Fizjoterapia w geriatrii. Podstawy i nowe trendy - Anna Skrzek, Katarzyna Wieczorowska-Tobis

Przedmowa

Starzenie się społeczeństw może być mierzone zwiększającym się odsetkiem osób starszych. W Polsce już obecnie odsetek ten dla osób w grupie wiekowej 60 lat i więcej wynosi 22,9 (według danych GUS z 2014 r.) i będzie znacząco wzrastał w przyszłości. Według prognoz GUS dla roku 2040 przewiduje się 34,4%. Co więcej, jeszcze intensywniej będzie przyrastać odsetek osób najstarszych - np. dla grupy wiekowej 80 lat i więcej jest to obecnie 4,1%, a w roku 2040 będzie ponad dwa razy więcej (9,5%). Zjawisko szybszego przyrostu odsetka najstarszych grup wiekowych w stosunku do całej populacji osób starszych nosi nazwę podwójnego starzenia i jest typowe dla starzenia się rozwiniętych społeczeństw.

Innym parametrem stosowanym do charakterystyki zjawiska starzenia jest wzrastająca średnia długość życia; obecnie w Polsce dla kobiet jest to 81,9 lat, a dla mężczyzn - 73,9 lat. Kobiety żyją więc znacznie dłużej. Jest też ich, w związku z tym, znacząco więcej wśród osób starszych. Feminizacja starości jest również typowym zjawiskiem dla starzejących się społeczeństw - w Polsce na 100 mężczyzn w grupie wiekowej 60 i więcej lat przypadają 142 kobiety. Należy podkreślić, że w najstarszych grupach wiekowych kobiety są mniej sprawne, a więc wymagają większej pomocy od osób z otoczenia niż mężczyźni. Jak pokazują badania PolSenior, wykonane na reprezentatywnej dla Polski grupie osób starszych, wśród dziewięćdziesięciolatków i osób starszych jest 7% kobiet sprawnych w zakresie złożonych czynności życiowych (tych pozwalających na w pełni samodzielne funkcjonowanie w środowisku), ale aż 14% mężczyzn.

Szybko rosnący odsetek osób starszych rodzi nowe wyzwania dla wszystkich profesjonalistów organizujących opiekę nad seniorami, ale też tych pracujących z osobami starszymi w systemie codziennym. Wymaga bowiem przygotowania do starości, po to aby można było traktować starzenie jako ogromny sukces naszych czasów, a nie klęskę związaną z potrzebą zapewnienia opieki coraz większej grupie potrzebujących. Zatem wiedza o zasadach realizacji aktywności fizycznej i treningu zdrowotnego jest podstawą bezpiecznego, pomyślnego starzenia, a ta dotycząca aktywizacji i rehabilitacji jest konieczna do uzyskania optymalnej jakości życia najstarszych pacjentów. Zasadniczym celem fizjoterapii geriatrycznej jest bowiem zapobieganie niesprawności oraz przywracanie lub podtrzymanie możliwie jak najwyższej sprawności ruchowej upośledzonej wskutek chorób.

Pomyślna starość nie oznacza zdrowej starości; pomyślna starość to optymalna starość w warunkach, w których funkcjonujemy. Jest to więc aktywna starość i taka, która ma jak najmniej ograniczeń związanych z występującymi chorobami, pozwalająca na jak największą samodzielność. Aby pomyślna starość dotyczyła możliwie wszystkich, profesjonaliści pracujący z osobami starszymi muszą być do tej pracy dobrze przygotowani. Gwarantuje to, że zwiększone w miarę upływu czasu ryzyko niesprawności zostanie znacznie zmniejszone. Można też w ten sposób poprawić funkcjonowanie osób starszych w środowisku, przedłużyć ich zamieszkiwanie we własnych domach, a przez to zapewnić im lepszą jakość życia.

Pomocą w podjęciu wyzwania, jakim jest walka o pomyślną starość, jest książka Fizjoterapia w geriatrii. Podstawy i nowe trendy. Zespół ekspertów geriatrii i fizjoterapii, naukowców i praktyków na co dzień pracujących z osobami starszymi, opracował w niej zagadnienia związane z aktywizacją i rehabilitacją osób starszych.

