Jacek Pawłowski. Policja Państwowa w systemie administracji w województwie pomorskim w okresie II Rzeczypospolitej
1 M. Kallas, Historia ustroju Polski X-XX w., Warszawa 1997, s. 330.
2 Ibidem, s. 328-329.
3 J. Malec, D. Malec, Historia administracji i myśli administracyjnej, Kraków 2000, s. 149.
4 W. Witkowski, Historia administracji w Polsce 1764-1989, Warszawa 2007, s. 331.
5 Ustawa z dnia 24 VII 1919 r. o Policji Państwowej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 61, poz. 363.
6 Ustawa o tymczasowej organizacji zarządu byłej Dzielnicy Pruskiej z dnia 1 VIII 1919 r., Dz.Pr.P.P. 1919, nr 64, poz. 385.
7 Ustawa z dnia 24 VII 1919 r. o Policji Państwowej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 61, poz. 363; Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 III 1928 r. o Policji Państwowej, Dz.U. 1928, nr 28, poz. 27; P. Majer, Ustawy polskiej policji (1791-1990). Źródła z komentarzem, Szczytno 2007, s. 121-154.
8 Archiwum Państwowe w Toruniu (dalej: AP T), Akta m. Torunia, D 355, Okólnik nr 100.
9 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), MSW, 153, Okólnik nr 77 MSW z dnia 9 VII 1923 r. w sprawie stosunku władz administracyjnych do organów Policji Państwowej; ibidem, Komenda Główna Policji Państwowej -dopływ, Rozkaz nr 220 z dnia 1 VIII 1923 r. Komendanta Głównego Policji Państwowej zawierający treść okólnika nr 77.
10 AP T, Akta m. Torunia, D 355, Okólnik nr 517 z dnia 1 VIII 1923 r. wojewody pomorskiego dotyczący stosunku władz administracyjnych do organów Policji Państwowej. Wytyczne zawarte w okólniku nr 77 MSW z dnia 9 VII 1923 r. i w okólniku nr 517 z dnia 1 VIII 1923 r. zostały przekazane przez komendanta okręgowego Policji Państwowej w Toruniu podległym policjantom w rozkazie nr 8 z dnia 1 IX 1923 r. Zob. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (dalej: AP By), Okręgowa Komenda Policji Państwowej w Toruniu, 15.
11 AAN, MSW, 153, Okólnik nr 77 MSW z dnia 9 VII 1923 r.; AP T, Akta m. Torunia, D 355, Okólnik nr 517 z dnia 1 VIII 1923 r.
12 AP By, Okręgowa Komenda Policji Państwowej w Toruniu, 15, Rozkaz nr 4 z dnia 20 III 1922 r. Komendanta Okręgu XII Policji Państwowej.
13 AP T, Akta m. Torunia, D 355, Okólnik nr 517 z dnia 1 VIII 1923 r.
14 AAN, MSW, 153; AP T, Akta m. Torunia, D 355.
15 AAN, Komenda Główna Policji Państwowej dopływ, 89, Rozkaz nr 261 Komendanta Głównego Policji Państwowej z dnia 14 VII 1924 r. zawierający treść okólnika Ministra Spraw Wewnętrznych nr 74 z dnia 24 VI 1924 r.
16 AP By, Okręgowa Komenda Policji Państwowej w Toruniu, 15, Rozkaz nr 4 z dnia 20 III 1922 r. Komendanta Okręgu XII Policji Państwowej.
17 AP By, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, 4922, k. 24.
18 A. Misiuk, Policja Państwowa 1919-1939. Powstanie, organizacja, kierunki działania, Warszawa 1996, s. 118; idem, Miejsce Policji Państwowej w strukturze aparatu państwowego II Rzeczypospolitej w okresie 1919-1926, "Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Oficerskiej MSW w Szczytnie" 1989, nr 1 (64), s. 30.
19 AP By, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, 4927, Pismo z dnia 24 VI 1930 r. starosty kościerskiego do wojewody pomorskiego, k. 385.
20 Ibidem, 4906, Okólnik nr 44 z dnia 6 V 1926 r. Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie periodycznych list kwalifikacyjnych wyższych funkcjonariuszów policyjnych.
21 AP T, Starostwo Powiatowe w Grudziądzu, 388, Pismo starosty grudziądzkiego do wojewody pomorskiego z dnia 14 X 1922 r., k. 175.
22 AP T, Akta m. Torunia, D 355, Okólnik nr 517 z dnia 1 VIII 1923 r.
23 AP T, Starostwo Powiatowe w Grudziądzu, 388, Pismo z dnia 9 IV 1924 r. wojewody pomorskiego do starostów i prezydentów Torunia i Grudziądza oraz Komendanta Policji Państwowej Okręgu XII, k. 739.
24 AP By, Starostwo Powiatowe w Chojnicach, 31, Pismo z dnia 28 I 1926 r. wojewody pomorskiego do starostów i prezydentów Torunia i Grudziądza, b.k.
25 AP By, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, 4906, Okólnik nr 4 MSW z dnia 16 I 1926 r.
26 AP By, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Chojnicach, nr 1, Okólnik nr 196 Komendanta Okręgu XII Policji Państwowej z grudnia 1924 r., k. 111.
27 AAN, Komenda Główna Policji Państwowej dopływ, 89, Rozkaz nr 278 Komendanta Głównego Policji Państwowej z dnia 31 I 1925 r. zawierający treść okólnika Ministra Spraw Wewnętrznych, 3950/24 z dnia 13 XII 1924 r., b.p.
28 AAN, MSW, 154, Raport Komendy Głównej Policji Państwowej do Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 XI 1925 r.
29 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Brodnicy, 4. 151, Pismo MSW z dnia 28 II 1929 r. skierowane do wojewodów i Komisarza Rządu na m.st. Warszawa.
30 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Chełmnie, 11, k. 207; AP By, Starostwo Powiatowe w Świeciu, 614c, Pismo dyrektora Gabinetu MSW z dnia 30 X 1935 r., k. 310.
31 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Chełmnie, 17, Pismo Komendanta Powiatowego Policji Państwowej w Chełmnie z listopada 1927 r., k. 4-5.
32 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Brodnicy, 6, Pismo z dnia 5 XI 1929 r. Naczelnika Urzędu Śledczego w Toruniu, k. 15-16.
33 AP T, 136, Pismo Komendanta Powiatowego Policji Państwowej w Brodnicy, kom. Nowackiego z dnia 11 VII 1933 r., k. 116.
34 AP T, 136, Pismo Komendanta Powiatowego Policji Państwowej w Brodnicy, kom. Nowackiego z dnia 6 X 1933 r., k. 105.
35 AP T, 10, Protokół z odprawy komendantów posterunków pow. brodnickiego przeprowadzonej w dniu 2 III 1937 r.
36 AAN, Komenda Główna Policji Państwowej-dopływ, 735, Pismo Komendanta Głównego Policji Państwowej gen. bryg. Kordiana Zamorskiego do ministra spraw wewnętrznych, s. 88-95.
37 AAN, Komenda Główna Policji Państwowej-dopływ, 37, Stanowisko Departamentu I w sprawie projektu dekretu o Policji Państwowej.
38 Ustawa z dnia 24 VII 1919 r. o Policji Państwowej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 61, poz. 363.
39 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 III 1928 r. o Policji Państwowej, Dz.U. 1928, nr 28, poz. 257.
40 Ustawa z dnia 24 VII 1919 r. o Policji Państwowej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 61, poz. 363.
41 AP By, Starostwo Powiatowe w Tucholi, 1559, k. 11.
42 AP By, 1559, Pismo Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu do Wydziału Powiatowego w Tucholi z dnia 24 XII 1925 r., k. 37-38.
43 AAN, MSW, 19181939, 153, Okólnik nr 39 z dnia 2 VI 1921 r. Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie więziennictwa administracyjnego, k. 298-300.
44 Ibidem.
45 A. Misiuk, Policja Państwowa 1919-1939..., s. 201; idem, Miejsce Policji Państwowej w strukturze aparatu państwowego w II Rzeczypospolitej..., s. 34.
