Wstęp
Morze Kaspijskie zdaje się leżeć na uboczu wielkiej polityki. Znacznie częściej zajmujemy się krajami kaukaskimi, Gruzją czy Czeczenią ze względu na ich położenie geopolityczne. Ujście Wołgi oraz Azerbejdżan pojawiają się tylko w kontekście tamtejszego słynnego kawioru i wydobywanej ropy naftowej.
Niniejsza praca ma ambicje przestawienia po raz pierwszy tematu wojen na Morzu Kaspijskim w sposób całościowy, z naciskiem na XX wieczną historię militarną tego regionu. Jest to temat, który w polskiej nauce był dotąd nieobecny.
Głównymi zagadnieniami będą dwa wielkie konflikty zbrojne - wojna domowa oraz Wielka Wojna Ojczyźniana. W pierwszej kolejności zostaną pokazane walki pomiędzy okrętami Rosji Sowieckiej, siłami angielskimi i białogwardyjskimi w latach 1917-1920 wraz z tłem politycznym przemian w republikach kaukaskich ze szczególnym uwzględnieniem Azerbejdżanu. W dalszej części publikacji omówiony będzie całokształt działań Flotylli Kaspijskiej w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w latach 1941-1943, czyli w okresie, gdy flotylla wykonywała działania operacyjne związane głównie z ochroną żeglugi przez niemieckim lotnictwem.
Podstawą opracowania są materiały archiwalne, zarówno te wydane w formie zbiorów dokumentów, jak i materiały, które po raz pierwszy udało się pozyskać z Centralnego Archiwum Marynarki Wojennej Federacji Rosyjskiej mieszczącego się w Gatczynie (pod Sankt Petersburgiem). Zgodę na badania w zakresie działalności operacyjnej Flotylli Kaspijskiej wydano w Ministerstwie Obrony Federacji Rosyjskiej w sierpniu 2012, a same badania przeprowadzono w październiku tego samego roku. Nie ulega wątpliwości, że materiały tam pozyskane, z których część jest w formie elektronicznej w posiadaniu autora, mają bardzo dużą wartość poznawczą i rzucają zupełnie nowe światło na część opisywanych wydarzeń. Po raz pierwszy do dyspozycji badacza udostępniono na przykład dzienniki dowództwa flotylli i sztabu (wcześniej dokumenty te były utajnione).
W literaturze polskiej próżno szukać wartościowych informacji na temat działań wojennych na akwenie kaspijskim. Autorowi znane są tylko dwie większe publikację. Jedną z nich są wspomnienia późniejszego adm. Iwana Isakowa wydane w Polsce w latach 50. Drugą jest rozdział w pracy prof. Józefa Dyskanta pt. Konflikty i zbrojenia morskie 1918-1939, gdzie bardzo pobieżnie opisano działania Flotylli Wołżańsko-Kaspijskiej, przy czym autor nie do końca prawidłowo nazwał siły "czerwonych".
Wart wzmianki jest także tekst Andrzeja Kliszewskiego, który ukazał się w czasopiśmie "Okręty Wojenne"[1] i oraz przekład artykułu Jürga Meistera z "Marine Rundschau" o radziecko-brytyjskiej interwencji w Iranie w 1941 roku[2].
O tym, jak burzliwym przemianom poddawana była Flotylla Kaspijska świadczy historia jej nazewnictwa. Zmieniało się ono w okresie 1917-1919 kilkukrotnie, co można znakomicie prześledzić w kronice Bojewaja lietopis' wojenno-morskogo fłota 1917-1941, 1941-1942 i 1943 oraz w części opisowej do Atlasu Morskiego, t. III cz. 2[3].
Pierwotną nazwę Flotylla Kaspijska zachowały tylko siły "białych" - po stronie Rosji Sowieckiej nazwa przestała funkcjonować w lipcu 1918 r. (formalnie do początków lutego). Jej miejsce zajęła Flota Kraju Astrachańskiego (działająca do października 1918 r.). Następnie siły morskie zostały przekształcone we Flotyllę Astrachańsko-Kaspijską (do lipca 1919 r.), a gdy połączono je z Flotyllą Wołżańską nazwa ponownie uległa przekształceniu, tym razem we Flotyllę Wołżańsko-Kaspijską działającą od lipca 1919 r. Równolegle funkcjonowała Flota Czerwona Radzieckiego Azerbejdżanu (kwiecień-lipiec 1920 r.). Oba te związki operacyjne połączono 5 lipca 1920 r. w Morskie Siły Morza Kaspijskiego, 27 czerwca 1931 r. powrócono do tradycyjnej nazwy - Flotylla Kaspijska (od 27 kwietnia 1945 roku Krasnoznamiennaja[4]).
