym, zdolności adaptacyjne oraz reakcje nauczycieli i uczniów na inność.
Trzeci rozdział dotyczy systemu wsparcia, który powinien obejmować dziecko z niskorosłością. Opisane są tutaj role rodziny, szkoły, kręgu rówieśniczego oraz specjalistów, których zaangażowanie ma kluczowe znaczenie dla samopoczucia psychicznego dziecka oraz jego poczucia przynależności.
Czwarty rozdział omawia inicjatywy dotyczące profilaktyki, interwencji i wsparcia systemowego. Zawiera informacje o programach edukacyjnych, kampaniach społecznych skierowanych przeciwko dyskryminacji oraz propozycjach rozwiązań prawnych, które mogą przyczynić się do polepszenia jakości życia dzieci z niskorosłością.
Mamy nadzieję, że ta publikacja rozszerzy wiedzę Czytelników i umożliwi lepsze zrozumienie świata dzieci, których wzrost nie mieści się w granicach norm, ale potrzeby, marzenia i prawa tych dzieci są równie ważne jak u każdego innego dziecka. Tylko poprzez zrozumienie i świadome wsparcie możemy budować społeczeństwo, w którym różnorodność będzie postrzegana nie jako mankament, ale jako naturalny element ludzkiego doświadczenia.
[1] W. Sieradzki, Endokrynologia dziecięca - wybrane zagadnienia, Warszawa 2016, PZWL, s. 52.
[2] A. Mazur, E. Małecka-Tendera, Siatki centylowe wzrastania dzieci i młodzieży, Kraków 2007, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 33.
[3] J. Tatoń, A. Czech, Endokrynologia kliniczna, Warszawa 2013, PZWL, s. 91.
[4] E. Pisula, Psychologia dzieci z niepełnosprawnością, Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 75.
[5] Ł. Grześkowiak, Wzrastanie i dojrzewanie dzieci - aspekty kliniczne i społeczne, Poznań 2015, Medyk, s. 104.
[6] M. Nowicka, Język a wykluczenie - analiza terminologii medycznej w kontekście społecznej integracji osób z niepełnosprawnością, Lublin 2020, UMCS, s. 41.
[7] Little People of America, "Terminology and Identity Guidelines", 2019, dostęp: www.lpaonline.org.
[8] A. Oczkowska, Psychologia rozwoju dziecka, Warszawa 2009, Wydawnictwo Naukowe, s. 6-7.
[9] A. Bielecka-Jasiocha, M. Rymkiewicz-Kluczyńska, Psychologia dziecka w kontekście współczesnych wyzwań edukacyjnych, Kraków 2008, Wydawnictwo Naukowe.
[10] J. Tatoń, A. Czech, Endokrynologia kliniczna, Warszawa 2013, PZWL, s. 89.
[11] A.Mazur, E. Małecka-Tendera, Siatki centylowe dla dzieci i młodzieży, Kraków 2007, WUJ, s. 14.
[12] Ł.Grześkowiak, Wzrastanie dzieci - uwarunkowania biologiczne i społeczne. Poznań: Medyk, s. 95,2015.
[13] C.J.H Kelnar, Growth Disorders in Children. Oxford: Wiley-Blackwell, s. 141,2008.
[14] E. Pisula, Psychologia dzieci z niepełnosprawnością. Warszawa: WN PWN, s. 88,2011.
[15] M. Nowicka, Dziecko z zaburzeniami rozwojowymi - diagnoza i terapia. Lublin: UMCS, s. 63,2020.
[16] W. Sieradzki,.Endokrynologia dziecięca - wybrane zagadnienia. Warszawa: PZWL, s. 117,2016.
[17] I. Bojar, Holistyczne podejście do dziecka z deficytem wzrostu, Lublin 2019, Instytut Medycyny Wsi, s. 39.
[18] M. Nowicka, Język a wykluczenie - analiza terminologii medycznej w kontekście społecznej integracji osób z niepełnosprawnością. Lublin: UMCS, s. 41,2020.
[19] Little People of America, "Terminology and Identity Guidelines", 2019, dostęp: www.lpaonline.org.
[20] W. Sieradzki, Endokrynologia dziecięca - wybrane zagadnienia, Warszawa 2016, PZWL, s. 117.