46 A. Misiuk, Policja Państwowa 1919-1939..., s. 122.
47 AP By, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Sępólnie, 7, Rozkaz nr 176 z dnia 30 VIII 1935 r. Komendanta Powiatowego Policji Państwowej w Sępólnie, podkom. Grzybowskiego, k. 209-210. Wydając powyższy rozkaz, podkom. Grzybowski zaznaczył, że PP nie była organem wykonawczym urzędów samorządowych i urzędy wójtowskie nie mogły wydawać jej poleceń, pouczeń i wskazówek, a w celu uregulowania zagadnień z dziedziny bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego mogły zwracać się drogą służbową do władz administracji ogólnej I instancji. Niemniej jednak biorąc pod uwagę to, że samorząd terytorialny był organem pracy i egzekutywy rządowej władzy administracji ogólnej I instancji, czyli starostw powiatowych, zdaniem podkom. Grzybowskiego należało dążyć do tego, aby stosunek PP do urzędów gminnych i sołectw był jak najbardziej życzliwy i poprawny. Powyższy rozkaz wynikał z wytycznych, jakie przekazano komendantom powiatowym woj. pomorskiego w trakcie przeprowadzonej odpraw. Zob. AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Brodnicy, 10, Protokół z odprawy komendantów Policji Państwowej woj. pomorskiego, która odbyła się 8 VIII 1935 r.
48 AP By, Starostwo Powiatowe w Świeciu, 614b, Pismo Rady Gminnej w Grucznie z dnia 20 I 1934 r. do Starostwa Powiatowego w Świeciu, k. 274.
49 Ustawa z 24 VII 1919 r. o Policji Państwowej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 61, poz. 363; Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 III 1928 r. o Policji Państwowej, Dz.U. 1928, nr 28, poz. 27.
50 Dz.U. MS, nr 17/35; Dz.U. MSW, nr 27/35, Instrukcja Policyjna z dnia 16 VIII 1935 r.
51 AAN, Komenda Główna Policji Państwowej-dopływ, 104, Rozkaz nr 681 Komendanta Głównego Policji Państwowej z dnia 12 XII 1935 r.
52 Dz.U. MS, nr 17/35; Dz.U. MSW, nr 27/35, Instrukcja Policyjna z 16 VIII 1935 r.
53 AP By, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, 4906, Pismo z dnia 18 IV 1926 r. prokuratora przy Sądzie Okręgowym w Grudziądzu do Wojewody Pomorskiego w Toruniu, k. 56.
54 H. Dominiczak, Granica polsko-niemiecka 1919-1939. Z dziejów formacji granicznych, Warszawa 1975, s. 186-188.
55 A. Misiuk, Policja Państwowa 1919-1939..., s. 209.
56 H.M. Kula, Polska straż graniczna w latach 1928-1939, Warszawa 1994, s. 47.
57 H. Dominiczak, Granica polsko-niemiecka 1919-1939..., s. 187-188.
58 AAN, Komenda Główna Policji Państwowej-dopływ, 98, Rozkaz Komendy Głównej Policji Państwowej nr 565 z dnia 30 VII 1932 r., wyciąg z rozporządzenia Ministra Skarbu w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych z dnia 18 V 1932 r. o stosunku Straży Granicznej do władz administracji ogólnej, k. 362; H.M. Kula, Polska straż graniczna..., s. 48.
59 AP By, Okręgowa Komenda Policji Państwowej w Toruniu, 15, Rozkaz nr 6 z dnia 20 V 1922 r. Komendanta Okręgu XII Policji Państwowej.
60 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Brodnicy, 10, Protokół z odprawy komendantów posterunków pow. brodnickiego z dnia 2 III 1937 r.
61 AP By, Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu, 4906, Pismo Generalnego Dyrektora Służby Sanitarnej z dnia 23 XII 1925 r., k. 14.
62 AAN, MSW, 162, Pismo Komenda Główna Policji Państwowej z dnia 27 XII 1926 r. do MSW w sprawie współdziałania policji przy badaniu środków żywności, k. 98.
63 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Brodnicy, 2, Okólnik nr 1470 Komendanta Głównego Policji Państwowej z dnia 14 IV 1927 r., k. 65.
64 AP By, Okręgowa Komenda Policji Państwowej w Toruniu, 20, Rozkaz nr 144 z dnia 12 XI 1927 r. Komendanta Wojewódzkiego Policji Państwowej w Toruniu dot. współdziałania z inspekcją pracy (na podstawie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 VII 1927 r. o inspekcji pracy), k. 280.
65 B. Sprengel, Policja Państwowa a organy władzy publicznej w polityce ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego w Polsce w latach 1918-1939, Toruń 2011, s. 325.
66 AP T, Starostwo Powiatowe w Grudziądzu, 388, Pismo Naczelnika Urzędu Obrotu Handlowego PKP do Starostwa w Grudziądzu z dnia 30 VIII 1921 r., k. 87.
67 AP T, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Chełmnie, 4, Okólnik nr 4 z dnia 30 IX 1925 r. Komendanta Policji Państwowej woj. pomorskiego, k. 81.
68 Dz.U. 1934, nr 32, poz. 285, Ustawa z dnia 13 III 1934 r. o ochronie porządku na kolejach użytku publicznego.
Wstęp
Wraz z powstaniem zorganizowanych jednostek administracyjnych zarządzających zbiorowościami ludzkimi oraz z ich nieustanną ewolucją prawno-organizacyjną koniecznym stało się ustanowienie wyspecjalizowanych formacji strzegących zastanego lub tworzonego prawa. Formacje te powoływane były przez organy władcze administrujące danym terenem i służyły przymuszaniu społeczności do respektowania woli panującego lub sprawujących władzę. Funkcjonowały w każdym typie i formie państwa, przybierając nazewnictwo stosowne do danego okresu historycznego lub położenia geograficznego.
Współcześnie używany termin "policja"1 został wprowadzony do obiegu prawnego na przełomie XVII-XVIII w. W tym okresie we Francji oraz w Rzeszy Niemieckiej rozpoczął się proces doprecyzowania zadań stojących przed formacjami porządkowymi oraz wyodrębnienia "nauki policji". Do tego czasu termin "policja", oprócz ochrony spokoju i porządku publicznego, był synonimem szeroko rozumianego administrowania państwem2.
Historia formacji porządku publicznego w Polsce to obszar intensywnie eksplorowany przez historyków, prawników, politologów, socjologów, czego efektem są opracowania stanowiące swoistą podbudowę do dalszych badań szczegółowych3. Dzięki temu wiele obszarów zostało przebadanych, jednakże szereg zagadnień pozostaje w dalszym ciągu niezgłębionych. Dotyczy to zwłaszcza kwestii kultury prawnej organizacji oraz realiów społecznych, w jakich formacje policyjne funkcjonowały lub funkcjonują. Wielowątkowość i wieloaspektowość poszczególnych obszarów badawczych skutkuje tym, że tematyka instytucji porządku publicznego w dalszym ciągu jest aktualna.
Przygotowana publikacja jest pokłosiem konferencji naukowej Formacje policyjne w Polsce na tle europejskich służb powołanych do zapewnienia porządku i bezpieczeństwa publicznego, na przestrzeni ostatnich 100 lat. Organizatorami konferencji była Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach i Wyższa Szkoła Ekonomii Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego (obecnie: Akademia Nauk Stosowanych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach). Problematyka badawcza dotycząca zagadnień związanych z funkcjonowaniem policji cieszy się dużym zainteresowaniem, o czym świadczy liczna grupa prelegentów, którzy wygłosili swoje referaty w trakcie konferencji. Należy zauważyć, że autorami wystąpień byli zarówno młodzi pracownicy nauki, jak i osoby o istotnym dorobku naukowym z zakresu historii policji.