Dużo lepsza sytuacja panuje w rosyjskiej historiografii, pod względem opisu działań w wojnie domowej. Obok znakomitego zbioru dokumentów, o którym wspomniano wyżej, istnieje cała gama nowych publikacji, które wiedzę na temat wojny 1917-1920 dobrze uzupełniają. Na pierwszym miejscu wymieniłbym monografię Siergieja Klimowskiego[5] poświęconą niszczycielom (klasyfikowanym jako krążowniki torpedowe[6]) budowanym w latach 1905-1910, z których część operowała na Morzu Kaspijskim w czasie wojny domowej. Ważne i ciekawe są opracowania Łapszyna i Pridannikowa opisujące działalność kutrów motorowych także na akwenie kaspijskim[7] oraz artykuł Jarowoja o angielskich kutrach torpedowych walczących na Morzu Kaspijskim z oddziałami "czerwonych"[8]. Ogólną sytuację polityczną regionu czytelnie w swoich opracowaniach przedstawił znany historyk Aleksandr Szirokorad[9]. Podbój Zakaukazia w XVIII wieku oraz ujścia Wołgi zaprezentowano w opisowej części Atlasu Morskiego t. III cz. 1 oraz w nowym opracowaniu Grankowa[10].
Z nowych monografii, które także są przywoływane w niniejszej publikacji należy również wymienić tom I i III znakomitego opracowania o rosyjskich i radzieckich stoczniach remontowych pod redakcją Gieorgija Muru[11]. Natomiast pod względem opracowań dotyczących wojny 1941-1943 sytuacja jest dużo gorsza. Znakomita większość publikacji powstała w czasach radzieckich i daleka jest od obiektywizmu, choć można znaleźć kilka ciekawych i wartościowych publikacji.
Ponieważ niemożliwe jest zaprezentowanie działań Flotylli Kaspijskiej bez pokazania całokształtu spraw związanych z żeglugą cywilną na tym akwenie, kluczową publikacją jest opracowanie autorstwa jednego z czołowych historyków zajmujących się tym zagadnieniem w ZSRR - Jedlinskiego[12]. Książka tego autora, choć wydana jeszcze w latach 60. opiera się na rzetelnej kwerendzie archiwalnej i pomijając fragmenty o kierowniczej roli partii i jej przedstawicieli (co było rodzajem serwitutu), można odtworzyć losy statków żeglugi kaspijskiej oraz naświetlić podstawowe problemy związane z opisywanym akwenem. Kluczowym elementem jest analiza rozbudowy infrastruktury portowej w ówczesnym Iranie po tym, jak porty południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego po raz kolejny zostały zajęte przez Rosjan (tym razem w ramach porozumienia z Wielką Brytanią). Autor niestety nie ustrzegł się pewnych pomyłek w nazwach - szczególnie dużych tankowców. W swoim opracowaniu opisuje na przykład nalot na duży zbiornikowiec Azerbajdżan, choć w tamtym czasie nazywał się on Beria. Używanie w opracowaniach nazw poprawnych politycznie, zamiast rzeczywistych, jest pewną normą u autorów z czasów radzieckich.
Ważną, choć niestety raczej nienajlepszą pod względem merytorycznym, monografią działalności Flotylli Kaspijskiej jest książka Aleksandra Makowskiego i Borysa Radczenki wydana w 1982 r[13]. Książka traktuje o historii flotylli w niezwykle szerokim horyzoncie czasowym, od pierwszych podbojów po lata powojenne. Jest ona jednak pełna uproszczeń i przemilczeń. Niemniej jednak wciąż pozostaje jedyną jedyną monografią Flotylli Kaspijskiej.
Historia działań morskich nie może obyć się bez zestawienia floty wojennej i cywilnej. W tej pierwszej grupie znajdują się dwie pozycje Siergieja Biereżnoja[14] i praca Aleksandra Szirokorada[15]. W drugiej grupie podstawowym będzie rocznik marynarki handlowej z końca lat trzydziestych[16]. Ciekawym uzupełnieniem będą informacje z 17-tomowego atlasu statków żeglugi cywilnej dotyczące najnowocześniejszych na Morzu Kaspijskim zbiornikowców typu Lenin[17].