[21] D. E. Sandberg, L. D. Voss, "The psychosocial consequences of short stature: a review of the evidence", Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism, 2002, 16(3), s. 449-463.
[22] A. Mazur, E. Małecka-Tendera, Siatki centylowe dla dzieci i młodzieży, Kraków 2007, WUJ, s. 14.
[1] D. E. Sandberg, W. M. Bukowski, C. Fung, C. A. Quigley, "Should short children who are not deficient in growth hormone be treated with growth hormone?", Pediatrics, 2004, 114(4), s. 1045-1053.
[2] J. Bielecka-Jasiocha, B. Rymkiewicz-Kluczyńska, "Psychospołeczne funkcjonowanie dzieci niskorosłych", Endokrynologia Pediatryczna, 2008, 7(1), s. 71-80.
[3] L. D. Voss i inni, 1989, s. 65-72.
[4] D. Sandberg i wsp., "Psychosocial challenges and bullying experiences among children with short stature: A population-based study", Journal of Pediatric Psychology, 2010, 35(4), s. 345-357.
[5] L. Clemmensen, J. R. M. Jepsen, J. van Os, E. M.A. Blijd-Hoogewys, M. K. Rimvall, E. M. Olsen, C. U. Rask, A. A. Bartels-Velthuis, A.M. Skovgaard, P. Jeppesen, "Are theory of mind and bullying separately associated with later academic performance among preadolescents?", British Journal of Educational Psychology, 2020, 90(1), s. 62-76.
[6] Tamże
[7] J. Gilmour, D. Skuse, "Short stature - the role of intelligence in psychosocial adjustment", Archives of Disease in Childhood, 1996, 75(1), s. 25-31.
[8] A. Kozłowska, Psychospołeczne aspekty funkcjonowania dzieci z widoczną niepełnosprawnością, Warszawa 2019, PWN, s. 112.
[9] D. E. Sandberg, L. D. Voss, F. Cassorla, "Psychological issues in children with short stature and their families", Hormone Research, 2004, 62(Suppl. 3), s. 101-108.
[10] L. J. Shapiro, Psychological Problems of Children with Physical Disorders, New York 1984, Guilford Press, s. 391.
[11] Tamże, s. 392.
[12] A. Kozłowska, dz. cyt., s. 117.
[13] D. E. Sandberg, L. D. Voss, F. Cassorla, dz. cyt., s. 104.
[14] S. Wrona, "Współpraca z rodzicami dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi", Problemy Wczesnej Edukacji, 2018, 41(2), s. 65-74.
[15] M. Skarżyńska, A. Czapka, "Dziecko z niepełnosprawnością w klasie integracyjnej - uwarunkowania psychospołeczne", Forum Oświatowe, 2016, 28(2), s. 175-188.
[16] UNESCO, Inclusive education: Guidelines and policies, 2020, dostęp: https://unesdoc.unesco.org
[17] L. J. Shapiro, Psychological Problems of Children with Physical Disorders, New York 1984, Guilford Press, s. 391.
[18] L. D. Voss, Short Stature: Causes and Consequences, Mac Keith Press, London 2006, s. 41.
[19] D. E. Sandberg, L. D. Voss, F. Cassorla, "Psychological issues in children with short stature and their families", Hormone Research, 2004, t. 62, Suppl. 3, s. 101-108.
[20] A. Kozłowska, Psychospołeczne aspekty funkcjonowania dzieci z widoczną niepełnosprawnością, PWN, Warszawa 2019, s. 114.
[21] P. E. Clayton, S. Cianfarani, P. Czernichow i in., "Management of the child born small for gestational age through to adulthood: A consensus statement", Nature Clinical Practice Endocrinology & Metabolism, 2007, nr 3(12), s. 436-451.
[22] M. Skarżyńska, A. Czapka, "Dziecko z niepełnosprawnością w klasie integracyjnej - uwarunkowania psychospołeczne", Forum Oświatowe, 2016, nr 28(2), s. 175-188
[23] UNESCO, Inclusive Education: Guidelines and Policies, Paris 2020, dostęp: https://unesdoc.unesco.org
[24] E. Wilczek-Rużyczka, Psychologia relacji w zawodzie nauczyciela, Impuls, Kraków 2016, s. 123.
