1Zasady stosowania metod fizjoterapii w ortopedii i traumatologii narządu ruchuDariusz Białoszewski, Magdalena Czajkowska, Anna Daniluk, Anna Hadamus, Monika Lewandowska, Izabela Korabiewska, Edyta Smolis-Bąk
Rozdział ten opisuje wybrane aspekty różnych metod współczesnej fizjoterapii i zawiera praktyczne wskazówki dotyczące ich stosowania w pierwotnych i pourazowych dysfunkcjach narządu ruchu.
1.1. Fizykoterapia
Fizykoterapia jest zwykle postrzegana jako metoda uzupełniająca w programie usprawniania leczniczego. Najnowsze publikacje pozwalają jednak uznać ją - w wybranych przypadkach - za niezależną metodę stosowaną w fizjoterapii. Ortopedia stanowi prawdziwy poligon do zastosowań najnowszych metod fizykoterapii w leczeniu chorób na różnym ich etapie. W zależności od stanu pacjenta i okresu choroby można stosować rozmaite bodźce fizykalne, takie jak ciepło, pole magnetyczne, światło o różnym charakterze wiązki, prądy, ultradźwięki, wody lecznicze, peloidy itd. Należy jednak zawsze pamiętać o tym, jaki cel chce się uzyskać, stosując wybrany zabieg. Na przykład w stanie ostrym i podostrym największym problemem pacjenta jest zwykle ból, który nie pozwala niejednokrotnie na optymalne wprowadzenie kinezyterapii. Znaczne usługi oddaje tu krioterapia, a właściwie oziębianie tkanek; jest to jedna z podstawowych technik znoszących ból, stosowana już w pierwszej dobie po zabiegach operacyjnych i urazach. Do oziębiania wykorzystuje się profesjonalne urządzenia z zamkniętym obiegiem wody i presoterapią lub worki z lodem i termofory. Temperatura wody w tym zabiegu powinna być jak najniższa, dlatego dodatkowo wodę można oziębić specjalnymi wkładani termicznymi przechowywanymi w zwykłym zamrażalniku. Kriostymulację stosuje się najwcześniej 24 godziny po urazie, a właściwie tylko wtedy, gdy skutki urazu są już zdefiniowane tkankowo. Innymi pomocnymi w tym przypadku, nowoczesnymi metodami są laseroterapia wysokoenergetyczna HILT (high intensity laser therapy - laser gazowy o długości fali 1064 nm, mocy 3 kW w szczycie impulsu) lub laseroterapia MLS (multiwave locked system - stosuje się tu z kolei dwie długości fali: 905 nm i 808 nm, aplikowane w tej samej jednostce czasu), których wykorzystanie daje możliwość skutecznego podwyższania progu odczuwania bólu już po pierwszym zabiegu. Trzeba pamiętać, że technika zabiegu w laseroterapii wysokoenergetycznej jest ściśle zdeterminowana procedurą i wymaga określonych sposobów postępowania leczniczego na różnych poziomach energetycznych. Decydując się na biostymulację laserową, w każdym przypadku należy mieć na uwadze to, że zawsze można zmienić sposób aplikacji wiązki, jeśli stan miejscowy tego wymaga.
Z kolei najnowsze techniki z zastosowaniem fali uderzeniowej wykorzystuje się do leczenia zmian o charakterze przewlekłym. Fala uderzeniowa może mieć charakter fali skupionej lub coraz częściej stosowanej fali radialnej, czyli rozproszonej. Falę skupioną stosuje się w przypadku trwałych zmian, np. kamieni nerkowych lub tzw. ostrogi piętowej, w celu rozbicia takiej zmiany lub przebudowy. W zastosowaniu fali radialnej ważny jest sposób aplikacji. Źle dobrane parametry zabiegowe mogą przynieść efekt niepożądany. Właściwie zastosowana fala uderzeniowa ma działanie analgetyczne, powoduje przyspieszenie metabolizmu i zmniejszenie obrzęku, poprawia trofikę i unaczynienie tkanek oraz - w zależności od gęstości przepływu energii (energy flow density, EFD) - może mieć charakter niszczący lub stymulujący procesy naprawcze.
Działanie w trybie pojemnościowym koncentruje się w tkankach miękkich leżących blisko elektrody. Przy wyborze bodźca i rodzaju zabiegu trzeba zawsze zadać sobie pytanie: co chcemy przez ten zabieg osiągnąć, jaki jest jego cel? Poprzez właściwy wybór zabiegu można uzyskać wiele efektów biologicznych, takich jak:
? stymulacja błon komórkowych;
? mechaniczne odwracalne odkształcenia cytoszkieletu;
? zwiększenie przepuszczalności błon komórkowych;
? stymulacja angiogenezy;
? poprawa perfuzji tkankowej itd.
Warto określić, jakie pacjent ma oczekiwania dotyczące własnej sprawności, zarówno w danym dniu, jak i długoterminowe. Każdy człowiek, zwłaszcza cierpiący, może mieć inne oczekiwania dotyczące własnej sprawności, co należy uwzględnić w procesie leczenia.
W urazach sportowych coraz częściej wykorzystuje się zmodyfikowaną wersję diatermii krótkofalowej (DKF) w urządzeniach znanych pod nazwa INDIBIA, TECAR czy WINBACK. Pole elektromagnetyczne o wielkiej częstotliwości 300 kHZ, 500 kHz i 1 MHz stosuje się w formie ciepłych i zimnych zabiegów do terapii urazów sportowych i zespołów bólowych oraz po złamaniach. W zabiegu używa się elektrody pojemnościowej (capacitive electric transfer, CET), w przypadku której prąd o częstotliwości radiowej wnika na głębokość 2-3 cm, i elektrodę rezystancyjną (resistive electric transfer, RET), dzięki której działanie bodźca koncentruje się na tkankach o małej zawartości elektrolitów. Obwód zamyka elektroda neutralna. Celem zabiegów jest:
? poprawa trofiki tkanki;
? zmniejszenie obrzęku;
? zwiększenie zawartości kolagenu, zwłaszcza typu I, w uszkodzonych strukturach tkankowych.
Zabieg ten pozwala na dokładniejsze opracowanie tkanek z jednoczesnym łączeniem technik terapii manualnej w trakcie jego przeprowadzania.
Nie można zapomnieć o wyeliminowaniu przeciwwskazań do zabiegów fizykoterapeutycznych. Nowoczesna fizykoterapia to najczęściej terapia kilkoma wybranymi metodami, które powinny się uzupełniać i optymalizować efekty leczenia. W planowaniu terapii trzeba pamiętać o kolejności wybranych zabiegów i właściwie dobierać dawki terapeutyczne. Prawie zawsze istnieje możliwość stosowania terapii skojarzonej, co pozwala wzmocnić bodziec i dotrzeć głębiej w tkanki. Fizykoterapia daje również możliwość treningu mięśni, jeśli stan pacjenta tego wymaga. Z kolei dzięki elektrostymulacji czynnościowej pacjent może zachować sprawność mięśni nawet wówczas, gdy ruch jest niemożliwy. Taki trening wykonuje się w stanach pooperacyjnych, jak również wtedy, gdy ból uniemożliwia ćwiczenia bierne i czynne.
Z
Jak należy ustalać kolejność zabiegów?
Jako pierwsze należy wykonywać zabiegi, które wymagają czystości skóry (laseroterapia, naświetlanie IR, UV, krioterapia), gdyż powinny one spowodować rozszerzenie okolicznych naczyń krwionośnych w celu zwiększenia działania miejscowego wykorzystywanych bodźców. Jako drugi należy wykonać zabieg, przy którym pacjent musi określić natężenie stosowanych bodźców (wszystkie zabiegi elektroterapii przeciwbólowej, termoterapia o dodatnich nominałach - okłady parafinowe, peloidy, fango, hydroterapia, pole magnetyczne itp.). Jako ostatnie należy stosować zabiegi z zastosowaniem leku (jonoforeza, sonoforeza), jak również zabiegi z zastosowaniem żelu jako substancji sprzęgającej (sonoterapia, fala uderzeniowa) oraz: pole magnetyczne niskiej częstotliwości, diatermię krótkofalową, impulsowe pole elektromagnetyczne, hydroterapię.