Książka powstała przede wszystkim z myślą o studentach wyższych uczelni kształcących fizjoterapeutów. Poszerzenie ich wiedzy w zakresie podstaw geriatrii zgodnie z nowymi trendami wychodzi naprzeciw potrzebom nowoczesnej medycyny. Niniejsza publikacja może być również wykorzystywana do zdobywania i poszerzania wiedzy, umiejętności i kompetencji przez wszystkie osoby będące formalnymi (czyli profesjonalnymi) opiekunami osób w wieku podeszłym. Aktywizacja i poprawa jakości życia osób starszych są bowiem częścią ich codzienności. Książka może też służyć opiekunom nieformalnym, czyli tym wszystkim, którzy swój czas poświęcają osobom starszym pomimo braku profesjonalnego wykształcenia w tej dziedzinie.

Podstawy są niezmienne. W książce przedstawiono więc typowe cechy starszych chorych mające znaczenie dla optymalizacji ich leczenia i rehabilitacji oraz scharakteryzowano cechy procesu starzenia, pokazując konsekwencje nieubłaganego upływu czasu dla organizmu. Zaprezentowano treści, bez znajomości których zrozumienie specyfiki pacjenta w wieku podeszłym jest niemożliwe. Na tym tle przedstawiono narzędzia całościowej oceny geriatrycznej służące do analizy stanu funkcjonalnego starszych chorych. Są to uniwersalne skale, których używają wszyscy profesjonaliści i które są zalecane do stosowania w większości krajów na świecie. Ważne jest, że zarekomendowane do użycia narzędzia to te uważane obecnie za najefektywniejsze, a dodatkowo scharakteryzowano je z perspektywy potrzeb fizjoterapeuty.

W dalszej części opisano wielkie zespoły geriatryczne, zwracając uwagę na specyficzne dla starszych chorych zagadnienia, takie jak upadki, nietrzymanie moczu, otępienie czy zespół słabości. Przedstawiono starszego pacjenta wymagającego fizjoterapii zupełnie innej ze względu na obciążenia wynikające ze schorzeń kardiologicznych, pulmonologicznych, neurologicznych czy w zakresie układu ruchu.

Wiele uwagi poświęcono nowym trendom w fizjoterapii. Tak powstał np. rozdział o nowoczesnych technologiach, traktujący o teleopiece, telerehabilitacji i wykorzystaniu wirtualnej rzeczywistości w rehabilitacji. Również rozdział o niedożywieniu i sarkopenii prezentuje najnowszą wiedzę geriatryczną - znalazły się tu najnowsze (z przełomu 2018 i 2019 roku) międzynarodowe standardy ich diagnozowania. Książka zawiera też rozdział o farmakoterapii geriatrycznej, napisany tak, aby był przydatny fizjoterapeucie w jego codziennej pracy, i jest w tym aspekcie nowatorska. Co więcej, wszystkie rozdziały poświęcone fizjoterapii przedstawiają najnowsze rekomendacje światowych i polskich towarzystw naukowych, dotyczące zaleceń postępowania terapeutycznego dla osób starszych.

Pracy nad niniejszą książką wszyscy autorzy poświęcili wiele miesięcy, aby można w niej było znaleźć wszystko to, co pozwoli sprostać zadaniom związanym z nowoczesną, optymalną i bezpieczną fizjoterapią osób starszych. Przyszły fizjoterapeuta powinien być bowiem profesjonalnym fachowcem zarówno dla seniorów w dobrej kondycji psychofizycznej, oczekujących porady na temat bezpiecznych form aktywności fizycznej, jak i dla tych z przewlekłymi schorzeniami, którzy w gabinetach fizjoterapeutów spodziewają się znaleźć rozwiązanie swoich złożonych problemów zdrowotnych.

Redaktorzy

1

Cechy medycyny wieku podeszłego

Barbara Bień

Słowa kluczowe: geriatria, podejście geriatryczne, opieka geriatryczna, wielochorobowość, wielonarządowość, odrębności prezentacji chorób w starości