[25] J.Majewicz, Edukacja włączająca w praktyce - doświadczenia nauczycieli, "Teraźniejszość - Człowiek - Edukacja" 2022, nr 1(97), s. 42-49.
[26] M. Konopczyński, Niepełnosprawność i społeczeństwo - od integracji do inkluzji, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 2015, s. 89.
[27] M. Konopczyński, Niepełnosprawność i społeczeństwo - od integracji do inkluzji, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 2015, s. 94.
[28] L. J. Shapiro, Psychological Problems of Children with Physical Disorders, Guilford Press, New York 1984, s. 391
[29] D. E. Sandberg, L. D. Voss, F. Cassorla, "Psychological issues in children with short stature and their families", Hormone Research, 2004, t. 62, Suppl. 3, s. 102.
[30] A. Kozłowska, Psychospołeczne aspekty funkcjonowania dzieci z widoczną niepełnosprawnością, PWN, Warszawa 2019, s. 114-115.
[31] L. D. Voss, Short Stature: Causes and Consequences, Mac Keith Press, London 2006, s. 41.
[32] R. Śmigiel, Krajewska-Kułak, E., Funkcjonowanie psychospołeczne dzieci z przewlekłymi chorobami, "Pielęgniarstwo XXI wieku" 2011, nr 2(35), s. 8.
[33] M. Skarżyńska, A. Czapka, "Dziecko z niepełnosprawnością w klasie integracyjnej - uwarunkowania psychospołeczne", Forum Oświatowe 2016, nr 28(2), s. 176.
[34] M. Konopczyński, Niepełnosprawność i społeczeństwo - od integracji do inkluzji, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków 2015, s. 94.
[35] L. Cuttler, "Clinical practice. Short stature in childhood - challenges and choices", New England Journal of Medicine 2013, nr 368(13), s. 1220-1228.
[36] E. Wilczek-Rużyczka, Psychologia relacji w zawodzie nauczyciela, Impuls, Kraków 2016, s. 128.
[37] H. Hamera, "Stereotypy i uprzedzenia wobec osób z niepełnosprawnościami - perspektywa psychologiczna", w: A. Nowicka (red.), Niepełnosprawność w społeczeństwie inkluzyjnym, Wydawnictwo UJ, Kraków 2020, s. 74-76.
[38] P. Michalska, Niepełnosprawność a obraz społeczny - między litością a podziwem, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2018, s. 51.
[39] H. Sęk, Psychologia kliniczna, Wydawnictwo PWN, Warszawa 2007, s. 212-214
[40] J. Głodkowska, "Wizerunki osób z niepełnosprawnością w przekazach medialnych", Edukacja i Dialog 2012, nr 2(40), s. 34-37.
[41] R. S. Lazarus, S. Folkman, Stress, Appraisal, and Coping, Springer Publishing Company, New York 1984.
[42] J. Strelau, Psychologia temperamentu, PWN, Warszawa 2006, s. 418-422.
[43] I. Heszen, H. Sęk, Psychologia zdrowia, PWN, Warszawa 2007, s. 225-229
[44] S. Nolen-Hoeksema, "The role of rumination in depressive disorders and mixed anxiety/depressive symptoms", Journal of Abnormal Psychology 2000, vol. 109(3), s. 504-511.
[45] L. Y. Abramson, G. I. Metalsky, L. B. Alloy, "Hopelessness depression: A theory-based subtype of depression", Psychological Review 1989, vol. 96(2), s. 358-372.
[46] L. L. Craft, F. M. Perna, "The benefits of exercise for the clinically depressed", Primary Care Companion to The Journal of Clinical Psychiatry 2004, vol. 6(3), s. 104-111.
[47] E. Pisula, Rodzice dzieci z zaburzeniami rozwoju, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s. 23-26.
[48] T. Wolańczyk, A. Kołakowski, M. Skotnicka, Zaburzenia rozwoju u dzieci. Przewodnik dla rodziców i specjalistów, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013, s. 147.
[49] H. Sęk, R. Cieślak, "Wsparcie społeczne - sposoby definiowania, rodzaje, źródła i funkcje", w: H. Sęk (red.), Społeczna psychologia kliniczna, PWN, Warszawa 2004, s. 131-138.