W czasie jednej sesji z pacjentem należy zawsze dobierać zabiegi tak, aby nie powielać tych samych bodźców i nie nakładać na siebie zabiegów o silnym działaniu przeciwbólowym. Nie należy wykonywać więcej niż trzech zabiegów w czasie jednej sesji. Kolejną sesję przeprowadza się następnego dnia lub co drugi dzień, z wyjątkiem krioterapii i elektroterapii TENS (transcutaneous electrical nerve stimulation - przezskórna elektryczna stymulacja nerwów), które można wykonywać co 4 godziny. Są to zalecenia ogólne, a w szczególnych, uzasadnionych klinicznie przypadkach można odstąpić od omówionych zasad.
Z
Przykłady zabiegów, których nie należy łączyć:
? krioterapia i okłady parafinowe lub inne zabiegi cieplne;
? naświetlanie promieniowaniem podczerwonym i krioterapia;
? elektroterapia, np. interferencja o częstotliwości 80-100 Hz i TENS o działaniu przeciwbólowym;
? diatermia krótkofalowa i Tera-puls lub inne pole magnetyczne;
? laseroterapia po zabiegach z zastosowaniem żelu lub oleju parafinowego.
Z
Przy stosowaniu zabiegów fizykalnych należy pamiętać o następujących zasadach.
1. W laseroterapii (bez względu na moc lasera) biostymulująca jest dawka do 12 J/cm2, a hamujące/przeciwbólowe i przeciwzapalne działanie wykazują dawki w przedziale 12-16 J/cm2. Należy również mieć zawsze na uwadze to, że głębokość wnikania promieniowania jest zależna jedynie od długości fali, a nie od mocy lasera.
2. W elektroterapii:
? przy aplikacji dawki przeciwbólowej stosuje się ją (w zależności od rodzaju prądu) przez 15-20 minut, aż do wystąpienia wyraźnego uczucia mrowienia lub skurczu mięśnia, a bodziec ma być wyraźny, ale niebolesny dla pacjenta;
? przy tzw. treningu mięśni trwającym do 10 minut nie zwiększa się dawki w czasie trwania zabiegu;
? podczas jonoforezy podaje się jony leku w wodnym roztworze 1-2% przy małych dawkach natężenia prądu, rzędu około 0,5 mA, nawet jeśli pacjent ma zaburzenia czucia lub jest nieprzytomny.
3. Podczas stosowania miejscowej krioterapii oziębianie stosuje się do 24 godzin od zaistnienia urazu, a kriostymulację - najwcześniej od 2. doby, kiedy to tkankowe skutki urazu są już widoczne.
4. Zabiegi cieplne wykonuje się, jeśli nie ma innych przeciwwskazań, dopiero po zakończeniu okresu ostrego.
5. Podczas stosowania diatermii krótkofalowej ważne jest właściwe dobranie dawki (pod względem ilości ciepła wytworzonego w tkankach); diatermię krótkofalową można wykonywać w sposób ciągły (działanie regenerujące) lub impulsowy (działanie pobudzające, przeciwbólowe i przeciwzapalne).
6. Jeśli wykonuje się kilka zabiegów w czasie jednego spotkania z pacjentem, nie należy nigdy nakładać na siebie bodźców o przeciwstawnym działaniu, np. zimna i ciepła itd.
1.2. Kinezyterapia
Termin "kinezyterapia" pochodzi od greckiego słowa kinesis, oznaczającego ruch. Kinezyterapia jest częścią składową fizjoterapii. Bazuje na ćwiczeniach leczniczych (usprawniających) umożliwiających uzyskanie maksymalnej poprawy funkcji utraconych w wyniku choroby lub odniesionego obrażenia. Kinezyterapia jest stosowana w większości chorób, zarówno podczas leczenia zachowawczego, jak i przed- i pooperacyjnego. W celu zwiększenia efektywności terapii łączy się ją często z metodami fizykoterapeutycznymi. Celem kinezyterapii w rehabilitacji pacjentów z chorobami narządu ruchu jest m.in. przeciwdziałanie ograniczeniom ruchomości w stawach i przykurczom, zapobieganie zanikom mięśniowym, osłabieniu mięśni oraz obrzękom, jak również przywracanie koordynacji ruchowej, prawidłowej ruchomości w stawach, siły i wytrzymałości mięśniowej, sprawności i wydolności ogólnej oraz rozluźnienie nadmiernie napiętych mięśni.
1.2.1. Zastosowanie kinezyterapii w leczeniu pacjentów ze schorzeniami narządu ruchu
Ustalanie programu ćwiczeń jest procesem złożonym, składającym się z kilku etapów. Wymaga wstępnej, dokładnej oceny chorego na podstawie oceny lekarza (diagnozy), oceny czynnościowej za pomocą celowanego badania fizjoterapeutycznego, testów czynnościowych oraz badań dodatkowych stosowanych w fizjoterapii, a także odpowiednich konsultacji z innymi specjalistami. Wymaga też przewidywania, czyli prognozy, i znajomości anatomii, biomechaniki, patofizjologii oraz zawsze indywidualnie ustalanych możliwości regeneracyjnych i kompensacyjnych pacjenta. Uwzględniając stan chorego, jego możliwości i dostępny sprzęt, można zaplanować fizjoterapię. Planowanie procesu usprawniania powinno zawsze określać: cel nadrzędny (np. przywrócenie pełnej lub możliwie maksymalnej sprawności fizycznej), cele etapowe (osiągnięcie pewnego etapu warunkuje przejście do następnego) i szczegółowe (np. likwidacja przykurczów, wzmocnienie określonej grupy mięśniowej). Należy poza tym zawsze w sposób obiektywny, zgodny z zasadami medycyny opartej na dowodach (evidence-based medicine, EBM), monitorować proces rehabilitacji. Na każdym z wymienionych etapów niezbędna jest ścisła współpraca fizjoterapeuty z lekarzem prowadzącym pacjenta.
Wyróżnia się kinezyterapię miejscową i ogólną oraz metody kinezyterapeutyczne. Podczas ćwiczeń kinezyterapii miejscowej pracuje do 30% ogólnej masy mięśniowej. Celem jest jak najpełniejsze przywrócenie utraconych funkcji bądź uruchomienie mechanizmów kompensacji lokalnej. W ortopedii znajdują zastosowanie wszystkie ćwiczenia z zakresu kinezyterapii miejscowej. Są to ćwiczenia:
? bierne - stosuje się je po długotrwałym unieruchomieniu kończyn, w początkowym okresie uruchamiania stawów po zabiegu operacyjnym, w przypadku nieutrwalonych ograniczeń ruchomości w stawach, w celu utrzymania odpowiedniej długości i elastyczności mięśni;
? czynno-bierne - znajdują zastosowanie po chirurgicznych zabiegach rekonstrukcyjnych narządu ruchu, po unieruchomieniu kończyn, w przypadku ograniczenia ruchomości w stawach, w stanach atrofii tkankowej;
? prowadzone - są stosowane w przypadku osłabienia siły mięśniowej niepozwalającej na wykonanie ruchu czynnego w pełnym zakresie;
? samowspomagane - są wykonywane w celu utrzymania lub zwiększenia zakresu ruchów w stawach oraz rozluźnienia nadmiernie napiętych mięśni;
? czynne w odciążeniu - przeciwdziałają zanikom mięśni, poprawiają zakres ruchów w stawach oraz wzmacniają siłę mięśni, dają też możliwość wykonywania ruchu w przypadku występowania bólu o niewielkim stopniu nasilenia bądź przy niepełnych zrostach po złamaniach;
? czynne w odciążeniu z oporem - ich celem jest zwiększenie siły mięśni;
? czynne wolne - stosowane w celu poprawy siły i wytrzymałości mięśniowej, utrzymania i zwiększenia zakresu ruchów w stawach, jak również poprawy koordynacji ruchowej;
? czynne z oporem - zwiększają siłę i wytrzymałość mięśni, pomagają w uzyskaniu kompensacyjnych przyrostów siły w grupach mięśni nieobjętych procesem chorobowym oraz w "przenoszeniu" napięcia mięśniowego do części ciała znajdujących się w unieruchomieniu, poprawiają też koordynację nerwowo-mięśniową.