Geriatria, inaczej gerontologia kliniczna, określana jest często terminem "medycyna wieku podeszłego". Początki tej dyscypliny medycznej sięgają pierwszych lat XX wieku, kiedy to Ignatz Leo Nasher, lekarz austriacki praktykujący w Stanach Zjednoczonych, w 1909 roku wprowadził termin "geriatria", a następnie opublikował pierwszy podręcznik z tego zakresu. Ta nowa dyscyplina medyczna opierała się na akceptowanym do dziś założeniu, że naturalne starzenie się wprowadza osobnika w okres starości różniący się - pod względem biologii i patofizjologii organizmu - od poprzednich faz ontogenezy i jest przeciwieństwem medycyny wieku rozwojowego, czyli pediatrii. Należy podkreślić, że granice między fazami rozwojowymi są płynne, niewyraźnie i indywidualnie zróżnicowane, dlatego próg starości musi być przyjmowany arbitralnie dla celów statystycznych i organizacyjnych. Światowa Organizacja Zdrowia proponuje jako początek starości 60. rok życia, Organizacja Narodów Zjednoczonych zaś - 65. rok życia. Wiek podeszły to według Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization - WHO) wczesny okres starości (60-74 lat), jednak w praktyce termin funkcjonuje jako synonim wieku starszego. Za pacjenta geriatrycznego uważa się osobę zazwyczaj najstarszą, o złożonej chorobowości i niesprawności, u której wskutek normalnego starzenia i nakładającej się patologii dochodzi do wyczerpywania się rezerw narządowych i mechanizmów adaptacyjnych organizmu.

Traktowanie medycyny wieku podeszłego jako odrębnej dyscypliny klinicznej uzasadniają następujące przesłanki:

demograficzne - wysokie parametry starości demograficznej i prognozowany dalszy wzrost udziału ludzi starszych w populacji; epidemiologiczne - transformacja chorobowości w kierunku chorób przewlekłych; ontogenetyczne - uwzględnianie następstw naturalnego starzenia w zakresie biologii i redukcji funkcji narządowych wraz ze wzrostem zapotrzebowania na rehabilitację, środki pomocnicze i opiekę długoterminową; medyczne - odrębności prezentacji choroby/chorób w starości; wielochorobowość i wielonarządowość patologii; polifarmakoterapia i ryzyko zespołów jatrogennych; złożona niesprawność (fizyczna/emocjonalna/poznawcza/społeczna) jako skutek normalnego starzenia się, przeżytych wypadków oraz przebytych i obecnych chorób; społeczne - kumulacja złożonych problemów zdrowotnych, rehabilitacyjnych, psychologicznych, środowiskowych i społecznych.

W związku z powyższymi argumentami powinny być spełnione wymogi w zakresie:

organizacji opieki geriatrycznej; specjalistycznej wiedzy gerontologicznej, przede wszystkim do odróżnienia fenotypowych cech normalnego starzenia od skutków chorób i ich następstw w starości; wszechstronnej i całościowej oceny pacjenta (klinicznej i funkcjonalnej) jako poszerzenie konwencjonalnej diagnostyki klinicznej; interdyscyplinarnej współpracy praktyków różnych profesji oceniających seniora; formułowania i hierarchizowania indywidualnych potrzeb seniora i interwencji trafnie adresowanych; długofalowości opieki; pokonywania barier komunikowania się ze starszymi pacjentami; okazywania seniorom empatii, szacunku i zwalczania ageizmu.

Medycynę wieku podeszłego cechuje poszerzona perspektywa oceny pacjenta. Wynika to ze złożonych, w tym pozamedycznych potrzeb starszych pacjentów, które wpływają na stan kliniczny i funkcjonowanie osoby starszej w środowisku. Nieuchronność normalnego starzenia i nieodwracalność jego skutków oraz nakładanie się chorób zależnych od wieku zmuszają praktyków do przeprogramowania celów interwencji. Głównym dążeniem nie jest pełne wyleczenie chorego, bo zazwyczaj jest to niemożliwe, ale przywracanie utraconych funkcji lub niwelowanie deficytów czynnościowych (w tym protezowanie), a poprzez to poprawa jakości życia niezależnie od współistniejących chorób. Usprawnianie pacjenta stanowi kluczowy element postępowania terapeutycznego dzięki szeroko pojętej fizjoterapii, a głównie kinezyterapii.

1.1. Zasady opieki nad osobami starszymi

Zgodnie ze stanowiskiem Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego medycyna wieku podeszłego powinna zachowywać jednocześnie pięć zasad (tab. 1.1).

Tabela 1.1. Zasady opieki nad osobami starszymi według Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego

1.

Powszechność

2.

Dostępność

3.

Ciągłość i długotrwałość

4.

Wysoka jakość

5.