W niniejszej pracy wykorzystane zostały także źródła archiwalne dotyczące działalności operacyjnej Flotylli Kaspijskiej w latach 1941-1943. Zgodnie z obowiązującymi w Rosji przepisami, archiwalia dotyczące okresu po 1940 roku są w większości tajne lub znajdują się w archiwach niedostępnych dla zwykłych badaczy z Rosji, nie wspominając już o obcokrajowcach. Tajność części dokumentów wynika z trudności w ustaleniu instytucji (lub następcy prawnego), która gryf tajności nałożyła, bo tylko ta może go zdjąć. Ponieważ od 1945 roku zmiany organizacyjne w strukturach sił zbrojnych były duże, obecnie procedura odtajnienia materiałów trwa według naczelnika Centralnego Archiwum Wojennomorskiego w Gatczynie kpt. I rangi Władimira W. Pawłowskiego nawet do 3 lat (!).
Obok dokumentów istnieją liczne publikacje, które - swego czasu tajne - w latach 90. zostały odtajnione. Są one, mimo wszystko, wciąż niedostępne... Sam fakt odtajnienia nie powoduje, że dana książka może trafić do szerszego obiegu naukowego. Można to zaprezentować na przykładzie publikacji szczegółowo opisującej strukturę dowodzenia floty radzieckiej w latach wojny[18]. Książka ta straciła gryf tajności w 1992 r. Pojedyncze egzemplarze znajdują się w bibliotekach akademii morskich i innych szkół wojskowych oraz w bibliotekach archiwów ministerstwa obrony. Do żadnego z tych miejsc nie ma swobodnego odstępu dla cywilnych badaczy, więc choć książka nie jest już tajna, nie ma praktycznie żadnych możliwości, aby z niej skorzystać.
W niniejszej publikacji korzystano z materiałów archiwalnych dotyczących Flotylli Kaspijskiej, tj. fondu 2040. Znajduje się tam całość dokumentów dotyczących działalności operacyjnej flotylli w okresie od 1941 do 1943 roku, w tym także wspomniane dzienniki dowódców i szefów sztabu (w liczbie 6).
Dla niniejszej pracy najciekawsze są raporty opisujące dzielność flotylli w poszczególnych okresach:
- Fond 2040, op 147, dz. 20, k. 44, Obozornyj otczet ob operatiwnoj diejatielnosti KWF c 1 awgusta po 31 diekabria 1942 goda.
- Fond 2040, op 147, dz. 39, k. 46, Otcziet ob operatiwnoj diejatielnosti kaspijskoj wojennoj fłotilii s 1-go janwaria po 1 ijulja 1943 goda.
- Fond 2040, op 147, dz. 44, k. 46, Otcziet o wypołnienii operatywnych zadacz 1943 g. Kaspijskoj wojennoj fłotiliej s 1-go janwarja po 1 dekabra 1943 g.
- Fond 2040, op 147, dz. 15, k. 43, Materiały po otczetu bojewoj diejatielnosti sojedinienii i czastiej kaspwojenfłotilii za 10.06.1942-03.12.42.
Opracowania natury analitycznej:
- Fond 2040, op 147, dz. 86, k. 51, Ocenka i wywody po organizacii i prowiedieniu morskich pierewozok k itogomu otczietu po bojewoj diejatielnosti KKF za period Wielikoj Otieczestwiennoj Wojny. 1941-1945.
- Fond 2040, op 147, dz. 84, k. 51, Otczet o diejatielnosti liniejnych organow WOSO KWF Siewiero-Kaspijskogo Bassiejna w Otieczestwiennuju Wojnu s 22.06. 1941 g. po 01.01. 1944 g.
Uzupełnieniem wiedzy o działalności flotylli są komunikaty sztabu za omawiany okres:
- Fond 2040, op 147, dz. 30, k. 45, Opierswodki operatiwnogo otdieła sztaba Kasp. Wojen Fłotilii za 1942 g.
Korzystanie z dzienników dowództwa i sztabu flotylli jest o tyle utrudnione, że znajdują się one w nienajlepszym stanie i są pisane ręcznie, co znaczenie utrudnia odczytywanie zawartych tam informacji. Nie mniej jednak wszystkie ważniejsze wydarzenia są zdublowane we wspomnianych dokumentach.