Należy pamiętać, że w obrębie każdej z tych grup ćwiczeń istnieje dosyć duże zróżnicowanie ich trudności. W ćwiczeniach z oporem (zarówno czynnych, jak i czynnych w odciążeniu) można zastosować różne formy tego oporu: manualny, ciężarem własnego ciała, za pomocą hantli lub innych obciążników oraz opór progresywny. Dobór formy oporu powinien być podyktowany względami praktycznymi oraz celem, który ma zostać osiągnięty za pomocą danego ćwiczenia.
Innymi formami ćwiczeń i oddziaływań są:
? ćwiczenia redresyjne;
? wyciągi redresyjne;
? ćwiczenia synergistyczne;
? ćwiczenia oddechowe;
? ćwiczenia relaksacyjne;
? ćwiczenia czynności samoobsługowych;
? ćwiczenia sterowane;
? ćwiczenia manualne;
? pionizacja;
? nauka chodu.
Z
Prowadząc ćwiczenia z zakresu kinezyterapii miejscowej, fizjoterapeuta powinien przestrzegać określonych, niżej wymienionych zasad.
1. Należy zapewnić choremu bezpieczeństwo ćwiczeń oraz wygodną pozycję, która sprzyja rozluźnieniu mięśni.
2. Ćwiczenia powinno się wykonywać w pozycjach, które stwarzają najlepsze warunki do stabilizacji niećwiczonych stawów, chyba że specyfika ćwiczenia wymaga autostabilizacji.
3. Choremu należy dokładnie objaśnić sposób wykonania ruchu i prawidłową pozycję wyjściową oraz nauczyć go świadomego rozluźniania mięśni.
4. Wszystkie ruchy w ćwiczonym stawie powinny być prowadzone w maksymalnie pełnym zakresie ruchu, w odpowiedniej płaszczyźnie.
5. Ruch w ćwiczonym stawie powinien się odbywać płynnie i rytmicznie.
6. Aby ćwiczenie było skuteczne, należy wykonać określoną liczbę powtórzeń (np. ćwiczenia bierne), a czas trwania ćwiczeń należy zawsze dostosować do aktualnych możliwości pacjenta i jego wzorca dobowego (chronoterapia).
7. Obciążenia powinny być dobierane indywidualnie do możliwości pacjenta, nie mogą powodować odczuć bólowych ani doprowadzać do nadmiernego zmęczenia osłabionych grup mięśniowych lub przeciążeń.
8. Ćwiczenia mogą powodować jedynie bardzo łagodne dolegliwości bólowe i zmęczenie mięśni utrzymujące się maksymalnie do 2 godzin po ich zakończeniu.
Kinezyterapia o działaniu ogólnym to:
? ćwiczenia ogólnokondycyjne;
? gimnastyka poranna;
? ćwiczenia w wodzie.
Wykorzystuje się tu ćwiczenia nieobjętych procesem chorobowym części ciała w celu przywrócenia funkcji niesprawnych narządów, przynajmniej do stanu sprzed zachorowania. Poprawia to ogólną sprawność fizyczną, zwiększa siłę i wytrzymałość mięśniową. Treningi prowadzi się najczęściej w formie zespołowej, starając się dobrać do ćwiczeń jednolite czynnościowo grupy pacjentów (np. pod względem jednostki chorobowej, wieku, wydolności).
1.2.2. Specyfika kinezyterapii po zabiegach chirurgicznych
Rehabilitacja w leczeniu zabiegowym obejmuje dwa okresy:
? poprzedzający zabieg chirurgiczny;
? wczesnej rehabilitacji pooperacyjnej (bezpośrednio po zabiegu operacyjnym).
Zadaniem kinezyterapii w przypadku pacjentów czekających na leczenie operacyjne jest:
? nauka poprawnego wykonywania ćwiczeń oddechowych, odkrztuszania i kaszlu;
? niedopuszczenie do roztrenowania organizmu;
? pozytywne oddziaływanie na psychikę.
Natomiast po operacji głównym celem kinezyterapii jest zapobieganie powikłaniom płucnym, zakrzepowo-zatorowym oraz krążeniowym. Najistotniejszymi ćwiczeniami w okresie wczesnym pooperacyjnym są więc ćwiczenia oddechowe i przeciwzakrzepowe (wykonywane kilkukrotnie lub nawet kilkunastokrotnie w ciągu doby). Ćwiczenia oddechowe mają na celu poprawę wentylacji płuc - wszystkich ich płatów i segmentów - oraz niedopuszczenie do powikłań opłucnowych; stosuje się je także podczas wykonywania innych ćwiczeń w celu uspokojenia organizmu. Istotną ich składową są ćwiczenia efektywnego kaszlu, które ułatwiają odkrztuszanie zalegającej wydzieliny z drzewa oskrzelowego, utrzymują drożność oskrzeli oraz zapobiegają powstawaniu zmian zapalnych. Ćwiczenia przeciwzakrzepowe polegają na pobudzaniu krążenia w obwodowych odcinkach kończyn dolnych (np. rytmicznie zgięcia grzbietowe i podeszwowe stóp, krążenia stopami, krótkie napięcia grup mięśniowych kończyn dolnych). U chorych po zabiegach operacyjnych bardzo istotne jest wczesne uruchamianie, pionizacja i, w przypadku zabiegów wykonywanych na kończynach dolnych, nauka chodzenia. W związku z tym najszybciej jak to możliwe wprowadza się ćwiczenia z zakresu kinezyterapii miejscowej i ogólnej mające na celu usuwanie czynnościowych i organicznych następstw zabiegu oraz jak najszybsze przywrócenie pacjentowi sprawności pozwalającej mu na możliwie największą samodzielność.
1.3. Masaż
Co kilka lat obserwuje się powstawanie nowych i przyswajanie egzotycznych form masażu. Pozytywne efekty, jakie odczuwa pacjent dzięki zastosowaniu różnych technik masażu, są doceniane od starożytności. Masaż, który polega na mechanicznym pobudzaniu tkanek przy użyciu rąk, przyrządów i przyborów, niesie ze sobą dużą różnorodność bodźców i możliwości oddziaływania na poszczególne tkanki. Różne rodzaje masażu (klasyczny, limfatyczny, przyrządowy, w środowisku wodnym itd.) są stosowane w celach leczniczych, kosmetycznych, w sporcie czy jako formy relaksu. Ze względu na zapotrzebowanie, uwzględniając postęp w medycynie i fizjoterapii, stworzone zostały kolejne metody masażu (poprzeczny, funkcyjny), wykorzystywane są nowe urządzenia (masaż wibracyjny), ale równie często następuje powrót do bogatych starożytnych tradycji (refleksologia, masaż meridianowy).
Pamiętając o neurofizjologicznym mechanizmie oddziaływania masażu, należy zawsze uwzględniać przeciwwskazania do zabiegu, postrzegając pacjenta w sposób holistyczny, i każdorazowo dostosowywać dobór technik masażu do potrzeb danej osoby.