Kompleksowość

Powszechność oznacza równe prawa w dostępie do świadczeń medycznych dla wszystkich seniorów niezależnie od miejsca zamieszkania czy rodzaju schorzeń. Zapewnia je Podstawowa Opieka Zdrowotna (POZ), ponieważ znajduje się najbliżej miejsca zamieszkania osoby starszej. Lekarz POZ wraz z pielęgniarką rodzinną, a docelowo z fizjoterapeutą, we współpracy z pracownikiem socjalnym, mają szansę kompleksowo rozpoznawać i zaspokajać złożone potrzeby pacjentów objętych opieką placówki, a zwłaszcza tych niezdolnych do opuszczania swojego mieszkania.

Dostępność to nie tylko bliskość miejsca zamieszkania seniora od placówki podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), lecz także gwarancja bezpłatnych świadczeń zdrowotnych.

Ciągłość i długotrwałość opieki ma gwarantować długofalowe monitorowanie przewlekłych schorzeń i dostosowanie terapii.

Wysoka jakość świadczeń oznacza nie tylko stosowanie najnowszej wiedzy i wykazywanie umiejętności medycznych z zakresu geriatrii i gerontologii, ale przede wszystkim poszanowanie zasad etyki i okazywanie szacunku wobec starszego pacjenta niezależnie od jego statusu społecznego, stanu poznawczego i sprawności.

Kompleksowość opieki medycznej oznacza całościowe i interdyscyplinarne rozpoznawanie oraz zaspokajanie złożonych potrzeb starszego pacjenta - zdrowotnych, w tym pielęgnacyjnych i rehabilitacyjnych, oraz środowiskowych i psychospołecznych. Ta ostatnia zasada to istotna cecha podejścia geriatrycznego. Wymaga stosowania całościowej oceny i opieki geriatrycznej przy interdyscyplinarnej współpracy geriatrów, pielęgniarek, fizjoterapeutów, psychologów, pracowników socjalnych oraz innych praktyków medycznych, o ile zachodzi taka potrzeba.

Podejście geriatryczne zaleca się stosować w podmiotach medycznych sprawujących opiekę nad starszymi pacjentami, jednak w pełnym zakresie obowiązuje w placówkach geriatrycznych w opiece ambulatoryjnej i stacjonarnej.

1.2. Podejście geriatryczne jako atrybut medycyny wieku podeszłego

Poprawa opieki nad starszymi pacjentami przez praktyków medycyny wieku podeszłego wymaga podejścia geriatrycznego, przez które należy rozumieć poszukiwanie i uwzględnianie wszelkich czynników zakłócających normalne funkcjonowanie człowieka. Podejście geriatryczne można nazwać podejściem holistycznym, a takie stanowi podstawowy atrybut medycyny wieku podeszłego.

Naturalnym czynnikiem zaburzającym funkcje życiowe człowieka jest starzenie się zachodzące niezależnie od współistniejących chorób. Podkreśla to definicja starzenia się zaproponowana przez Thomasa Kirkwooda, według której istotą procesu jest postępujące i uogólnione uszkodzenie (ang. impairment) wszystkich funkcji organizmu na każdym poziomie: subkomórkowym i komórkowym, narządowym, układowym, w tym systemów integracyjnych i całego organizmu. Uszkodzenie funkcji prowadzi do ograniczania rezerwy homeostazy i rosnącego ryzyka chorób zależnych od wieku. Proces starzenia definiowany jest również jako postępujące zmniejszanie się rezerw fizjologicznych organizmu, które ogranicza jego wydolność czynnościową w następstwie gromadzenia się zmian starczych upośledzających funkcje narządów i układów.

Starzenie się jest procesem nieuniknionym i jednokierunkowym, który zachodzi nierównomiernie w czasie i manifestuje się w różnym stopniu w poszczególnych narządach - nawet osoby z tej samej grupy wiekowej różnią się między sobą pod względem parametrów określonych funkcji (np. ostrości wzroku, słuchu, rzutu serca, filtracji nerek, siły mięśniowej dłoni, szybkości chodu, sprawności w zakresie życia codziennego, emocji, poznania i wielu innych). Zastosowanie baterii standaryzowanych testów pozwala w sposób wyczerpujący i obiektywny oceniać wyjściowy poziom sprawności organizmu starzejącej się osoby na wielu poziomach i obszarach, by w czasie lub po interwencji monitorować określone parametry (np. po odpowiedniej farmakoterapii, dostosowaniu diety, zastosowaniu ćwiczeń, dobraniu środków pomocniczych, oprotezowaniu, eliminacji barier środowiskowych, substytucji hormonów, witamin, aktywizacji społecznej, wsparciu psychicznym, finansowym). Skrojona na miarę i poprawnie adresowana interwencja zawsze będzie efektem poprawnej diagnozy typu/typów dysfunkcji oraz rozpoznania czynników powodujących owe dysfunkcje.