Podjęte badania miały na celu pogłębienie stanu wiedzy historycznej i prawnej dotyczącej funkcjonowania polskich formacji policyjnych, począwszy od odzyskania niepodległości do czasów współczesnych. Istotnym aspektem badawczym pozostawała kultura organizacyjna formacji, której kształt uzależniony był od systemu prawno- organizacyjnego państwa. W zależności od przyjętych rozwiązań konstytucyjnych formacje policyjne chroniły obywateli przed naruszeniem ich praw zarówno przez współobywateli, jak i funkcjonariuszy organów państwa. Natomiast w przypadku systemu totalitarnego organy policyjne służyły przede wszystkim sprawującym władzę i stanowiły narzędzie do permanentnej inwigilacji oraz kontroli obywateli. Przejmując władzę w Polsce, komuniści doprowadzili do deformacji sytemu ochrony prawnej obywateli, w tym formacji policyjnych, co skutkowało nagminnym naruszaniem praw człowieka oraz rozkładem społeczeństwa obywatelskiego.
Opracowania zakwalifikowane do publikacji obejmują okres badawczy począwszy od 1919 r. aż do czasów współczesnych. Z uwagi na cezurę czasową postanowiono podzielić je na cztery obszary tematyczne. Liczba artykułów w poszczególnych rozdziałach jest odzwierciedleniem zainteresowania tymi zagadnieniami przez środowisko naukowe. Jako kryterium przypisania artykułu do rozdziału przyjęto porządek chronologiczno-rzeczowy.
Rozdział pierwszy zatytułowano Policja Państwowa w latach 1919-1939, zamieszczono w nim dziewięć artykułów. Tę część otwiera tekst Jacka Pawłowskiego Policja Państwowa w systemie administracji w województwie pomorskim w okresie II Rzeczypospolitej, w którym poprzez pryzmat województwa pomorskiego autor przedstawił kompetencje komendantów jednostek organizacyjnych Policji Państwowej, rolę organów administracji państwowej w kreowaniu polityki personalnej oraz zadań z zakresu bezpieczeństwa realizowanych przez policję przy współpracy z innymi organami porządku prawnego. Wykazując zależności od władz administracyjnych, autor zauważa, że taki stan generował niebezpieczeństwo zaangażowania formacji w walkę polityczną.
Dariusz Buras w tekście Konfidenci. Z kulis pracy Policji Państwowej w II Rzeczypospolitej przedstawił metody pracy Policji Państwowej z wykorzystaniem sieci konfidentów (dostępnymi aktualnie osobowymi źródłami informacji), którzy dostarczali bezcennych informacji o zagrożeniach przestępczością kryminalną oraz działalności osób i partii politycznych zagrażających bezpieczeństwu państwa. Autor wyeksponował rolę tzw. wywiadu konfidencjonalnego w prowadzeniu działań wykrywczych i dochodzeniowych. Ukazał również sposoby werbowania oraz klasyfikowania konfidentów.
W opracowaniu Wybrane sylwetki funkcjonariuszy Policji Państwowej szczególnie zasłużonych dla tej formacji Grażyna Szkontner przedstawia sylwetki policjantów, którzy według niej odegrali istotną rolę w procesie powstawania i rozwoju Policji Państwowej. O wyborze konkretnych postaci zadecydowały, m.in.: oddanie służbie, otwartość, opiekuńczość, sprecyzowana wizja państwa demokratycznego, wizja nowoczesnej pracy w formacji oraz merytoryczne przygotowanie do pełnienia służby.
Kolejny artykuł Organizacja szkolenia funkcjonariuszy Policji Śledczej w Szkole Policji Państwowej w Mostach Wielkich autorstwa Anny Niedbały porusza tematykę szkolnictwa policyjnego w II RP. Publikacja zawiera opis regulacji prawnych dotyczących organizacji szkolnictwa w ujęciu historycznym i współczesnym wraz z przykładami bazującymi na notatkach policjantów odbywających szkolenie w Centralnej Szkole Policji Państwowej w Mostach Wielkich.
Tomasz Świerczyński w artykule Pomiędzy Abstimmungspolizei a Policją Województwa Śląskiego - Żandarmeria trzeciego powstania śląskiego przedstawił okoliczności powołania Żandarmerii Górnego Śląska, której zadaniem było zapewnienie bezpieczeństwa osobom cywilnym oraz żołnierzom uczestniczącym w III powstaniu śląskim. Po zakończeniu powstania funkcjonariusze żandarmerii kontynuowali służbę w Policji Województwa Śląskiego utworzonej na terenach Górnego Śląska przyłączonych do Rzeczypospolitej.
Działania Policji Państwowej w obliczu wyborów 1922 r. w województwie stanisławowskim w świetle dokumentów przedstawił Maciej Franz. Ukazał on zaangażowanie Policji Państwowej w zapewnienie bezpieczeństwa i porządku w trakcie wyborów parlamentarnych oraz prezydenckich 1922 r. na terenie województwa stanisławowskiego. Było to niezwykle trudne zadanie, gdyż do powszechnych w Polsce napięć społecznych dochodziły jeszcze negatywne nastawienie do wyborów części środowisk ukraińskich i niechętna neutralność mniejszości żydowskiej. Bazę źródłową artykułu stanowią mało znane dokumenty archiwalne zdeponowane w archiwach ukraińskich.
W tekście autorstwa Piotra Haca Policja Państwowa wobec zagrożenia wojennego 1939 roku - wybrane aspekty omówiono działania podejmowane przez Policję Państwową wobec zagrożenia wojennego 1939 r. Zaprezentowano przedsięwzięcia wykonywane przez policjantów w związku z zagrożeniem o charakterze sabotażowym i dywersyjnym. Przedstawiono udział funkcjonariuszy w akcji internowania osób podejrzanych o działania przeciwko Rzeczypospolitej oraz zadania realizowane już po wybuchu wojny.
Marek Kozak w artykule Rola Policji Państwowej województwa białostockiego w przygotowaniach do wojny w 1939 r. Zarys zagadnienia poruszył kwestie współpracy Policji Państwowej z Ligą Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej oraz zabezpieczania i ochrony budynków szczególnie ważnych dla obywateli. Wspomina również o tragicznych losach wielu funkcjonariuszy, którzy pozostali na Kresach Wschodnich i walczyli w obronie Grodna we wrześniu 1939 r.
Rozdział drugi dotyczący polskojęzycznych formacji policyjnych w okresie II wojny światowej na okupowanych ziemiach polskich zawiera pięć artykułów. Waldemar Grabowski opracował tekst Państwowy Korpus Bezpieczeństwa - policja Polskiego Państwa Podziemnego - stan wiedzy, postulaty badawcze. Autor prezentuje nowe ustalenia dotyczące organizacji oraz działalności tajnej policji Polskiego Państwa Podziemnego, jednocześnie zgłaszając postulat intensywniejszych badań tego organu. Zwraca uwagę na dostępność w archiwach dokumentów wytworzonych przez różne struktury PKB - od Generalnego Inspektoratu w Warszawie począwszy po komendy terenowe tajnej polskiej policji.
Tomasz Domański w artykule Obraz przestępczości kryminalnej na wsi dystryktu radomskiego w świetle zachowanych dokumentów policji granatowej zwraca uwagę na wzrost bandytyzmu i przestępczości pospolitej w Generalnym Gubernatorstwie oraz rolę, jaką w ochronie społeczeństwa polskiego odegrała Polnische Polizei im Generalgouvernement (Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa), tzw. policja granatowa. Bazę źródłową artykułu stanowią dokumenty wytworzone przez jednostki organizacyjne policji granatowej, w oparciu o które przedstawiono typologię, metody zwalczania oraz natężenie przestępczości pospolitej.
Paweł Zawada w tekście Z Pomorza i Kujaw do Ostaszkowa. Losy policjantów Policji Państwowej województwa pomorskiego i trasa ich ewakuacji na wschód po wybuchu II wojny światowej przedstawił losy policjantów Policji Państwowej województwa pomorskiego, którzy realizując rozkaz władz przełożonych, wycofali się na wschód. Policjanci ci po agresji Związku Sowieckiego na Polskę zostali uwięzieni w obozie specjalnym w Ostaszkowie, a następnie bestialsko zamordowani w siedzibie NKWD w Kalininie.