Istotnym elementem kwerendy było znalezienie materiałów dotyczących przewozu armii gen. Władysława Andersa z ZSRR (port Krasnowodsk) do Pahlevi w Iranie. Niestety, kwerenda w archiwum marynarki wojennej w Gatczynie nie przyniosła pożądanych rezultatów. W raportach dotyczących transportu na Morzu Kaspijskim oraz w dziennikach dowódców i szefów sztabu nie znaleziono nawet wzmianki na ten temat. Powody mogą być dwa. Materiały te mogą pozostawać wciąż utajnione lub, co bardziej prawdopodobne, znajdują się w Rosyjskim Archiwum Ekonomiki w Moskwie, bo za przewóz nie odpowiadał Ludowy Komisariat Marynarki Wojennej tylko cywilny Komisariat Żeglugi Morskiej.
Informacji o armii gen. Andersa nie ma także w dokumentach Flotylli Kaspijskiej. Powodem jest fakt iż, jednostki marynarki wojennej nie eskortowały statków na trasie z Krasnowodska do portów irańskich (brakuje informacji o takich eskortach w ogóle), ponieważ nie było potrzeby takiej eskorty. Tak daleko na południe nie stwierdzono obecności nawet samolotów rozpoznawczych przeciwnika. W dziennikach działań bojowych Flotylli Kaspijskiej brak także wzmianek o kontaktowaniu się władz polskich z jej dowództwem w jakichkolwiek kwestiach.
Niniejsze opracowanie zostało podzielone na trzy zasadnicze części, w których kolejno będą omawiane następujące zagadnienia:
- obecność Rosji w okresie początkowym, tj. do 1917 r. (z uwzględnieniem rewolucji w środkowej Azji w 1916 r.),
- działania sił bolszewickich i białogwardyjskich oraz angielskich (włącznie z rajdem na Enzeli) w latach 1918-1920.
- działalność Flotylli Kaspijskiej w okresie od 1941 r. (inwazja na Iran) do końca 1943 r., (koniec działań na akwenie).
Dodatkowo analizowana jest skuteczności sił flotylli w ewentualnym starciu z realnym przeciwnikiem - okrętami, jakie planowano przerzucić na Morze Kaspijskie, w przypadku zdobycia przez wojska niemieckie któregokolwiek portu. Czytelnik znajdzie tu także informacje o obecności na akwenie kaspijskim lotnictwa morskiego i działalności okrętów podwodnych.
Kilka słów na temat nomenklatury - używane w tekście określenie krążownik pomocniczy odnosi się do uzbrojonych statków (najczęściej zbiornikowców). W oryginalnych dokumentach zazwyczaj pomija się przymiotnik pomocniczy, niemniej jednak, aby nie wprowadzać w błąd czytelników należy zaznaczyć, że nie były to krążowniki sensu stricto. To samo dotyczy klasy kanonierek pomocniczych. Tu klasyfikacja zdaje się być zupełnie umowna. Obok jednostek tak nazywanych w materiałach źródłowych, istnieje cała gama statków uzbrojonych, które niczym nie różniły się od pomocniczych kanonierek. Jedynymi kanonierkami budowanymi od podstaw jako okręty wojenne były Kars i Ardagan oraz patrolowce Astrabad i Geok-Tepe (bocznokołowiec).
Występujące w literaturze określenie kuter myśliwski, w odniesieniu do jednostek białogwardyjskich zostało zastąpione przez kuter torpedowy, jako że dotyczy angielskich kutrów typu CMB. W odniesieniu do okrętów "czerwonych" mianem tym określano motorowe kutry patrolowe/ścigacze okrętów podwodnych typu Greenport oraz małe kutry (motorówki) spełniające zadania wyłącznie pomocnicze i uzbrajane tylko doraźnie. Rozróżniono także w tekście torpedowce. Wyodrębniono duże i nowsze kontrtorpedowce typu Finn jako niszczyciele, mniejsze zaś i starsze okręty typu Sokół i pochodnych jako kontrtorpedowce.
Po zakończeniu wojny domowej pozostające na tym akwenie niszczyciele, klasyfikowano jako... kanonierki i tak też zostało przyjęte w tekście, w odniesieniu do właściwego okresu.
Daty stosowane w niniejszym opracowaniu są w starym stylu (w odniesieniu do wydarzeń przed styczniem 1918 roku) i w nowym stylu (po styczniu 1918 roku).
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