Masaż jest metodą wpływającą zarówno na wewnętrzne, jak i zewnętrzne objawy chorobowe, a często dociera do ich przyczyn. Wywiera bezpośredni i pośredni wpływ na organizm, wyzwalając wiele procesów fizjologicznych. Terapeuta powinien mieć świadomość oddziaływania poszczególnych chwytów, ruchów i opracowań (głaskania, rozcierania, ugniatania, oklepywania, wibracji, roztrząsania), których celem może być zarówno zapobieganie dysfunkcjom narządu ruchu, jak i ich leczenie. Przy opracowywaniu strategii pracy z pacjentem bardzo istotne stają się wybory: w jakiej pozycji ułożyć pacjenta, jakie zastosować techniki, czy i jak połączyć różne formy masażu oraz jak najlepiej wykorzystać czas przeznaczony na zabieg.
Wykonanie masażu związane jest ze schematem wyuczonych ruchów, które są takie same dla różnych pacjentów. Daje to poczucie bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, ale jednocześnie może zubożyć odczucia i uczynić masaż niedostosowanym do odbiorcy. Umiejętności decydowania, jaką formę masażu wybrać i jak łączyć różne jego techniki, rozwijają się w miarę nabierania doświadczenia. Doświadczeni fizjoterapeuci coraz częściej decydują się na masaż różnymi technikami kilku kluczowych obszarów zamiast jednego, gdyż osiągają w ten sposób większe i dłużej trwające efekty terapeutyczne.
Z
Wynika z tego, że fizjoterapeuta/masażysta powinien przez całe zawodowe życie rozwijać umiejętności diagnostyczne i rozszerzać swoje zdolności manualne, ucząc się u różnych instruktorów, którzy specjalizują się w odmiennych technikach pracy z ciałem ludzkim.
Masaż dzięki swojemu bogatemu oddziaływaniu może stanowić jeden z najbardziej skutecznych sposobów walki z przewlekłym bólem. Wibracja, rozcieranie, dotyk czy ruch przekazany poszczególnym mięśniom prowadzi do pobudzenia mechanoreceptorów i dzięki niemu do aktywacji tzw. bramki rdzeniowej, zmniejszając objętość informacji nocyceptywnej docierającej do mózgu. Pobudzeniu ulega wówczas opracowywany rejon ciała wraz z punktowymi źródłami bólu, co nasila dolegliwości bólowe i powoduje dyskomfort. Dlatego należy uwzględnić możliwość zastosowania masażu całościowego zamiast częściowego, gdyż może stanowić to lepszy sposób walki z bólem.
Różne formy/metody masażu dają bogate możliwości oddziaływania na tkanki i narządy w zależności od potrzeb pacjenta czy sportowca.
? Masaż sportowy - efektywnie walczy ze zmęczeniem zawodnika, przyspiesza regenerację jego organizmu, może również wspomagać likwidację bólu oraz mieć zastosowanie w profilaktyce, np. aby nie dopuścić do zaburzeń koordynacji nerwowo-mięśniowej (w sportach siłowo-szybkościowych), może też wspomagać leczenie po kontuzjach. Istotnie oddziałuje na zwiększenie zdolności mięśni do wysiłku, wpływa na zachowanie ich siły, masy, elastyczności i szybkości reakcji.
? Masaż poprzeczny - znajduje zastosowanie zarówno w opracowywaniu struktur kurczliwych, jak i niekurczliwych. Jest pomocny w opracowywaniu struktur, które są nadmiernie rozluźnione lub nadmiernie napięte, co daje duże możliwości wykorzystania go do masowania brzuśców mięśniowych, ścięgien i więzadeł.
? Masaż funkcyjny - może stanowić przygotowanie do terapii manualnej, np. przed zabiegiem mobilizacji czy przed poizometryczną relaksacją (post isometric relaxation, PIR).
? Masaż izometryczny (intensywny masaż podczas skurczu mięśnia bez skracania jego długości) - ma na celu przywrócenie siły i masy mięśniowej osłabionym mięśniom bez dodatkowego obciążania organizmu ćwiczeniami. Pozwala rozluźnić zmęczony mięsień, może zapobiegać późniejszym uszkodzeniom; stał się ostatnio niezbędnym elementem stosowanym w fizjoterapii sportowców.
? Masaż lodem - stosowany w celu uzyskania szybszej regeneracji w zespołach przeciążeniowych układu kostno-stawowego i po intensywnym wysiłku fizycznym.
? Masaż kontralateralny - wykorzystuje oddziaływanie zdrowej kończyny za pośrednictwem skrzyżowań naczyniowo-ruchowych odruchów fizjologicznych na kończynę przeciwną (około 30%), co może prowadzić do szybszego gojenia i zrostu kostnego oraz zapobiegać niekorzystnym zmianom wynikającym z długotrwałego unieruchomienia stawów.
? Masaż powięziowo-mobilizujący - wpływa na elementy systemu powięziowo-więzadłowego, np. podczas wspomagania leczenia dolegliwości kręgosłupa (przywraca elastyczność, pobudza punkty przykręgosłupowe, działa relaksująco i rozluźniająco).
? Masaż centryfugalny (dostawowy) - masaż wykonywany zbieżnie w kierunku szpary stawowej, stosowany po urazach stawowych.
? Masaż tkanek głębokich - stosowany w celu zwiększenia ruchliwości tkanek, rozluźnienia napięć mięśni i powięzi oraz zmniejszenia bólu. Terapeuta wykonuje ruchy łokciami, przedramionami i palcami, zahaczając i rozciągając tkanki.
? Masaż pneumatyczny - mechaniczny odpowiednik ręcznego drenażu limfatycznego pomagający przesuwać nagromadzoną i zalegającą chłonkę.
? Masaże w środowisku wodnym - masaż wirowy, podwodny i z katedry natryskowej - masaże wykorzystujące czynniki bodźcowe środowiska wodnego (ciśnienie hydrostatyczne i hydrodynamiczne, wypór hydrostatyczny, czynnik termiczny, właściwości fizykochemiczne).
Różne metody masażu dają wiele możliwości kombinacji ich zastosowania i połączeń, np. masaż klasyczny wykonany przed masażem funkcyjnym (przed poizometryczną relaksacją), masaż grzbietu w połączeniu z opracowaniem punktów spustowych (po dużym wysiłku), masaż przyrządowy (tzw. rollmasaż) w połączeniu z kinesiology tapingiem (jako podtrzymanie efektu rozluźnienia). Istotne znaczenie w łączeniu technik masażu ma także kierunek ich stosowania, często przeciwny w odmiennych metodach, w zależności od efektu, jaki chce się uzyskać, np. masaż doogonowy (od głowy w kierunku kości krzyżowej), który korzystnie oddziałuje na tylne pasy powięziowe, połączony z głębokim uciskiem powoduje zmniejszenie napięcia tkanek.
Masaż, poza samodzielnymi możliwościami leczenia pacjenta, jest jednak tylko jedną z form fizjoterapii wplecioną w usprawnianie chorego i zawsze należy uwzględniać odpowiednią kolejność jego stosowania i łączenia z innymi metodami usprawniającymi (fizykoterapia, kinezyterapia).
Do masażu leczniczego, poza środkami poślizgowymi, można zastosować wiele preparatów stosowanych powierzchniowo, zawierających środki farmakologicznie czynne z tzw. obszaru OTC (over-the-counter) obejmującego leki wydawane bez recepty (np. różne preparaty zawierające diklofenak, heparynę, diosminę itd.). W takich przypadkach każdorazowo, poza upewnieniem się o braku występowania alergii, należy zastosować próbę z wybranym preparatem na małym obszarze tzw. wrażliwej skóry, np. na wewnętrznej stronie przedramienia.