[50] A. Mielczarek, "Funkcjonowanie rodzin z dziećmi przewlekle chorymi - aspekty psychologiczne", Psychologia Wychowawcza 2016, nr 1, s. 40-42.
[51] K. Pawlak, "Rodzina jako system wsparcia w chorobie dziecka - podejście systemowe", Psychologia i Zdrowie 2019, t. 14, s. 54-56.
[52] P. Oleś, Psychologia człowieka dorosłego, PWN, Warszawa 2011, s. 244-246.
[53] E. Pisula, E.. Rodzice dzieci z zaburzeniami rozwoju. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 73-75, 2012..
[54] B. Woynarowska, Zdrowie dzieci i młodzieży. Problemy, wyzwania, rozwiązania, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010, s. 142-144.
[55] H. Sęk, Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 2013, s. 224-226.
[56] J. Głodkowska, Pedagogika specjalna - obszary i zjawiska marginalizacji, Wydawnictwo APS, Warszawa 2007, s. 81-83.
[57] W. Pilecka, Psychologia zdrowia dzieci i młodzieży, Wydawnictwo UJ, Kraków 2005, s. 153-155.
[58] A. Ostrowska, ). Niepełnosprawność i społeczeństwo. Socjologiczne studium problemów integracji społecznej. Warszawa: ISP PAN, s. 112-115,2009..
[59] E. Pisula, E. Psychologia autyzmu. Ujęcie biopsychologiczne. Warszawa: PWN, s. 158-160,2012.
[60] B. Woynarowska, B. Zdrowie dzieci i młodzieży. Problemy, wyzwania, rozwiązania. Warszawa: Scholar, s. 144,2010.
[61] Z.Gajdzica, Z. Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w szkole ogólnodostępnej. Kraków: Impuls, s. 83-84,2011.
[62] T. Grzesiak, T.. Dziecko z niepełnosprawnością w rodzinie i społeczeństwie. Lublin: UMCS, s. 97,2015.
[63] E. Goffman, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, GWP, Gdańsk 2005, s. 28-32.
[64] E. Wapiennik, Niepełnosprawność w przestrzeni publicznej: Bariery architektoniczne i ich konsekwencje społeczne, IPiSS, Warszawa 2017, s. 44.
[65] A. Ostrowska, Wykluczenie społeczne a niepełnosprawność, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2014, s. 92.
[66] E. Goffman, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, dz. cyt., s. 26-30.
[67] T. Paluch, Dostępność przestrzeni publicznej dla osób o specjalnych potrzebach, Impuls, Kraków 2019, s. 101-103.
[68] E. Steinfeld, J. Maisel, Universal Design: Creating Inclusive Environments, Wiley, Hoboken 2012, s. 67.
[69] C. Smeesters, M. Beck, Dysplazje kostne u dzieci: rozpoznanie i leczenie, PZWL, Warszawa 2013, s. 24-25.
[70] H. Woś, Problemy zdrowotne i psychospołeczne dzieci przewlekle chorych, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 113.
[71] K. Karasiewicz, K., Funkcjonowanie psychiczne dzieci przewlekle chorych i niepełnosprawnych. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,2011.
[72] T. Paluch, Dostępność przestrzeni publicznej dla dzieci o specjalnych potrzebach, Impuls, Kraków 2019, s. 58.
[73] H. Sęk, R. Cieślak, Wspomaganie odporności psychicznej dzieci i młodzieży, Żak, Warszawa 2004, s. 121.
[74] E. Goffman, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, GWP, Gdańsk 2005, s. 32-34.
[75] M. Plopa, Więzi w małżeństwie i rodzinie, Impuls, Kraków 2005, s. 141.
[76] I. Obuchowska, Dziecko niepełnosprawne w rodzinie. WSiP. Opisuje znaczenie wsparcia rodziny i jej roli w rozwoju dziecka z niepełnosprawnością oraz w budowaniu jego poczucia własnej wartości,2001.
[77] I. Obuchowska, Dziecko niepełnosprawne w rodzinie, WSiP, Warszawa 1991, s. 96.
[78] T. Grzesiak, Dziecko z niepełnosprawnością w rodzinie i społeczeństwie, UMCS, Lublin 2015, s. 75.
[79] T. Paluch, Dostępność przestrzeni publicznej dla dzieci o specjalnych potrzebach, Impuls, Kraków 2019, s. 42.