Zrozumiałe jest, że u pacjenta trafiającego do szpitala lub poradni zazwyczaj zaostrzenie choroby przewlekłej lub nowa patologia będzie odpowiedzialna za dysfunkcję fizyczną, psychiczną lub/i społeczną. Jednak medycyna wieku podeszłego wymaga rozpoznania dodatkowych czynników prowadzących do zaburzeń funkcjonowania, z których przynajmniej niektóre są potencjalnie modyfikowalne.

Na rycinie 1.1 przedstawiono wiele możliwych uwarunkowań zaburzeń funkcjonowania seniora. Choroba jest zazwyczaj główną i dostrzegalną przyczyną, jednak by skutecznie poprawić efektywność interwencji zespołu opieki geriatrycznej, rozpoznania wymaga wiele dodatkowych czynników. Charakterystyczną cechą medycyny wieku podeszłego jest złożony charakter przyczyn problemów geriatrycznych, a możliwe pozamedyczne uwarunkowania niesprawności osoby starszej są często pomijane. Ignorowanie tych czynników przez interdyscyplinarny zespół geriatryczny (szczególna rola pracownika socjalnego) może zniweczyć wysiłek zespołu i efekt interwencji.

Rycina 1.1. Niesprawność (dysfunkcja) jako punkt końcowy problemów geriatrycznych i jej uwarunkowania.

Podejście geriatryczne realizowane jest głównie dzięki znajomości procedur Całościowej Oceny Geriatrycznej (COG). Ten standard oceny został szczegółowo scharakteryzowany - z uwzględnieniem udziału fizjoterapeuty - w rozdziale 2. COG pomaga wykryć wiele ukrytych problemów (większa dokładność diagnostyczna), a dzięki temu wytyczać całościowy plan opieki oraz trafnie dopasowywać do pacjenta rodzaje interwencji i kolejność rozwiązywania problemów. Jednak COG pomaga praktykowi jedynie zdiagnozować pacjenta, a zatem stanowi element podejścia geriatrycznego. Istotą są działania i interwencje terapeutyczne następujące po identyfikacji problemów w procesie COG. Można je nazwać opieką geriatryczną lub zarządzaniem przypadkiem geriatrycznym (ang. geriatric management). Rycina 1.2 prezentuje powiązanie procesu oceny z procesem opieki jako jeden z powtarzających się cykli, których celem jest eliminowanie lub redukowanie kolejnych problemów u starszego pacjenta. Dzięki podejściu geriatrycznemu można zapobiec wielu powikłaniom, poprawić sprawność funkcjonalną, zredukować umieralność czy zmniejszyć ryzyko rehospitalizacji i instytucjonalizacji.

Rycina 1.2. Proces całościowej oceny i opieki geriatrycznej.

Podejście geriatryczne wobec pacjenta w wieku starszym uwzględnia następujące elementy:

1. Utrata stabilności homeostazy i rosnące ryzyko śmierci - następstwa starzenia się i chorób w starości

Integralną fazą cyklu rozwojowego człowieka jest starzenie się, ostatnią zaś częścią tej fazy - starość, której nieuchronnym końcem jest śmierć. Teoretycznie starość nie jest chorobą i nie wymaga leczenia. Jednak wzmacnianie przez całe życie rezerw biologicznych organizmu (np. mózgu, masy mięśniowej i kostnej) poprzez aktywny tryb życia, ćwiczenia i adekwatną dietę jest zawsze uzasadnione jako prewencja przed niesprawnością i/lub patologią, a także w celu utrzymania maksymalnej stabilności homeostazy.