Coraz częściej w holistycznym leczeniu pacjentów z dysfunkcjami narządu ruchu do ich usprawniania wykorzystuje się stosowane w innych kręgach kulturowych i mające wielusetletnie tradycje masaże: tajski, akupunkturowy masaż meridianowy, lomi lomi nui, polinezyjski ma-uri, ajurwedyjski itp. - są one często łączone z jednoczesnym stosowaniem różnych technik relaksacyjnych. Dotyczy to zwłaszcza fizjoterapii prewencyjnej - wczesnej i odległej.
1.4. Terapia manualna
Podstawą terapii manualnej jest - oprócz doskonałego obycia z anatomią topograficzną, wiedzy na temat właściwości poszczególnych tkanek budujących narząd ruchu i znajomości poszczególnych technik terapeutycznych - umiejętność badania czynnościowego pacjenta i właściwego wyciągania wniosków. Tylko bowiem na podstawie takiego badania można zadecydować o wyborze konkretnej metody i poszczególnych jej technik. Terapeuta po dokładnej analizie powinien wytworzyć sobie indywidualny obraz łańcucha przyczynowo-skutkowego.
Obecnie istnieje tendencja do stosowania terapii manualnej w modelu holistycznym, w którym zwraca się uwagę na pacjenta jako całość, nie skupiając się, jak to wcześniej bywało, tylko na jednym niesprawnym układzie lub narządzie. Może to oznaczać, że w pewnych przypadkach należy zamienić dotychczas stosowaną metodę, np. mobilizacji stawu, na neuromobilizację czy techniki mobilizacji tkanek miękkich.
Terapia manualna jest stosowana zarówno w podostrym, jak i ostrym okresie zaburzeń strukturalnych. Bywa dobrym rozwiązaniem, kiedy z powodu towarzyszących przeciwwskazań nie można stosować klasycznej fizjoterapii ani leczenia farmakologicznego.
Trzeba pamiętać o tym, że terapia manualna oferuje bardzo dużo możliwości terapeutycznych i daje nierzadko dobre wyniki, ale jest to jedna z metod, którą należy wplatać w cykl kompleksowej rehabilitacji, łącząc z metodami kinezyterapii, masażu czy fizykoterapii. W okresie późniejszym leczenia manualnego warto też pamiętać o zalecaniu indywidualnie dostosowanej kinezyterapii w celu utrwalenia rezultatów zabiegów manualnych i zapobiegania nawrotom dysfunkcji. Masaż natomiast może być znakomicie wykorzystany jako przygotowanie tkanek do zabiegu manualnego i w celu normalizacji pobudzenia układu nerwowego po nim.
Mobilizacje stawów wyparły już prawie całkowicie z fizjoterapii dawniej szeroko stosowane i nielubiane przez pacjentów ćwiczenia redresyjne - bardzo nieprzyjemne i nieraz dość bolesne. Terapia manualna to dziedzina, w której wyróżnia się rozmaite techniki:
? mobilizacyjne i manipulacyjne na stawach;
? manualne na tkankach miękkich;
? mobilizacyjne na tkankach nerwowych;
? osteopatyczne.
Wykorzystuje się tu do pracy wiele pozycji ułożeniowych, chwytów, technik i ruchów ("rękoczynów"). Jest to dziedzina stale ewoluująca, w której ciągle poszukuje się nowych rozwiązań, ale w której trudno, ze względu na jej specyfikę, o twarde i zgodne z paradygmatem EBM naukowe dowody jej skuteczności. Opisywana terapia służy przede wszystkim leczeniu zespołów bólowych związanych z uszkodzeniami przeciążeniowymi i mechanicznymi stawów, zwłaszcza kręgosłupa, oraz różnych dysfunkcji tkanek miękkich narządu ruchu. Wykazuje skuteczność zarówno w okresie zmian czynnościowych, jak i strukturalnych.
Od "kręgarstwa" stosowanego przez laików (znachorów i kręgarzy) różni się medycznym wykształceniem terapeuty, precyzją diagnostyki i wykonaniem zabiegu zgodnie ze wskazaniami i przeciwwskazaniami do terapii. Dziedzina ta bazuje na podstawach teoretycznych uznanych szkół terapii manualnej, reprezentowanych przez takich twórców, jak: Robert Maigne (Francja), Karel Lewit (Czechy), Karl Sell, Hans P. Bischoff (Niemcy) czy Freddy Kaltenborn (Norwegia). Wszystkie te szkoły mają obok własnych zasad i filozofii również wiele specyficznych tylko dla siebie technik. Na dalszy rozwój tej dziedziny znaczny wpływ wywarła również szkoła osteopatii Taylora Stilla (Stany Zjednoczone) i Lauriego Hartmana (Anglia) oraz tzw. medycyna czaszkowo-krzyżowa Johna Upledgera. Nie można pominąć także współczesnych twórców metod, takich jak: Paul W. Ackermann (autorska chiropraktyka), Ida Rolf (tzw. rolfing), Moshé Feldenkrais (terapia autorska) czy Thomas Myers (integracja strukturalna).
Inną, coraz szerzej stosowaną metodą jest neuromobilizacja według Davida Butlera. Znosi ona zaburzenia poślizgowe struktur układu nerwowego i przywraca prawidłową neuromechanikę. Jest stosowana w leczeniu zachowawczym różnych dysfunkcji pierwotnych (stany po neuropraksjach, uszkodzeniach typu axono- i neurotmesis) i wtórnych (zespoły cieśni) nerwów obwodowych oraz w usprawnianiu pooperacyjnym. Neuromobilizacja polega na napinaniu bądź uruchamianiu ślizgu nerwów poprzez odpowiednie ustawienia stawów w pozycjach izolowanych i rozciągnięcie tkanek miękkich poszczególnych par/łańcuchów kinematycznych. Bezpośrednie działanie na układ nerwowy ("pociąganie nerwu") ma na celu:
? usprawnienie jego plastyczności;
? normalizację zakłóconej pobudliwości oraz intensywności procesów nerwowych;
? zmniejszenie dolegliwości bólowych;
? poprawę ukrwienia i transportu aksonalnego;
? zmniejszenie napięcia układu współczulnego.
Do Polski wiedza na temat leczenia manualnego, podobnie jak do innych krajów Europy, docierała z różnych źródeł. Stąd spotykana znaczna różnorodność metod postępowania, a także poglądy co do istoty samych zabiegów manualnych. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku poszerzono w Polsce oddziaływanie technik terapii manualnej o sferę psychiczno-duchową, postrzegając człowieka holistycznie jako jedność psychofizyczną i uwzględniając w terapii czynniki psychogenne (skutki psychogenne) (Santorski, Eichelberger).
Obecnie powstają nowe metody terapeutyczne, które łączą kilka technik, zmierzają do poprawy funkcji i uwzględniają znaczenie powięzi, jak funkcjonalna terapia powięziowa (Funktionsorientierte Faszien Therapie, FOFT) według Salaha Bachy czy terapia według Geoffreya Maitlanda. FOFT to koncepcja integracyjna terapii manualnej, która kładzie główny nacisk na funkcjonowanie układu powięziowego w aspekcie ruchowym i stymuluje zaburzoną funkcję. Natomiast metoda Maitlanda łączy wiedzę teoretyczną z wynikami klinicznymi (ocena pacjenta w czasie trwania ruchu stanowi tu integralną część procesu planowania leczenia).