[80] A. Gajdzica, Samodzielność życiowa uczniów z niepełnosprawnością, Wydawnictwo UŚ, Katowice 2013, s. 60.
Rozdział 2. Funkcjonowanie emocjonalno społeczne dzieci z niskorosłością
2.1Sytuacja rodzinna dzieci niskorosłych, niepełnosprawnych
Dzieci niskorosłe, czyli takie, których wzrost jest poniżej dwóch odchyleń standardowych w odniesieniu do średniej dla swojego wieku i płci, mogą napotykać wiele trudności w codziennym życiu - zarówno same, jak i ich rodziny. Rodziny często muszą stawić czoła wyzwaniom związanym z akceptowaniem fizycznych różnic dziecka, dostosowaniem się do jego specyficznych potrzeb oraz zapewnieniem mu odpowiedniego wsparcia emocjonalnego.
Pomimo że ogólny rozwój intelektualny dzieci niskorosłych zazwyczaj nie różni się znacząco od ich rówieśników, u pacjentów poddawanych opiece endokrynologicznej często obserwuje się problemy psychospołeczne. Może to wynikać z różnych mechanizmów psychologicznych oraz społecznych stereotypów dotyczących niskiego wzrostu.
W procesie dostosowywania się do zdrowotnej sytuacji dziecka bardzo ważna jest postawa rodziny. Akceptowanie jego wyjątkowego wyglądu oraz gotowość do zmiany dotychczasowego stylu życia są kluczowe dla wsparcia dziecka w pokonywaniu rozwojowych trudności. Stabilne i pozytywne relacje w rodzinie sprzyjają zarówno emocjonalnemu dobrostanowi dziecka, jak i jego integracji w grupie rówieśniczej.
Odpowiednie formy pomocy społecznej i medycznej są istotne dla prawidłowego funkcjonowania rodzin. Profesjonalna wsparcie w dziedzinie psychologii, edukacji oraz zdrowia może znacząco poprawić jakość życia całej rodziny. W tym kontekście sytuacja dzieci o niskim wzroście jest uzależniona od wielu powiązanych ze sobą czynników, takich jak akceptacja ze strony opiekunów, dostęp do instytucji wsparcia oraz społeczna postawa wobec osób o nietypowym wzroście. Zajmowanie się tymi kwestiami podczas pracy z rodzinami i dziećmi może w dużej mierze polepszyć ich funkcjonowanie oraz ogólny stan dobrostanu psychospołecznego.
2.2 Funkcjonowanie dzieci
David Sandberg jest naukowcem, na którego często się powołują eksperci badający sytuację osób o niskim wzroście. Przeprowadził on szereg badań nad tym, jak dzieci z niskorosłością funkcjonują w społeczeństwie, a jego grupa badawcza liczyła 522 młodych ludzi. Na podstawie relacji tych dzieci i ich rodziców, Sandberg oraz jego zespół porównali zgromadzone informacje z danymi populacyjnymi, dochodząc do wniosku, że wiele osób biorących udział w badaniu doświadczało różnych form wiktymizacji ze strony rówieśników.[1], Rodzice wielu dzieci zgłaszali, że bardzo często, niemal co tydzień, ich pociechy stają się obiektami dręczenia przez kolegów.[2]. każdym badaniem dotyczącym wykluczenia społecznego jest Wessex Growth Study przeprowadzone na grupie osób niskiego wzrostu[3]. JW badaniach prospektywnych grupa uczestników została wybrana tak, aby nie miała wcześniejszych problemów zdrowotnych, co umożliwiło skupienie się na czynnikach środowiskowych, eliminując wpływ już istniejących zaburzeń na wyniki. Próbę badawczą dobrano kwotowo, aby odzwierciedlała strukturę społeczną populacji, obejmując osoby z różnych klas społecznych. Analiza danych potwierdziła tezę, że dzieci o niskim wzroście mogą być bardziej narażone na doświadczenia związane z bullyingiem ze strony rówieśników w porównaniu do dzieci o średnim wzroście. Niemniej jednak, interpretując wyniki, należy być ostrożnym, ponieważ niektórzy rodzice twierdzili, że ich dzieci doświadczają szykan i agresji w szkole, podczas gdy same dzieci temu zaprzeczały. Dodatkowo, szacunki dotyczące procentu dzieci funkcjonujących na obrzeżach grup rówieśniczych znacznie się różnią - od 15% do 70%. Badania z Danii sugerują, że około 75% dzieci niskorosłych regularnie doświadcza negatywnych zachowań związanych z ich wzrostem.[4]. Badania prowadzone w szkołach w Wielkiej Brytanii pokazały, że niskorośli chłopcy są dwa razy bardziej narażeni na agresję oraz złe traktowanie ze strony kolegów.[5]. Jednakże nie trzeba daleko szukać, aby znaleźć badania, które całkowicie zaprzeczają wcześniej przedstawionym wynikom. Co ciekawe, nawet kolejne badania przeprowadzone przez Sandberga, który w innych badaniach dowodził związku między niskim wzrostem a brakiem akceptacji społecznej, zaprzeczyły jego wcześniejszym wnioskom[6]
[1] U. Bronfenbrenner, Making Human Beings Human: Bioecological Perspectives on Human Development, SAGE Publications, 2005.