W artykule Wybrane przypadki procesów karnych byłych współpracowników Policji Państwowej II Rzeczypospolitej w czasach okupacji sowieckiej w Galicji Wschodniej (1939-1941) Piotr Olechowski przedstawił dwa przypadki procesów karnych toczonych w czasach pierwszej okupacji sowieckiej (1939-1941) przeciwko osobom podejrzanym o współpracę z organami Policji Państwowej II RP. Przeanalizowane przykłady dowodzą zaniedbań i ogólnej nieudolności sowieckich organów bezpieczeństwa, które same przyznały się do aresztowania, a następnie skazania niewłaściwych osób.
Tekst autorstwa Pawła Glugli Dla Polski i Polaków. Policjant granatowy, major Armii Krajowej Tadeusz Stefan Krasnodębski (1916-2009) - egzemplifikacja konspiratorstwa i patriotyzmu. Case study przedstawia sylwetkę i działalność policjanta Policji Państwowej Tadeusza Krasnodębskiego, który wcielony do policji granatowej podczas II wojny światowej był jednocześnie żołnierzem AK. Służył pomocą miejscowej ludności jako granatowy policjant, ostrzegając przed grożącymi aresztowaniami oraz fizycznie likwidował osoby zagrażające polskiemu społeczeństwu.
W rozdziale trzecim umieszczono cztery artykuły poświęcone organom policyjnym w kraju zdominowanym przez komunistów, tj. Milicji Obywatelskiej i jej poszczególnym formacjom w latach 1945-1990. Marta Paszek w opracowaniu Organizacja i funkcjonowanie Milicji Obywatelskiej (1944-1955) w świetle przepisów przedstawiła zagadnienie organizacji i funkcjonowania Milicji Obywatelskiej w pierwszej dekadzie Polski Ludowej. Wskazała na brak regulacji prawnych dotyczących wymagań, jakie winni spełniać kandydaci do służby w MO, statusu funkcjonariusza oraz zasad odpowiedzialności dyscyplinarnej.
Dariusz Palacz w artykule Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej w województwie kieleckim, rozwój organizacyjny, rola i znaczenie w inwigilacji społeczeństwa omówił formowanie, funkcjonowanie, zmiany strukturalno-organizacyjne oraz zaangażowanie struktur ORMO w kształtowanie życia politycznego regionu.
W artykule Szkolenie zawodowe funkcjonariuszy milicji województwa olsztyńskiego w latach 1945-1948. Zarys problemu autorstwa Marcina Płatka przedstawiono proces przygotowania zawodowego funkcjonariuszy KW MO w Olsztynie w latach 1945-1948. Autor opisał różne formy szkoleń zawodowych realizowanych w ramach poszczególnych komórek organizacyjnych komendy wojewódzkiej.
Tekst autorstwa Marzeny Grosickiej Ludowcy w Milicji Obywatelskiej województwa kieleckiego w latach 1945-1946 prezentuje motywy, jakimi kierowali się działacze ruchu ludowego, a szczególnie jego zbrojonej formacji, czyli Batalionów Chłopskich, wstępujący tuż po II wojnie światowej do struktur MO. Ukazuje przynależność polityczną funkcjonariuszy poszczególnych komend powiatowych MO województwa kieleckiego w latach 1945-1946, a także czynione przez komunistów "czystki" zmierzające do jak największego upartyjnienia i podporządkowania milicji strukturom Polskiej Partii Robotniczej.
Ostatni, czwarty rozdział publikacji zatytułowany jest Policja w latach 1990-2020. Zamieszczono w nim sześć artykułów. Ewolucja odpowiedzialności dyscyplinarnej w policji to opracowanie przygotowane przez Waldemara Cisowskiego. Autor w interesujący sposób zaprezentował zmiany w przedmiocie regulacji prawnych dotyczących odpowiedzialności policjantów za popełnione przewinienia dyscyplinarne na przestrzeni ostatniego stulecia.
Norbert Malec w tekście Community policing a bezpieczeństwo społeczeństwa zwrócił uwagę na potrzebę nawiązania ścisłej współpracy policji i innych służb ze społeczeństwem, na rzecz którego wykonują swoją pracę i zadania. Według założeń community policing policjant ma być bardziej kimś w rodzaju "przyjaciela" niż funkcjonariusza państwowego i przedstawiciela władzy. Po spełnieniu tego warunku istnieje znaczne prawdopodobieństwo aktywnego udziału społeczeństwa w działaniach mających na celu zapobieganie przestępstwom i poprawę bezpieczeństwa społeczności lokalnych.
Anna Kanarek-Równicka w artykule Odpowiedzialność funkcjonariusza policji za przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków w polskiej ustawy karnej w oparciu o orzecznictwo sądowe przedstawiła odpowiedzialność funkcjonariusza policji za naruszenie normy prawnej skodyfikowanej w art. 231 k.k. Autorka zwróciła uwagę, że prawidłowe wykonywanie przez funkcjonariusza policji obowiązków, uregulowanych ustawą o Policji, gwarantuje ochronę społeczeństwa przed naruszeniami prawa.
Policja - praca czy służba to opracowanie autorstwa Żanety Grygiel-Kalety dotyczące wybranych zagadnień związanych z charakterem zatrudnienia funkcjonariuszy policji jako służby publicznej. Autorka wskazuje na wątpliwości, które leżą u podstaw ukształtowania niepracowniczego stosunku zatrudnienia policjantów. Rozważania obejmują zarówno wymiar konstytucyjny, ustawowy, jak i wykładnię przepisów powszechnie obowiązujących.
Jan oraz Łukasz Świerczewscy w artykule Polska policja wobec przestępczości zorganizowanej przedstawili terminologię dotyczącą zjawiska przestępczości zorganizowanej ze szczególnym uwzględnieniem jej etiologii i fenomenologii. Autorzy wskazali Centralne Biuro Śledcze Policji jako wyspecjalizowany organ powołany do zwalczania newralgicznych dla bezpieczeństwa kraju form oraz rodzajów przestępczości zorganizowanej.
Artykuł Od dowódcy do menadżera. Zmiany w sposobie kierowania jednostką policji przygotowany został przez Zbigniewa Kotarskiego. Autor wskazuje na ewolucyjne zmiany, jakie nastąpiły w sposobie kierowania w jednostkach policji. Wskazuje obszary, w jakich funkcjonuje współczesna policja. Są to, m.in.: różnorodność zadań, wyzwania cywilizacyjne, nowoczesne społeczeństwo i technologie czy zmiany pokoleniowe wewnątrz organizacji wpływające na proces codziennego zarządzania jednostką policji.
Przygotowane wydawnictwo ma na celu poszerzenie wiedzy o funkcjonowaniu organów porządku publicznego, ich współpracy z instytucjami wymiaru sprawiedliwości oraz zadaniach i roli odgrywanej w polityce umacniania ustroju państwa. Powyższe aspekty zostały ukazane poprzez prezentację problemów regionalnych, indywidualnych postaw funkcjonariuszy organów siłowych oraz zależności formacji policyjnych od prawno-ustrojowego modelu państwa i ideologizacji funkcjonariuszy.
Redaktorzy wyrażają przekonanie, że z uwagi na dużą różnorodność tematyczną zamieszczonych artykułów oraz szeroką cezurę czasową oddana do rąk czytelników książka w istotny sposób powiększy zasób wiedzy o dziejach polskiej policji. Jednocześnie składają podziękowania autorom tekstów opracowanych zarówno przez historyków, prawników, jak i funkcjonariuszy policji, którzy dzielili się spostrzeżeniami wypływającymi z ich badań oraz doświadczenia zawodowego. Wyrazy wdzięczności za cenne uwagi merytoryczne należą się również recenzentom publikacji i wszystkim osobom, które przyczyniły się do powstania książki.