Terapia manualna ma zastosowanie zwłaszcza w leczeniu dysfunkcji czynnościowych, gdy nie znajduje się ich organicznej przyczyny mimo obiektywnych badań medycznych. Wszystkie techniki zabiegowe wykorzystywane w terapii manualnej stosuje się zgodnie z zasadą bezbolesności i ruchu przeciwnego, co oznacza, że zabiegu nie przeprowadza się, jeśli podczas jakiegoś ruchu pacjent odczuwa ból, a procedury lecznicze wykonuje się w kierunku przeciwnym do bólu. Uwzględniając taką zasadę, można pracować bezpiecznie nad przywróceniem utraconej sprawności, odtworzeniem równowagi stawowej czy odblokowaniem stawów. Aby to osiągnąć, często należy zastosować techniki mobilizacji i manipulacji stawu. Zabieg manipulacji jest zabiegiem szybszym i kończy się charakterystycznym odgłosem ("trzask", "kliknięcie"), natomiast mobilizacja jest procedurą dłuższą i wymaga kilkunastokrotnego powtarzania ruchów w określonym kierunku w stawie. Aby zachować efekt terapii i utrzymać stan prawidłowy, należy pamiętać o stosowaniu autoterapii przez pacjenta i pracy nad zachowaniem elastyczności mięśni. W zależności od celu, jaki chcemy osiągnąć, można stosować różne techniki energizacji mięśni:
? MET (muscle energy technique);
? poizometryczną relaksację (PIR);
? techniki mięśniowo-powięziowe (myofascial release, MFR);
? stretching;
? postfacilitation strech method według Jandy;
? hamowanie zwrotne (reciprocal inhibition);
? izolityczny skurcz ekscentryczny;
? skurcz izokinetyczny.
Różne modyfikacje tych technik mogą mieć wpływ na stan napięcia mięśniowego, stanowić przygotowanie do manipulacji, mobilizować stawy, rozciągać przykurcze łącznotkankowe i działać przeciwbólowo.
Współczesne terapie manualne podejmują próbę powiązania wielu filozofii mających na celu przywrócenie utraconych funkcji, starając się globalnie patrzeć na problem chorego, i bardzo często łączą w sobie techniki z kilku różnych metod, powstałych wiele lat temu.
Terapia manualna nie jest cudownym środkiem oddziaływania na wszystkie pierwotne i wtórne choroby narządu ruchu, ale stosowana we właściwy sposób (umiejętności nabyte na certyfikowanych kursach poszczególnych metod + doświadczenie) i w skojarzeniu z klasyczną fizjoterapią potrafi być skuteczna i dawać nierzadko natychmiastowy "teatralny" efekt. Prawidłowo stosowana bardzo wzbogaca skuteczność diagnostyczną i leczniczą każdego fizjoterapeuty. Wybór stosowanych metod i umiejętność ich modyfikowania w trakcie procesu usprawniania decydują o sukcesie terapeutycznym.
Z
Wybrane metody terapii manualnych powinny być wplecione w cykl całościowej rehabilitacji pacjenta wraz z elementami autoterapii i fizjoprofilaktyki wczesnej oraz odległej.
1.5. Metody specjalne
Ważnym elementem pracy fizjoterapeuty włączanym do postępowania terapeutycznego, dającym mu możliwość kompleksowej pracy z pacjentem, są metody specjalne. Powstały i powstają one na bazie podstawowych działów fizjoterapii w odwołaniu do doświadczeń empirycznych. Działania fizjoterapeuty wzbogacone o elementy metod specjalnych mogą w terapii skojarzonej precyzyjniej i szybciej rozwiązać problem zdrowotny pacjenta.
Pierwszym krokiem w postępowaniu terapeutycznym jest badanie podmiotowe (wywiad) i przedmiotowe - czynnościowe badanie pacjenta z zastosowaniem specyficznych dla danej metody testów, które również nierzadko służą do monitorowania postępów procesu usprawniania. W nauczaniu metod specjalnych podkreśla się różnice w zastosowaniu danej metody w zależności od stanu zdrowia pacjenta. Pewne techniki wykorzystywane są u pacjentów, u których nieodłącznym elementem choroby jest ból. Tego rodzaju techniką jest np. hold-relax (trzymaj-rozluźnij) lub rytmiczna stabilizacja według koncepcji torowania nerwowo-mięśniowego (proprioceptive neuromuscular facilitation, PNF).
Dzięki szerokiemu wachlarzowi technik terapeutycznych, które oferują metody specjalne, możemy dobierać te techniki zgodnie z problemem pacjenta. W metodzie FDM (fascial distortion model według Typaldosa) technikę terapeutyczną dobiera się adekwatnie do opisu słownego i mowy ciała pacjenta i to one, zdaniem twórców metody, powinny być wraz z wywiadem oczywistym wskazaniem do zastosowanej techniki.
Wiele technik terapii tkanek miękkich umożliwia przywrócenie równowagi nerwowo-mięśniowej w obrębie przeciążonych struktur. Popularnym zagadnieniem ostatnich lat w fizjoterapii jest praca nad strukturą powięzi, a także oparte na teorii sieci i tensegracji działanie w obrębie łańcuchów powięziowych i/lub taśm mięśniowych.
Z
Stosowanie wszystkich tych metod wymaga nierzadko ukończenia certyfikowanych kursów. Warto też wyraźnie podkreślić, że pojawiające się na rynku fizjoterapeutycznym coraz nowsze metody specjalne rzadziej są wynikiem rozwoju nauki i potwierdzonych badaniami efektów terapeutycznych, a częściej niestety tylko dobrze sprzedanym pomysłem na dostatnie życie twórców kolejnej "nowej, wspaniałej i sprawdzonej metody". Wyboru szkoleń zawodowych należy zatem zawsze dokonywać bardzo uważnie, uwzględniając przede wszystkim zasady evidence-based practice (EBP) i evidence-based medicine (EBM).
1.6. Metody relaksacyjne i arteterapia
Praca z pacjentem wykorzystująca metody czy techniki relaksacyjne ma na celu zmniejszenie napięcia psychosomatycznego, zwłaszcza mięśniowego, i jest oparta na holistycznych koncepcjach osobowościowych.
Relaksację taką można rozpatrywać w trzech typach aktywności neuromięśniowej:
? fizycznie aktywnej;
? fizycznie biernej;
? mieszanej.