Wartości parametrów opisujących homeostazę (np. pH krwi, pCO2, pO2, ciśnienie krwi, temperatura ciała) są stałe i ustalone dla każdego gatunku w procesie ewolucji. Stabilność homeostazy zależy od poziomu wydolności narządowej organizmu w poszczególnych fazach ontogenezy, osiągając szczytowe wartości w okresie dojrzałości i wczesnej dorosłości. W niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie (niedojrzałość funkcjonalna i regulacyjna) oraz późnej starości (wyczerpywanie się zasobów) rezerwy życiowe są najmniejsze. Wówczas równowaga środowiska wewnętrznego staje się podatna na zaburzenia i chwiejna, zagrażając utratą zdrowia i życia nawet pod wpływem relatywnie niewielkich stresorów. Postępująca z wiekiem utrata stabilności homeostazy zmniejsza szansę przeżycia w warunkach stresu (np. zapalenie płuc) nawet u sprawnych i wydolnych osób starszych. Jednakże skutki naturalnego starzenia się są trudne do odróżnienia od skutków współistniejącej choroby, zwłaszcza w późnej starości. Wówczas nawet niewielkie obciążenie natury fizjologicznej (stres, wysiłek, błąd żywieniowy, zaburzenie regulacji) może doprowadzić do załamania się coraz bardziej zawężonej i niestabilnej równowagi środowiska wewnętrznego (homeostenosis). Umniejszanie się naturalnych zasobów organizmu w starzeniu, zwane inwolucją, zachodzi wskutek mutacji somatycznych, apoptozy (programowana śmierć komórek), spadku potencjału replikacyjnego komórek, dysfunkcji energetycznej mitochondriów, niewydolności mechanizmów samonaprawy i regulacji. W efekcie naturalne zasoby organizmu ulegają zmniejszeniu, a układy buforujące pojemność homeostazy stają się coraz mniej wydolne wobec zagrożeń wewnętrznych (choroby) i zewnętrznych. Można przyjąć, że niezależnie od wieku chronologicznego mniejsze rezerwy utrzymania życia usposabiają do większego ryzyka chorób i vice versa - większa rezerwa i pojemność homeostazy redukuje ryzyko patologii i jej powikłań.

Podążając za tym stwierdzeniem, łatwiej jest odróżnić następstwo choroby w starości od fenotypowej cechy starości per se. Przykładowo, starość nie powoduje ani obrzęków kończyn dolnych, ani sztywnienia i bolesności kolana czy barku, niedosłuchu jednego ucha, niedowładu kończyny, złamania kompresyjnego kręgu itp., można zaś jej przypisać np. wolniejsze tempo chodu, osteopenię, mniejszą podzielność uwagi, zmiany w składzie ciała polegające na spadku proporcji masy beztłuszczowej i wody kosztem wzrostu proporcji masy tłuszczowej, utratę słyszenia wysokich tonów i wiele innych cech.

2. Wielochorobowość i wielonarządowość chorób - złożoność problemów geriatrycznych

Medycynę wieku podeszłego cechuje wysokie prawdopodobieństwo współistnienia wielu chorób (wielochorobowość), jak również manifestowania się każdej z nich w wielu narządach (wielonarządowość patologii). Około 90% wszystkich pacjentów w późnej starości zapada na choroby układu krążenia (choroba niedokrwienna serca, przebyty zawał, udar, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, zaburzenia rytmu, w tym migotanie przedsionków, choroby naczyniowe tętnic i/lub żył i inne). Zarówno miażdżyca, jak i cukrzyca stanowią przykład wielonarządowości chorób w starości, ponieważ w obu przypadkach mogą prezentować się w różnych narządach, a nawet układach (np. miażdżyca tętnic wieńcowych, mózgowych i/lub obwodowych, neuropatia i/lub retinopatia cukrzycowa).

Bardzo często występują zespoły bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów kręgosłupa i/lub stawów obwodowych. Depresję wykrywa się u ok. 60% hospitalizowanych pacjentów geriatrycznych, otępienie zaś u blisko 40%. Często też występują: cukrzyca, choroby tarczycy, przewlekła choroba nerek, choroby układu oddechowego i wiele innych.

Pacjenci z wielochorobowością leczeni są przez wielu specjalistów i przyjmują jednocześnie wiele leków przez nich zalecanych. Zatem zrozumiałe jest, że wielochorobowości towarzyszy wielolekowość, a ryzyko polekowych zespołów jatrogennych wzrasta. Wśród pacjentów przyjmowanych na oddział geriatrii wykrywa się je u niemal co trzeciego pacjenta. Częstymi objawami niewłaściwej terapii są omdlenia, zasłabnięcia i upadki, zaburzenia poznawcze wynikające ze stosowania niewłaściwych leków lub dawek leków, w tym hipotensyjnych, hipoglikemizujących, przeciwzapalnych, antykoagulacyjnych i przeciwpłytkowych, antycholinergicznych, sedatywnych, w tym benzodwuazepin i innych.