[2] A. Żyta, Dzieci z niepełnosprawnością w rodzinie - aspekty psychospołeczne, Warszawa: Wydawnictwo APS, 2011.
[3] T. Wolańczyk, A. Kołakowski, M. Skotnicka, Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci, Warszawa: PZWL, 2013.
[4] M. Święcicka, Rola rodziny w systemie wsparcia dzieci z zaburzeniami rozwoju, "Psychiatria Polska" 2005, t. 39, nr 4, s. 639-650.
[5] M. McGoldrick, B. Carter, The Expanded Family Life Cycle: Individual, Family, and Social Perspectives, Allyn & Bacon, 2001.
[6] U. Bronfenbrenner, Making Human Beings Human: Bioecological Perspectives on Human Development, SAGE Publications, 2005.
[7] W. M. Bukowski, B. Laursen, K. H. Rubin, Handbook of Peer Interactions, Relationships, and Groups, Guilford Press, New York 2018.
[8] E. Januszewska, Integracja społeczna dzieci z niepełnosprawnością - perspektywa rówieśników, Niepełnosprawność - zagadnienia, problemy, rozwiązania, 2017, nr 4(25), s. 79-94.
[9] L. A. Sroufe, B. Egeland, E. A. Carlson, W. A. Collins, The Development of the Person, Guilford Press, New York 2005.
[10] G. W. Ladd, Children's Peer Relations and Social Competence, Yale University Press, New Haven 2005.
[11] R. C. Pianta, Classroom Management and Relationships, [w:] C. M. Evertson, C. S. Weinstein (red.), Handbook of Classroom Management: Research, Practice, and Contemporary Issues, Lawrence Erlbaum, Mahwah 2006.
[12] A. Tomaszewska, Edukacja włączająca - między teorią a praktyką, Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 2014, nr 2(14), s. 51-67.
[13] C. Grzesiak, Kompetencje nauczyciela w pracy z dzieckiem z niepełnosprawnością, Szkoła Specjalna, 2015, nr 3, s. 165-177.
[14] M. Kościelska, Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 2016.
[15] M. Święcicka, Wsparcie psychologiczne dzieci z zaburzeniami rozwoju, "Psychiatria Polska", 2005, t. 39, nr 4, s. 639-650.
[16] A. Tomaszewska, Edukacja włączająca - między teorią a praktyką, Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 2014, nr 2(14), s. 51-67.
[17] A. Brzezińska, Społeczna psychologia rozwoju, Scholar, Warszawa 2019.
[18] T. Wolańczyk, A. Kołakowski, Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci. Podręcznik dla specjalistów, PZWL, Warszawa 2013.
[19] K. Kaliszewska-Czeremska, Współpraca terapeuty z rodziną dziecka, "Psychoterapia", 2012, nr 1(160), s. 45-56.
[20] E. Pisula, Psychologiczne aspekty funkcjonowania dziecka z niepełnosprawnością, Wydawnictwo UW, Warszawa 2007.
[21] H. Hahn, The Politics of Physical Difference: Disability and Discrimination, Journal of Social Issues, 1993, Vol. 44(1), s. 39-47.