W pracy zawodowej fizjoterapeuta może się posługiwać różnymi metodami i technikami relaksacyjnymi oraz relaksacyjno-koncentrującymi. Do najważniejszych z nich należą metody:
? intuicyjne - według indywidualnych zasobów i potrzeb pacjenta;
? rehabilitacyjne - związane z odkrywaniem możliwości własnego ciała i uczeniem się osiągania relaksacji czy relaksacji i koncentracji:
- trening autogenny według Schulza,
- progresywna relaksacja Jacobsona,
- metoda relaksacyjno-koncentrująca Bensona,
- relaksacja dynamiczno-sofroniczna Caycedo,
- integracja funkcjonalna Feldenkraisa,
- praca oddechem według Alexandra,
- metody medytacyjne: joga, zen, Qi-gong itd.,
- masaże relaksacyjne bazujące na technikach masażu klasycznego - hawajski lomi lomi nui, polinezyjski ma-uri, tajski, ajurwedyjski, stemplami, kamieniami, misami kokosowymi, misami, aromaterapeutyczny itd.; dodatkowo, w praktyce fizjoterapeutycznej wykorzystać można tzw. rytuały relaksacyjne oparte na masażu klasycznym z wykorzystaniem naturalnych składników roślinno-ziołowych (roślinnych olei i olejków eterycznych, ziaren kawy, kakao, cynamonu i mieszanek ziołowych itd.) oraz składników mineralnych (guamu, fango, glinek, soli, siarki, borowiny),
- wizualizacje,
- metoda biologicznego sprzężenia zwrotnego, tzw. biofeedbacku;
? animaloterapeutyczne - bazujące na uzyskaniu relaksacji i koncentracji, wykorzystującej bezpośredni kontakt ze zwierzęciem, takim jak: koń, pies, kot; obserwacje zwierząt: ptaków, ryb itd.;
? arteterapeutyczne - wypracowujące przeżycie, doświadczenie, samoświadomość, koncentrację, a poprzez wymienione determinanty pozwalające na uzyskanie refleksji i relaksacji; dodatkowo mogą się one stać pasją życiową czy być początkiem nowych umiejętności zawodowych; są to techniki:
- związane z muzyką: głos, instrumenty,
- związane z ruchem: taniec, ekspresje ruchowe, choreoterapia,
- związane z literaturą: biblioterapia, bajkoterapia, poezjoterapia, tworzenie własnych pamiętników,
- wykorzystujące czynniki natury: hortikuloterapia, talasoterapia, silvoterapia,
- wykorzystujące formy plastyczne: malarstwo, rysunek, grafika, rzeźba, collage, techniki mieszane,
- związane z odtwarzaniem, powtarzaniem, improwizacją: teatroterapia, dramaterapia, pantomima,
- wizualizacyjne: filmoterapia, fotografoterapia,
- ergoterapeutyczne: tkactwo, hafciarstwo, ceramika i garncarstwo, gobeliniarstwo, witrażownictwo itd.,
- ludoterapeutyczne: gry planszowe i komputerowe,
- pobudzające twórcze myślenie;
? wykorzystujące rekreację ruchową: różne formy hobbystyczne, w tym tzw. fitnessowe;
? oparte na turystyce, a w tym: zdrowotnej i uzdrowiskowej realizowanej w miejscowościach uzdrowiskowych lub o walorach estetycznych, w których wykorzystuje się potencjał naturalnych zasobów leczniczych i zasobów estetycznych; podczas korzystania z różnych form turystyki zdrowotnej i uzdrowiskowej wykonywane są zabiegi z zakresu kinezyterapii, fizykoterapii oraz masażu, ze szczególnym zwróceniem uwagi na realizację terenoterapii z możliwością użycia sprzętu turystycznego;
? odnowa biologiczna, często określana obecnie jako SPA lub wellness, wykorzystująca zasoby z zakresu metod fizjoterapeutycznych i psychologicznych; zarówno turystyka, jak i odnowa biologiczna wykorzystywane są w celu regeneracji psychofizycznej człowieka oraz aktywizacji i tzw. hartowania organizmu człowieka.
Różnorodność wymienionych metod i technik pozwala w klinice czy poradni na indywidualną lub grupową pracę z pacjentem oraz ukierunkowanie go na wybór optymalnej metody/techniki do samodzielnego stosowania w warunkach domowych. W pracy z pacjentem z patologiami narządu ruchu ważne jest, aby w pierwszej kolejności nauczyć relaksacji, a następnie przekierować pacjenta na pracę relaksacyjno-koncentrującą, dzięki której będzie możliwe przepracowanie występujących problemów związanych z chorobą/dysfunkcją czy niepełnosprawnością. Uzyskanie optymalnego stopnia równowagi psychofizycznej pacjenta pozwala na podjęcie pełnej rehabilitacji z uwzględnieniem aspektów: fizycznych, psychicznych, społecznych i zawodowych, gdy pracuje się na uzyskanych dodatkowo zasobach koncentracji - tzw. wyjściu z problemu i ukierunkowaniu na nową dla pacjenta rzeczywistość.
Wydaje się, że różne zaproponowane metody i techniki, często zapomniane czy pomijane w literaturze przedmiotu, powinny znaleźć się na stałe w programach rehabilitacyjnych ze względu na różnorodność i dobroczynność form pracy, które mogą być indywidualnie dostosowane do potrzeb, zainteresowań i predyspozycji każdego pacjenta, co optymalizuje proces rehabilitacji.
1.7. Optymalizacja fizjoterapii - fizjoterapia skojarzona
W celu uzyskania optymalnych efektów prowadzonego leczenia rehabilitacyjnego należy się starać stosować zawsze model fizjoterapii skojarzonej (FS; fusion physiotherapy, FP), biorąc pod uwagę przy jej planowaniu i realizacji jak największą liczbę czynników przedstawionych na ideogramie tak właśnie pojętego procesu przywracania chorym ich utraconych funkcji (ryc. 1.1).
Rycina 1.1. Ideogram fizjoterapii skojarzonej (FS) według koncepcji Białoszewskiego.
Prawidłowo prowadzony proces/program fizjoterapii powinien zawierać minimum po jednym elemencie z każdego z trzech obszarów głównych FS (metody fizjoterapii, terapia behawioralna oraz edukacja) - poziom FS1. Optymalnym wariantem FS jest jej poziom 3 obejmujący po trzy wybrane i równolegle prowadzone elementy pochodzące z każdego z wyżej wymienionych obszarów głównych.
Pytania sprawdzające
F
1. Jakie dawki stosowane w laseroterapii mają działanie przeciwbólowe, a jakie naprawcze?
2. Jakie zabiegi fizykoterapeutyczne stosuje się w celu polepszenia metabolizmu tkanek po długotrwałym unieruchomieniu kończyny?
3. Czym różni się fala uderzeniowa radialna od fali skupionej i jakie jest ich zastosowanie?
K
1. Jakie ćwiczenia z zakresu kinezyterapii miejscowej są stosowane u pacjentów z patologiami narządu ruchu?
2. Jakie są podstawowe zasady prowadzenia zajęć z zakresu kinezyterapii miejscowej?
3. Jaka jest specyfika kinezyterapii po zabiegach chirurgicznych?
TM/MS
1. Czym się różni mobilizacja od manipulacji?
2. Jaka jest główna zasada stosowania wszystkich technik terapii manualnej?
3. W jaki sposób i kiedy należy stosować terapię manualną i metody specjalne?
M
1. Jakie są i na czym polegają różne formy/metody masażu?
2. Jakie są zasady łączenia masażu z innymi metodami fizjoterapeutycznymi?
3. Jakie są i na czym polegają techniki energizacji mięśni?
Metody relaksacyjne i arteterapia
1. Jaki jest cel stosowania w fizjoterapii metod relaksacyjnych i na czym polegają różne jej techniki?
2. Jakie są sposoby prowadzenia arteterapii?
3. Co to jest odnowa biologiczna i jakie jest jej miejsce w procesie fizjoterapii?
Fizjoterapia skojarzona (FS)
1. Co oznacza pojęcie fizjoterapii skojarzonej?
2. Jakie są główne obszary fizjoterapii skojarzonej i jakie metody do nich należą? 3. Jaki jest minimalny i optymalny program fizjoterapii oparty na założeniach FS?
Piśmiennictwo
M
1. Cabak A., Kotynia P., Banasiński M. i wsp.: Koncepcja masażu na krześle w miejscu pracy jako profilaktyka przeciążeń i dolegliwości bólowych narządu ruchu. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2016, 18(3), 279-288.
2. Gong W.: Impact of longus colli muscle massage on the strength and endurance of the deep neck flexor muscle of adults. J. Phys. Ther. Sci. 2013, 25(5), 591-593.
3. Joseph M.F., Taft K., Moskwa M., Denegar C.R.: Deep friction massage to treat tendinopathy: A systematic review of a classic treatment in the face of a new paradigm of understanding. J. Sport Rehabil. 2012, 21(4), 343-353.
4. Kraft K., Kanter S., Janik H.: Safety and effectiveness of vibration massage by deep oscillations: A prospective observational study. Evid. Based Complement Alternat. Med. 2013, 2013, 679-648.
5. Moyle W., Cooke M.L., Beattie E. i wsp.: Foot massage versus quiet presence on agitation and mood in people with dementia: A randomised controlled trial. Int. J. Nurs. Stud. 2014, 51(6), 856-864.