Dariusz Palacz
Marzena Grosicka
Jacek Pawłowski
Komenda Wojewódzka Policji w Bydgoszczy
Policja Państwowa w systemie administracji w województwie pomorskim w okresie II Rzeczypospolitej
Wstęp
W odradzającej się w 1918 r. Polsce w drodze ewolucji ukształtowany został podział państwa na województwa, powiaty i gminy1. Administracja terytorialna w II RP dzieliła się na administrację rządową i samorządową. Administracja rządowa z kolei składała się z administracji ogólnej (politycznej) i administracji specjalnej. Organy administracji ogólnej były zespolone z niektórymi dziedzinami administracji specjalnej. Z tego powodu administracja ogólna jest określana jako administracja zespolona, w przeciwieństwie do administracji specjalnej, czyli niezespolonej2.
Administracja ogólna realizowała zadania będące w sferze działań resortu spraw wewnętrznych, tak więc w głównej mierze miała odpowiadać za ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego3. Dzieliła się ona na dwie instancje. Do organów I instancji należeli starostowie powiatowi (ziemscy) i grodzcy (miejscy). Urząd starosty powiatowego lub grodzkiego określano z reguły jako starostwo, administracja powiatowa lub starościńska. Organami II instancji byli wojewodowie kierujący urzędami wojewódzkimi (zwanymi także województwem) i administracją wojewódzką (ogólną i zespoloną)4.
Na mocy ustawy z 24 lipca 1919 r. została powołana Policja Państwowa, której zadaniem była ochrona bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego5.
Dnia 1 sierpnia 1919 r. na terenach dawnego zaboru pruskiego, z wyjątkiem Śląska, powstało województwo pomorskie i poznańskie. W momencie powstania obydwa województwa posiadały pewną autonomię. Organizacją administracji polskiej na tym terenie zajmowało się Ministerstwo b. Dzielnicy Pruskiej6. Minister b. Dzielnicy Pruskiej, dopiero 11 czerwca 1920 r. wydał rozporządzenie, na którego mocy powołano stanowisko Komendanta PP dla tych terenów, jednocześnie istniejące tam formacje policyjne zostały przekształcone w PP, która podlegała ww. ministrowi. Sytuacja taka istniała do 25 maja 1921 r., kiedy to powołano komendy okręgowe w Toruniu i w Poznaniu, znosząc jednocześnie Komendę PP dla b. Dzielnicy Pruskiej. Dopiero w chwili likwidacji Ministerstwa b. Dzielnicy Pruskiej w kwietniu 1922 r. policja na terenie województw: pomorskiego i poznańskiego zaczęła podlegać władzom centralnym na równi z jednostkami z pozostałego obszaru RP (z wyjątkiem woj. śląskiego).
Podporządkowanie Policji Państwowej organom administracji ogólnej w zakresie służby bezpieczeństwa
Za bezpieczeństwo publiczne w II RP były odpowiedzialne władze administracyjne, czyli wojewodowie, starostowie, prezydenci, burmistrzowie i wójtowie - każdy w swoim rejonie i w zakresie swych kompetencji. Zadania w zakresie bezpieczeństwa były realizowane za pośrednictwem PP. Dwa zasadnicze akty prawne, które w okresie międzywojennym regulowały organizację i kompetencje PP, czyli Ustawa z dnia 24 lipca 1919 r. o Policji Państwowej oraz rozporządzenie Prezydenta RP z 6 marca 1928 r. o Policji Państwowej podporządkowywały ją władzom administracji ogólnej7.
W każdym województwie PP podlegała wojewodom, w powiatach - starostom, natomiast w miastach - wydzielonych miejscowym przedstawicielom tej władzy. Organy administracji ogólnej posiadały bardzo szerokie kompetencje w zakresie kierowania policją na podległym terenie. Komendanci zobowiązani byli do informowania starostów (w powiatach), starostów grodzkich oraz prezydentów miast wydzielonych, o wszelkich sprawach związanych z utrzymaniem bezpieczeństwa publicznego za pomocą ustnych lub pisemnych raportów8.
Ustawa o PP z 1919 r. miała na celu ścisłe uzależnienie organów policji jako organów egzekutywy od władz administracyjnych, odpowiadających za bezpieczeństwo i porządek publiczny na podległym terenie9. Zgodnie z nią starostowie kierowali działaniami policji w zakresie funkcji bezpieczeństwa i czynności wykonawczych, natomiast organom policji nie wolno było wydawać samodzielnie zarządzeń, wyjaśnień wchodzących w zakres kompetencji władz administracyjnych. Policji nie wolno było także komentować lub kwestionować otrzymanych od władz administracyjnych zarządzeń i poleceń10.
Komendanci okręgowi i powiatowi PP mogli sami podejmować decyzje tylko w kwestiach dotyczących spraw wewnętrznych, takich jak: organizacja, zaopatrzenie, uzupełnienie i wyszkolenie. Sprawowali też nadzór nad wykonywaniem czynności służbowych przez podwładnych im funkcjonariuszy. Do ich zadań należało więc czuwanie nad prawidłowym działaniem podległych jednostek policji oraz ich właściwym przygotowaniem do realizacji zadań zlecanych przez władze administracyjne. Jednocześnie zobowiązani byli do nadzoru nad odpowiednim wykonywaniem zarządzeń i poleceń wydanych przez te organy podległym jednostkom policji11.
W sprawach czynności wykonawczych starosta mógł wydawać organom PP wskazówki i zalecenia, do których te organy były zobowiązane się stosować pod groźbą odpowiedzialności dyscyplinarnej12.
Komendanci powiatowi PP mogli otrzymywać polecenia bezpośrednio od starostów, a także od upoważnionych przez nich urzędników. Dyspozycje dotyczące istotnych spraw kierowano do poszczególnych jednostek PP w powiecie za pośrednictwem komendantów powiatowych, a w mniej ważnych sprawach przesyłano je bezpośrednio do poszczególnych posterunków lub komisariatów PP13.
Zależność PP od organów administracji ogólnej dotyczyła także spraw kadrowych. Komendanci powiatowi musieli uzyskiwać aprobatę starostów przed przeniesieniem wyższych i niższych funkcjonariuszy policji na inne stanowiska oraz przed ich awansowaniem i zwolnieniem ze służby14. Komendanci nie zawsze jednak realizowali ten obowiązek. Władze administracyjne I instancji z kolei często powodowały zbędną zwłokę w rozpatrywaniu tego typu spraw i przekraczały swoje kompetencje, uzurpując sobie prawo zatwierdzania orzeczeń dyscyplinarnych policjantów. Nieraz prowadziły także inspekcje komend i posterunków PP w zakresie przewidzianym wyłącznie dla policyjnych organów inspekcyjnych15.
Starostowie mieli prawo zarówno z własnej inicjatywy, jak i na wniosek organów samorządu zawieszać w czynnościach służbowych podwładnych im komendantów powiatowych oraz kierowników komisariatów. Mogli również żądać od kierowników jednostek zawieszenia pozostałych policjantów (od podkomisarza do posterunkowego). Starostowie w zakresie pełnionych przez policję funkcji służbowych zarówno w sprawach bezpieczeństwa, jak i w czynnościach wykonawczych byli bezpośrednimi zwierzchnikami komendantów policji16.
Z zachowanych materiałów wynika, że starostowie, korzystając ze swoich uprawnień związanych z obsadą stanowisk komendantów powiatowych PP, podejmowali interwencje u wojewody lub komendanta okręgowego, jeżeli nominowany funkcjonariusz nie spełniał ich oczekiwań. Dnia 23 czerwca 1922 r. starosta powiatu sępoleńskiego interweniował u wojewody pomorskiego w sprawie mianowania komendanta powiatowego, po wyłączeniu powiatu sępoleńskiego z kompetencji Komendy Powiatowej PP w Chojnicach i utworzeniu samodzielnej Komendy Powiatowej PP w Sępólnie. Komendantem powiatowym mianowano wówczas starszego przodownika Lindeckiego, przeciwko której to nominacji starosta sępoleński protestował osobiście u Komendanta PP Okręgu XII (pomorskiego) w Toruniu, z uwagi na zupełny jego zdaniem brak wyszkolenia i kwalifikacji Lindeckiego. Komendant okręgowy częściowo przychylił się do tej prośby i obiecał mianować na to stanowisko innego przodownika17. W 1923 r. starosta lubawski miał zastrzeżenia do sposobu mianowania Komendanta Powiatowego PP w Nowym Mieście podkomisarza Stanisława Guzikowskiego. Odbyło się ono bez jego wiedzy i zgody18.