[1] A. Kowalska, J. Nowak, "Problemy emocjonalne u dzieci z niskorosłością - przegląd badań", Psychologia Rozwojowa 2018, nr 23(2), s. 145-160.
[2] M. Majewska, "Wczesna interwencja w kontekście zaburzeń rozwojowych", w: J. Zawadzki (red.), Psychologia kliniczna dziecka, Warszawa 2019, s. 98-112.
[3] K. Zielińska, "Stygmatyzacja dzieci z zaburzeniami wzrostu - aspekty psychospołeczne", Medycyna i Psychologia 2020, t. 15, nr 1, s. 45-54.
[4] M. Nowicki, K. Rutkowski, "Emocje i samoocena dzieci z niskorosłością", Studia Psychologiczne 2017, nr 55(3), s. 77-89.
[5] P. Wójcik,, E.& Szymańska, Psychoedukacja rodziców dzieci z chorobami przewlekłymi. Przegląd Psychologiczny, 59(4), 399-413,2016.
[6] M. Majewska, "Wczesna interwencja w kontekście zaburzeń rozwojowych", w: J. Zawadzki (red.), Psychologia kliniczna dziecka, Warszawa 2019, s. 98-112.
[7] K. Zielińska, "Stygmatyzacja dzieci z zaburzeniami wzrostu - aspekty psychospołeczne", Medycyna i Psychologia 2020, t. 15, nr 1, s. 45-54.
[8] M. Nowicki, K. Rutkowski, "Emocje i samoocena dzieci z niskorosłością", Studia Psychologiczne 2017, nr 55(3), s. 77-89.
[9] L. Kaczmarek, Edukacja dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi, Warszawa 2018, s. 123-130.
[10] E. Lewandowski, "Edukacja włączająca w praktyce - wyzwania i możliwości", Pedagogika Społeczna 2020, nr 48(2), s. 21-37.
[11] A. Kowalska, J. Nowak, "Problemy emocjonalne u dzieci z niskorosłością - przegląd badań", Psychologia Rozwojowa 2018, nr 23(2), s. 145-160.
[12] M. Zielińska, "Stygmatyzacja dzieci z zaburzeniami wzrostu - aspekty psychospołeczne", Medycyna i Psychologia 2020, nr 15(1), s. 45-54.
[13] Fundacja Turner Syndrome Support Society, "Think Big - Not Small", kampania edukacyjna 2022, [online: https://tss.org.uk].
[14] B. Urban, "Media a wizerunek osób z niepełnosprawnościami", Socjologia i Edukacja 2019, nr 28, s. 34-47.
[15] J. Czajka, "Etyka języka wobec osób z niepełnosprawnościami", Język a Tożsamość 2018, nr 6, s. 55-70.
[16] R. Lewicka, "Edukacja równościowa jako narzędzie przeciwdziałania wykluczeniu", Wychowanie na Co Dzień 2020, nr 4-5, s. 12-18.
[17] Fundacja "Wzrost Szans", Raport Roczny 2023, Warszawa 2024, s. 8-13.
[18] E. Sokołowska, "Kampanie społeczne na rzecz osób z niepełnosprawnością wzrostową - analiza skuteczności", Psychologia Społeczna 2021, nr 16(3), s. 102-116.
[19] M. Majewska, Wczesna interwencja w kontekście zaburzeń rozwojowych, w: J. Zawadzki (red.), Psychologia kliniczna dziecka, Warszawa: PWN 2019, s. 98-112.
[20] Fundacja "Wzrost Szans", Stanowisko w sprawie orzecznictwa dla dzieci z niskorosłością, Warszawa 2022, s. 2-4.
[21] K. Zielińska, "Stygmatyzacja dzieci z zaburzeniami wzrostu - aspekty psychospołeczne", Medycyna i Psychologia 2020, nr 15(1), s. 45-54.
[22] Deutscher Endokrinologentag, Empfehlungen zur Betreuung kleinwüchsiger Kinder, Berlin 2020, s. 14-20.
[23] A. Kowalska, J. Nowak, "Problemy emocjonalne u dzieci z niskorosłością - przegląd badań", Psychologia Rozwojowa 2018, nr 23(2), s. 145-160.
[24] Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, Krajowy Plan Działań na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2024-2030, Warszawa 2023, s. 27-33.