6. Pico-Espinosa O.J., Aboagye E., Cote P. i wsp.: Deep tissue massage, strengthening and stretching exercises, and a combination of both compared with advice to stay active for subacute or persistent non-specific neck pain: A cost-effectiveness analysis of the Stockholm Neck trial (STONE). Musculoskelet. Sci. Pract. 2020, 46, 102-109.
7. Saban B., Deutscher D., Ziv T.: Deep massage to posterior calf muscles in combination with neural mobilization exercises as a treatment for heel pain: A pilot randomized clinical trial. Man. Ther. 2014, 19(2), 102-108.
8. Smith C.A., Levett K.M., Collins C.T., Jones L.: Massage, reflexology and other manual methods for pain management in labour. Cochrane Database Syst. Rev. 2012, 2, CD009290.
9. Więcek M., Szymura J., Maciejczyk M. i wsp.: Energy expenditure for massage therapists during performing selected classical massage techniques. Int. J. Occup. Med. Environ. Health 2018, 31(5), 677-684.
TM/MS
1. Cumplido-Trasmonte C., Fernández-González P., Alguacil-Diego I.M., Molina-Rueda F.: Manual therapy in adults with tension-type headache: A systematic review. Neurologia (Engl. Ed.) 2021, 36(7), 537-547.
2. Czaprowski D.: Terapia manualna w leczeniu skolioz idiopatycznych. Analiza aktualnego stanu wiedzy. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2016, 18(5), 409-424.
3. Fernández-de-LasPe?as C., Nijs J.: Trigger point dry needling for the treatment of myofascial pain syndrome: Current perspectives within a pain neuroscience paradigm. J. Pain Res. 2019, 12, 1899-1911.
4. French S.D., Charity M.J., Forsdike K. i wsp.: Chiropractic Observation and Analysis Study (COAST): Providing an understanding of current chiropractic practice. Med. J. Aust. 2013, 199(10), 687-691.
5. Jakel A., von Hauenschild P.: A systematic review to evaluate the clinical benefits of craniosacral therapy. Complement Ther. Med. 2012, 20(6), 456-465.
6. Loudon J.K., Reiman M.P., Sylvain J.: The efficacy of manual joint mobilisation/manipulation in treatment of lateral ankle sprains: A systematic review. Br. J. Sports Med. 2014, 48(5), 365-370.
7. Rynkiewicz T., Chmielewska R., Kaczmarek A.: Ocena skuteczności holistycznego postępowania fizjoterapeutycznego w leczeniu stłuczenia tkanek miękkich - studium przypadku. Rehab. Prakt. 2012, 5, 25-29.
F
1. Kasprzak W. (red.): Fizjoterapia kliniczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.
2. Kilian M.: Znaczenie odnowy biologicznej w rekreacji fizycznej i sporcie amatorskim. Pol. Prz. Nauk Zdr. 2019, 2(59), 104-108.
3. Łukowicz M., Szymańska J., Skopowska A. i wsp.: Wpływ laseroterapii wysokoenergetycznej na proces zrostu kostnego. Acta Bio-Opt. Inf. Med. 2011, 17(2), 99-102.
4. Łukowicz M., Weber-Rajek M., Ciechanowska-Mendyk K. i wsp.: Ocena skuteczności wybranych zabiegów fizykalnych w leczeniu objawów gonartrozy. Acta Balneol. 2011, 53(1), 15-21.
5. Robertson V. (red.): Fizykoterapia - aspekty kliniczne i biofizyczne. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2009.
6. Taradaj J., Sieroń A., Jastrzębski M. (red.): Fizykoterapia w praktyce. ELAMED, Katowice 2010.
K
1. Brotzman B., Wilk K.E.: Rehabilitacja ortopedyczna. Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2008.
2. Dega W.: Ortopedia i rehabilitacja. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003.
3. Grygorowicz M., Podhorecka M.: Kompendium fizjoprofilaktyki. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2020.
4. Hutting N., Caneiro J.P., Ong'wen O.M. i wsp.: Patient-centered care in musculoskeletal practice: Key elements to support clinicians to focus on the person. Musculoskelet. Sci. Pract. 2022, 57, 102434.
5. Kilar J.Z., Lizis P.: Leczenie ruchem. Część I. Badanie narządu ruchu w rehabilitacji. Kasper, Kraków 1996.
6. Luan X., Tian X., Zhang H. i wsp.: Exercise as a prescription for patients with various diseases. J. Sport Health Sci. 2019, 8(5), 422-441.
7. Shaw I., Shaw B.S., Brown G.A., Shariat A.: Review of the role of resistance training and musculoskeletal injury prevention and rehabilitation. Gavin J. Orthop. Res. Ther. 2016: 102.
8. Walaszek R., Kasperczyk T., Magiera L.: Diagnostyka w kinezyterapii i masażu. Biosport, Kraków 2007.
9. Zembaty A.: Kinezyterapia, t. 1. Kasper, Kraków 2002.
10. Zembaty A.: Kinezyterapia, t. 2. Kasper, Kraków 2003.
Metody relaksacyjne
1. Białoszewski D., Korabiewska I., Lewandowska M. i wsp.: Zastosowanie cyfrowej termowizji do oceny skuteczności treningów relaksacyjnych. Post. Rehab. 2009, 23(2), 113-114.
2. Leckey J.: The therapeutic effectiveness of creative activities on mental well-being: A systematic review of the literature. J. Psychiatr. Mental Health Nurs. 2011, 18(6), 501-509.
3. Park E.R., Traeger L., Vranceanu A.M. i wsp.: The development of a patient-centered program based on the relaxation response: The Relaxation Response Resiliency Program (3RP). Psychosomatics 2013, 54(2), 165-174.
4. Zarębski P., Kwiatkowski G., Malchrowicz-Mośko E., Oklevik O.: Tourism investment gaps in Poland. Sustainability 2019, 11(6188), 2-19.
5. Zwerenz R., Gerzymisch K., Edinger J. i wsp.: Evaluation of an internet-based aftercare program to improve vocational reintegration after inpatient medical rehabilitation: Study protocol for a cluster-randomized controlled trial. Trials 2013, 25(14), 26.
Fizjoterapia skojarzona
1. Cichoń D., Ignasiak Z., Fugiel J. i wsp.: Skuteczność fizjoterapii w zmniejszaniu bólu kręgosłupa i zwiększaniu ruchomości stawów u starszych kobiet. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2019, 21(1), 45-55.
2. Królikowska A., Kozińska M., Kuźniecow M. i wsp.: Leczenie uszkodzeń ścięgna dalszego mięśnia dwugłowego ramienia ze szczególnym uwzględnieniem pooperacyjnej fizjoterapii. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2018, 20(4), 257-270.
3. Księżopolska-Orłowska K., Pacholec A., Bugajska J. i wsp.: Wpływ kompleksowej rehabilitacji narządu ruchu na stan kliniczny chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa. Ortop. Traumatol. Rehabil.2016, 18(1), 41-52.
4. Namnik T.N., Salehi R., Shaterzadeh-Yazdi M.J. i wsp.: Examination of lumbopelvic and lower extremity movements in two subgroups of people with chronic low back pain based on the movement system impairment model during a stair descending. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2019, 21(3), 197-205.
5. Szewczyk J., Polińska-Szewczyk K., Tomaszewski W.: Ocena i porównanie skuteczności zabiegów rehabilitacyjnych w zakresie dolegliwości bólowych odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa wykonywanych w warunkach sanatoryjnych i ambulatoryjnych. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2019, 21(4), 279-288.
6. Zamborsky R., Kokavec M., Simko L., Bohac M.: Carpal tunnel syndrome: Symptoms, causes and treatment options. Literature review. Ortop. Traumatol. Rehabil. 2017, 19(1), 1-8.