W czerwcu 1930 r. starosta kościerski zwrócił się do wojewody z prośbą o obsadzenie stanowiska komendanta powiatowego PP, gdyż "z uwagi na położenie powiatu, wakat ten negatywnie wpływał na dyscyplinę oraz sprawność i wartość policji w Kościerzynie"19.
Wojewodowie i starostowie wydawali o wyższych funkcjonariuszach policji opinie, które dokumentowali w specjalnych pismach zwanych periodycznymi listami kwalifikacyjnymi20.
Organy administracji państwowej I instancji, realizując swoje zadania, dokonywały oceny skuteczności całości sił policyjnych na podległym terenie i w zależności od ustaleń mogły składać wnioski do Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego w Toruniu o ich wzmocnienie21.
Starostowie decydowali o rozmieszczeniu posterunków PP w powiatach oraz komisariatów i posterunków w miastach i w gminach. Wojewoda postanawiał o przeniesieniu oddziału policji z jednego powiatu do drugiego22.
Obowiązkiem starostów było czuwanie nad właściwą realizacją zadań przez PP oraz reagowanie na wszelkie nieprawidłowości w tym zakresie, a szczególnie na przypadki łamania prawa przez policjantów23. W 1926 r. wojewoda pomorski zwracał uwagę starostom oraz prezydentom Torunia i Grudziądza na przypadki bagatelizowania lub ukrywania wykroczeń policjantów przez władze administracyjne lub policyjne w trakcie prowadzenia dochodzeń w związku ze skargami na funkcjonariuszy PP w sprawie pobicia lub nadużycia władzy zamiast przedstawiania ich w sposób rzeczowy i bezstronny24.
Wykonywanie przez PP zarządzeń władz administracyjnych pociągało za sobą bardzo często duże koszty, czego władze nie dostrzegały. Wywoływało to reakcję ministra spraw wewnętrznych. Zwracał on uwagę na częste wypadki nieodpowiedniego wykorzystywania policji przez władze administracyjne, które nie interesowały się jej finansami25.
Zdarzały się dosyć częste wypadki wykorzystywania PP wbrew przepisom regulującym zakres jej kompetencji. Wielokrotnie wymagało to interwencji wojewody, a nawet ministra. Do KG PP docierały sygnały, z których wynikało, że policjanci byli używani w charakterze stałych lub czasowych woźnych, ordynansów, sekretarzy osób spoza policji26. W grudniu 1924 r. minister spraw wewnętrznych zwracał uwagę na obarczanie policji obowiązkami nienależącymi do zakresu jej działania, a wpływającymi negatywnie na interes służby bezpieczeństwa27.
Sprawa przeciążenia policji czynnościami, które powinny być realizowane przez inne władze, stała się nie tylko przedmiotem rozważań władz administracyjnych, lecz także znalazła nawet odzew w sejmie, który wyraźnie uznał za konieczne odciążenie PP. Nie przyniosło to jednak pozytywnych efektów, a komendant główny PP w 1925 r. stwierdził, że w najbliższym czasie brak jest nadziei na zmianę sytuacji w tym zakresie. Uznał przy tym, iż okólniki ministra spraw wewnętrznych dotyczące tej kwestii nie tylko nie poprawiły sytuacji, ale nawet jeszcze ją pogorszyły28. Wszelkie polecenia MSW istotnie przynosiły mierny efekt, skoro w lutym 1929 r. minister spraw wewnętrznych gen. Felicjan Sławoj Składkowski poruszył kwestię podważającego autorytet policji używania szeregowych PP do posług osobistych przez urzędników administracji ogólnej29.
Na PP ciążył obowiązek ochrony obiektów administracji ogólnej. Budził on sprzeciw ze strony policji, a KG PP wystąpiła do MSW z wnioskiem o zrewidowanie zarządzeń dotyczących tej kwestii. Sprawy nie przesądzało jednak MSW, stwierdzając tylko, że ochrona biur przez organy PP nie powinna wpływać na ogólne bezpieczeństwo na danym terenie30.
Całkowite uzależnienie PP od władzy administracyjnej powodowało, że stawała się ona bezwolnym narzędziem w jej rękach. Często była także angażowana w walkę polityczną. Stan taki nasilił się po zamachu majowym w 1926 r. Przykładem może być choćby pismo Komendanta Powiatowego PP w Chełmnie z listopada 1927 r., w którym polecił podległym posterunkom podjęcie działań mających na celu niedopuszczenie do rozpowszechniania ulotek zawierających "paszkwile" o gen. Zagórskim i "oszczerstwa kalające szereg dygnitarzy państwowych31.
Z kolei Urząd Śledczy w Toruniu zwracał uwagę komendantom powiatowym, że wobec powtarzających się ataków prasy opozycyjnej na policję spada obowiązek "sprężystego i sprawnego" wykonywania zarządzeń władz administracyjnych w kierunku zajmowania skonfiskowanych nakładów i zapobiegania kolportażowi zajętych czasopism i druków32.
Komendant Powiatowy PP w Brodnicy komisarz Nowacki w piśmie z 11 lipca 1933 r. polecał podległym policjantom śledzić wszelkie przejawy ruchu politycznego na wsi, ze szczególnym zwróceniem uwagi na ośrodki, w których wpływy posiadały partie opozycyjne33. Kilka tygodni później komisarz Nowacki polecił podległym posterunkom podjęcie działań zmierzających do ustalenia miejsca pobytu przywódców Centrolewu - Władysława Kiernika i Wincentego Witosa, którego krewny posiadał gospodarstwo rolne na terenie Pomorza34.
Po ogłoszeniu przez płk. Adama Koca powstania Obozu Zjednoczenia Narodowego w deklaracji ideowo-politycznej z 21 lutego 1937 r. PP miała obserwować, jak została ona przyjęta przez opozycję oraz opinię publiczną35.
Policja po zamachu majowym podejmowała jednocześnie próby ograniczenia zależności od organów administracji państwowej. Na szczególną uwagę w tej kwestii zasługuje inicjatywa KG PP gen. bryg. Kordiana Józefa Zamorskiego, który w czerwcu 1937 r. przedstawił ministrowi spraw wewnętrznych swój pogląd na stosunek władz do policji ustalony w rozporządzeniu Prezydenta RP z 6 marca 1928 r. W jego opinii PP powinna być służbowo podporządkowana tylko przełożonym policyjnym podległym Prezesowi Rady Ministrów, a jej relacje z władzami administracyjnymi opierać się na zasadach harmonijnego współdziałania niezależnych od siebie podmiotów, a nie stosunku podwładny-przełożony36. W 1938 r. KG PP przygotowała nawet projekt Dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej o Policji Państwowej. Departament Polityczny MSW dokonał jednak jego druzgocącej oceny, uznając, że doprowadziłby on do faktycznego uniezależnienia PP zarówno od władz administracji ogólnej, jak i sądowych37.
Relacje Policji Państwowej z organami samorządu terytorialnego
W myśl ustawy z 24 lipca 1919 r. PP była organem wykonawczym władz państwowych i samorządowych38. Zgodnie z rozporządzeniem Prezydenta RP z 6 marca 1928 r. PP w zakresie utrzymania bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego podlegała tylko organom administracji ogólnej, z wyjątkiem organów samorządowych w miastach stanowiących odrębne powiaty miejskie, w których organy te sprawowały funkcje władz administracji ogólnej w zakresie bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego39.
Zgodnie z pierwotnymi założeniami PP miała być utrzymywana bezpośrednio przez skarb państwa, przy czym organy samorządu miały zwracać państwu jedną czwartą wszelkich kosztów związanych z utrzymaniem policji. Ponadto gminy zobowiązane były do zapewnienia za opłatą, na żądanie powiatowych i miejskich władz administracyjnych, lokali na biura i posterunki PP40. Sprostanie przez samorządy obciążeniom finansowym związanym z współfinansowaniem PP przychodziło im z trudem. Dnia 9 września 1924 r. Dyrektor Departamentu Ministerstwa Skarbu polecił Pomorskiej Izbie Skarbowej ściągnąć od związków samorządowych powstałych w związku z tym zaległości finansowych za 1924 r. poprzez potrącenia z należnych samorządom dodatków do podatku przemysłowego oraz z udziału samorządów w podatku dochodowym41.
Kwestia finansowania PP przez samorządy została w końcu rozstrzygnięta na ich korzyść i na mocy ustawy z 22 lipca 1925 r. obowiązek pokrywania kosztów związanych z utrzymaniem PP w całości został przeniesiony na Skarb Państwa. Zaległości samorządów z lat poprzednich wynikające z tego obowiązku nie zostały jednak umorzone42.
Na samorządach spoczął również obowiązek utrzymywania aresztów43. Gminy były także zobowiązane do udzielenia pomocy PP przy konwojowaniu groźnych przestępców44.
Możliwość oddziaływania władz samorządowych na policję była ograniczona, co w konsekwencji powodowało, że jednostki PP na szczeblu gminy lub dzielnicy miasta, czyli komisariaty i posterunki, mogły wykazywać się pewną niezależnością45. Nie można jednak stwierdzić, że władze samorządowe nie miały żadnego wpływu na policję. Przykładem możliwości samorządów w tym zakresie może być historia zatargów pomiędzy burmistrzem Radzynia Chełmińskiego a tamtejszym komendantem posterunku PP. Sprawa zakończyła się przeniesieniem funkcjonariusza do innego okręgu policyjnego46.
Należy zaznaczyć, że PP podejmowała działania mające na celu prowadzenie zgodnej współpracy z samorządem. W związku z wejściem w życie ustawy z 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego PP Komendant Powiatowy PP w Sępólnie wydał rozkaz zawierający wytyczne mające na celu prowadzenie współpracy z organami samorządu47.
Mówiąc o relacjach samorządu i PP, warto wspomnieć również o lokalnych inicjatywach w zakresie bezpieczeństwa. Władze samorządowe podejmowały np. działania mające na celu utworzenie posterunków PP lub przeciwdziałały ich likwidacji48.
Współdziałanie Policji Państwowej z prokuraturą i władzami sądowymi
Ustawa o PP z 24 lipca 1919 r. podporządkowywała PP urzędom prokuratorskim i władzom sądowym, które miały prawo do wydawania jej bezpośrednich poleceń. Przepis ten uzależniał policję od urzędów wymiaru sprawiedliwości w kwestii prowadzonych czynności dochodzeniowych. Zależność PP od władz sądowych i prokuratorskich została potwierdzona w rozporządzeniu Prezydenta RP z 6 marca 1928 r., gdzie stwierdzono, że policja jest organem wykonawczym władz sądowych i prokuratorskich, które miały prawo wydawać jej polecenia wyłącznie jako swojemu organowi wykonawczemu. Polecenia te zawsze miały pierwszeństwo przed wydanymi przez władze administracji ogólnej, gdy dotyczyły: "aresztowania, rewizji, zabezpieczenia śladów przestępstwa przed zatarciem, usunięcia oporu przy czynnościach urzędowych oraz dochodzenia w sprawie osoby aresztowanej". W pozostałych wypadkach pierwszeństwo miały polecenia władz administracji ogólnej49.
Przepisy te były jednak ogólne i w związku z tym stosunek PP do władz sądowych i prokuratorskich w sposób szczegółowy został określony w Instrukcji Policyjnej z 16 sierpnia 1935 r. wydanej przez ministra sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem spraw wewnętrznych50. Instrukcja określała precyzyjnie, że w zakresie ścigania i dochodzenia przestępstw należących do właściwości sądów powszechnych władzom sądowym i prokuratorskim podlegały tylko policyjne organy wykonawcze, do których zaliczono: posterunki, komisariaty, wydziały śledcze, komendy powiatowe i komendy miast, urzędy śledcze, o ile wykonywały one czynności dochodzeniowe, poszczególnych oficerów i szeregowych policji wyznaczonych przez przełożonych policyjnych niezależnie od przydziału służbowego do pełnienia czynności w zakresie ścigania i dochodzenia przestępstw51. W zakresie czynności związanych ze ściganiem i dochodzeniem przestępstw policyjne organy wykonawcze działały w bezpośredniej zależności i pod stałym nadzorem miejscowego prokuratora, z którym były zobowiązane utrzymywać ścisły kontakt i informować go o stanie przestępczości oraz własnych możliwościach w ściganiu przestępstw52.
Policja wykonywała również konwoje dla potrzeb sądów, co wymagało wykorzystania policjantów, którzy w tym czasie nie mogli pełnić służby patrolowej53.
Współpraca Policji Państwowej z formacjami granicznymi oraz władzami celnymi i skarbowymi
W początkowym okresie swojej działalności na terenie województwa pomorskiego PP obsadzała wiele punktów granicznych, w których prowadzone były kontrole ruchu osobowego. W późniejszym okresie liczba sił policyjnych na granicy została zmniejszona. W związku z tym konieczna okazała się współpraca PP z formacjami odpowiedzialnymi w ciągu dwudziestolecia międzywojennego za ochronę granicy na terenie Pomorza, czyli z Batalionami Celnymi, Strażą Celną i Strażą Graniczną. Ponadto PP współpracowała z Urzędem Celnym. Straż Celna i Straż Graniczna jako organy skarbowe miały za zadanie zwalczanie przestępstw skarbowych, w odniesieniu do których PP działała zastępczo i jako organ pomocniczy54.
W 1928 r. dyrektor Departamentu Politycznego MSW w piśmie skierowanym do szefów administracji wojewódzkiej zalecał, aby PP utrzymywała jednak udział w kontroli paszportowej na przejściach granicznych. Uważał, że z kontrolą paszportową łączą się ściśle sprawy inwigilacyjne oraz inne należące do policji i rozdzielenie tych czynności od kontroli paszportowej nie wydaje się uzasadnione55. Straż Graniczna bezskutecznie wielokrotnie występowała o przekazanie jej uprawnień w zakresie kontroli paszportowej56.
Oddziały graniczne miały prawo zwracać się do PP o pomoc, której w pilnych przypadkach posterunki policji były zobowiązane udzielić bez odwoływania się do swoich przełożonych. Z kolei policja mogła żądać od formacji granicznych udzielenia jej pomocy w przywracaniu porządku i bezpieczeństwa publicznego. Ponadto organy bezpieczeństwa oraz oddziały graniczne informowały się wzajemnie o przestępstwach, które były w ich zainteresowaniu57.
W przypadku ujawnienia w pasie granicznym jakichkolwiek przestępstw, z wyjątkiem przestępstw skarbowo-celnych, funkcjonariusze SG zobowiązani byli zabezpieczyć ślady i powiadomić PP, a w nagłych przypadkach zabezpieczyć ślady i przeprowadzić wstępne dochodzenie, którego wyniki winny zostać przekazane policji58. W rozkazie nr 6 z 20 maja 1922 r. Komendant Okręgu XII PP stwierdzał, że PP może być wzywana przez urzędy skarbowe tylko wtedy, gdy interwencja policji okaże się nieodzowna ze względów bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego59.
Organy kontroli skarbowej korzystały z pomocy policji, także prowadząc walkę z przestępstwami dewizowymi związanymi z obowiązującym zakazem handlu złotem, wywozu walut oraz skupu złota na terytorium całego państwa60.
Inne zadania Policji Państwowej w systemie administracji
Z uwagi na charakter swoich obowiązków i rolę w systemie administracji PP współpracowała również z innymi organami administracji i z instytucjami. Dnia 23 grudnia 1925 r. Generalny Dyrektor Służby Sanitarnej stwierdził, że policjanci w trakcie obchodów mogą na bieżąco sprawdzać dbałości o porządek i czystość, współdziałając w akcji sanitarnej z lekarzami powiatowymi61. Policja była również wykorzystywana do kontroli żywności na targach62.
W okólniku nr 1470 z 14 kwietnia 1927 r. Komendant Główny PP płk (generalny inspektor PP) Janusz Jagrym-Maleszewski polecił policji współdziałać w dozorze sanitarnym wynikającym z charakteru jej działań jako organu zastępczego i pomocniczego służby sanitarnej63. Policja informowała organy inspekcji pracy o łamaniu przepisów dotyczących stosunków pracy oraz udzielała inspektorom pracy pomocy w sprawowanych przez nich kontrolach64.
Rejony służbowego działania PP w zakresie zapewnienia porządku i bezpieczeństwa publicznego obejmowały także tereny należące do Polskich Kolei Państwowych65. Pomiędzy PP a PKP nie było bezpośrednich zależności, a wzajemne relacje układały się różnie. Często działania policji wywoływały interwencje przedstawicieli PKP. W sierpniu 1921 r. Naczelnik Urzędu Obrotu Handlowego PKP informował starostwo w Grudziądzu o wypadkach polegających na tym, że funkcjonariusze PP wkraczali na tereny kolejowe i dokonywali rewizji przesyłek kolejowych przyjętych już przez kolej do odprawy66. Policjanci w trakcie pełnienia służby w obiektach należących do kolei niejednokrotnie wykazywali się daleko idącą nadgorliwością, wkraczając w kompetencje służb kolejowych. Dokonywali kontroli technicznej urządzeń kolejowych, nie posiadając należytego i fachowego przygotowania67.
Na mocy ustawy z 13 marca 1934 r. zorganizowano Straż Ochrony Kolei, której zadaniem była ochrona porządku. Nie umniejszało to kompetencji PP w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego, a organy ochrony kolei były zobowiązane do udzielania jej pomocy w ramach obowiązków służby kolejowej68.
Zakończenie
Oceniając zakres współpracy PP z organami administracji na Pomorzu, nie sposób pozbyć się wrażenia, że policja stanowiła rdzeń tej administracji, a w każdym razie jej bardzo ważny element. Bez wątpienia stanowiła główne narzędzie wojewody i starostów w realizacji jednego z ich podstawowych zadań, jakim było zapewnienie bezpieczeństwa na podległym im terenie. W okresie międzywojennym PP była całkowicie uzależniona od organów administracji ogólnej I i II instancji. Bardzo często podległość ta przekraczała określone w przepisach granice, stwarzając sytuacje, w których policjanci przestawali być funkcjonariuszami państwowymi, a w skrajnych wypadkach stawali się nawet pomocą domową niektórych urzędników.
Abstrakt: Policja Państwowa stanowiła organ wykonawczy organów administracji państwowej w zakresie służby bezpieczeństwa. Na szczeblach województwa podporządkowana była wojewodom, w powiatach - starostom, w miastach stanowiących odrębną jednostkę administracyjną - miejscowym przedstawicielom tej władzy. Organy te wyznaczały PP zadania w zakresie bezpieczeństwa, ale także miały wpływać na politykę personalną. Kompetencje komendantów jednostek PP ograniczały się do spraw związanych z organizacją, zaopatrzeniem, uzupełnieniem i wyszkoleniem oraz sprawowaniem nadzoru nad realizacją czynności służbowych przez podległych funkcjonariuszy. Ich zadaniem było więc czuwanie nad prawidłowym funkcjonowaniem podległych jednostek policji, nad ich właściwym przygotowaniem do realizacji zadań zlecanych przez cywilne organy bezpieczeństwa. Zależność PP od organów administracji państwowej przyczyniła się do jej zaangażowania w walkę polityczną, była ograniczona, co powodowało większą niezależność jednostek policji szczebla miejskiego i gminnego, czyli komisariatów i posterunków. W zakresie czynności dochodzeniowych PP była podporządkowana organom wymiaru sprawiedliwości, czyli sądom oraz prokuraturom. Z uwagi na charakter swoich zadań oraz rolę w systemie administracji PP współpracowała również z innymi organami administracji i instytucjami, takimi jak: formacje ochrony granic, władze celne i skarbowe, służba sanitarna, inspekcja pracy, PKP.
Słowa kluczowe: Policja Państwowa, wojewoda, starosta, organy I instancji, organy II instancji, województwo pomorskie.
Abstract: The State Police was the executive body of the state administration bodies in the field of security service. At the voivodship level, it was subordinated to voivodes, in poviats to starosts, in cities constituting a separate administrative unit to local representatives of this authority. These bodies assigned security tasks to the State Police, but also had an impact on personnel policy. The competences of the commanders of the State Police units were limited to matters related to the organization, supply, supplementation and training, as well as supervision over the performance of official duties by subordinate officers. Their task was therefore to ensure the proper functioning of subordinate police units and their proper preparation for the implementation of tasks commissioned by civilian security authorities. The dependence of the State Police on state administration bodies contributed to its involvement in the political struggle. The dependence of the State Police on local authorities was limited, which resulted in greater independence of police units at the municipal and commune level, i.e. police stations and stations. The State Police in the field of investigative activities was subordinated to the judicial authorities, i.e. courts and prosecutor's offices. Due to the nature of its tasks and role in the administration system, the State Police also cooperated with other administrative bodies and institutions such as border protection formations, customs and tax authorities, sanitary service, labor inspection, PKP.
Key words: State Police, voivode, staroste, organs of first instance, bodies of second instance, Pomorskie Voivodship.
Bibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Akt Nowych
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.
Komenda Główna Policji Państwowej-dopływ.
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy
Okręgowa Komenda PP w Toruniu.
Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu.
Komenda Powiatowa PP w Chojnicach.
Komenda Powiatowa PP w Sępólnie.
Starostwo Powiatowe w Chojnicach.
Starostwo Powiatowe w Świeciu.
Starostwo Powiatowe w Tucholi.
Archiwum Państwowe w Toruniu
Komenda Powiatowa PP w Brodnicy.
Komenda Powiatowa PP w Chełmnie.
Akta miasta Torunia.
Starostwo Powiatowe w Grudziądzu.
Akty normatywne
Ustawa z dnia 24 lipca 1919 r. o Policji Państwowej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 61, poz. 363.
Ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu byłej Dzielnicy Pruskiej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 64, poz. 385.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 marca 1928 r. o Policji Państwowej, Dz.U. 1928, nr 28, poz. 27.
Opracowania, monografie
Dominiczak H., Granica polsko-niemiecka 1919-1939. Z dziejów formacji granicznych, Warszawa 1975.
Kallas M., Historia ustroju Polski X-XX w., Warszawa 1997.
Kula H.M., Polska straż graniczna w latach 1928-1939, Warszawa 1994.
Majer P., Ustawy polskiej policji (1791-1990). Źródła z komentarzem, Szczytno 2007.
Malec J., Malec D., Historia administracji i myśli administracyjnej, Kraków 2000.
Misiuk A., Miejsce Policji Państwowej w strukturze aparatu państwowego II Rzeczypospolitej w okresie 1919-1926, "Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoło Oficerskiej MSW w Szczytnie" 1989, nr 1 (64).
Misiuk A., Policja Państwowa 1919-1939. Powstanie, organizacja, kierunki działania, Warszawa 1996.
Sprengel B., Policja Państwowa a organy władzy publicznej w polityce ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego w Polsce w latach 1918-1939, Toruń 2011.
Witkowski W., Historia administracji w Polsce 1764-1989, Warszawa 2007.
