1 Na temat apologetycznych i eufemistycznych przedstawień OUN i UPA zob. Per Anders Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust: A Study in the Manufacturing of Historical Myths, "The Carl Beck Papers in Russian & East European Studies" 2011, nr 2107, s. 2-4; Grzegorz Rossoliński-Liebe, The "Ukrainian National Revolution" of Summer 1941, "Kritika. Explorations in Russian and Eurasian History" 2011, t. 12, nr 1, s. 87-88.

2 John A. Armstrong, Ukrainian Nationalism, New York: Columbia University Press, 1955; Alexander Motyl, The Turn to the Right: The Ideological Origins and Development of Ukrainian Nationalism, 1919-1929, Boulder: East European Quarterly, 1980.

3 Nacionalizm i relihija: Hreko-katołyćka Cerkwa ta ukrajinśkyj nacionalistycznyj ruch w Hałyczyni (1920-1930-ti roky), red. Ołekandr Zajcew, Lwiw: Wydawnyctwo Ukajinśkoho katołyćkoho uniwiersytetusa, 2011; Ołeksandr Zajcew, Ukrainian Integral Nationalism in Quest of a "Special Path" (1920s-1930s), "Russian Politics and Law" 2013, t. 51, nr 5, s. 11-32; idem, Ukrajinśkyj integralnyj nacionalizm (1920-1930-ti) roky. Narysy intelektualnoji istoriji, Kyjiw: Krytyka, 2013.

4 Aby zapoznać się z koncepcją faszyzmu transnarodowego, zob. Arnd Bauerkämper, Transnational Fascism: Cross-Border Relations between Regimes and Movements in Europe, 1922-1939, "East Central Europe" 2010, nr 37, s. 214-246. Na temat faszyzmu i nacjonalizmu ukraińskiego zob. Frank Golczewski, Deutsche und Ukrainer 1914-1939, Paderborn: Scho?ningh, 2010, s. 571-592; John-Paul Himka, The Importance of the Situational Element in East Central European Fascism, "East Central Europe" 2010, nr 37, s. 353-358; Grzegorz Rossoliński-Liebe, The "Ukrainian National Revolution"..., s. 83-114; idem, Stepan Bandera: The Life and Afterlife of a Ukrainian Nationalist: Fascism, Genocide, and Cult, Stuttgart: Ibidem Press, 2014 [wyd. polskie: Bandera. Faszyzm, ludobójstwo, kult. Życie i mit ukraińskiego nacjonalisty, tłum. Sebastian Szymański, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2018]; idem, Der europäische Faschismus und der ukrainische Nationalismus. Verflechtungen, Annäherungen und Wechselbeziehungen, "Zeitschrift für Geschichtswissenschaft" 2017, t. 65, nr 2, s. 153-169; Anton Szechowcow, By Cross and Sword: "Clerical Fascism" in Interwar Western Ukraine, "Totalitarian Movements and Political Religions" 2007, t. 8, nr 2, s. 271-285.

5 Leonid Luks, Entstehung der kommunistischen Faschismustheorie: Die Auseinandersetzung der Komintern mit Faschismus und Nationalsozialismus 1921-1935, Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt, 1984, s. 109-111.

6 Georgi Dimitroff, The United Front Against War and Fascism: Report to the Seventh World Congress of the Communist International 1935, New York: Gamma Publishers, 1974 [reprint wydania z 1934 r.], s. 7.

7 Constantin Iordachi, Comparative Fascist Studies: An Introduction [w:] Comparative Fascist Studies: New Perspectives, red. Constantin Iordachi, London: Routledge, 2009, s. 7-8; Daniel Ursprung, Faschismus in Ostmittel- und Südosteuropa: Theorien, Ansätze, Fragestellungen [w:] Der Einfluss von Faschismus und Nationalsozialismus auf Minderheiten in Ostmittel- und Südosteuropa, red. Mariana Hausleitner, Harald Roth, München: Institut fu?r deutsche Kultur und Geschichte Su?dosteuropas, 2006, s. 12-13; Stanley G. Payne, A History of Fascism 1914-1945, Madison: University of Wisconsin Press, 1995, s. 128.

8 Ernst Nolte, Der Faschismus in seiner Epoche. Die Action franc?aise, der italienische Faschismus, der Nationalsozialismus, München: R. Piper, 1963; Eugen Weber, Action Franc?aise: Royalism and Reaction in Twentieth Century France, Stanford, CA: Stanford University Press, 1962; idem, Varieties of Fascism: Doctrines of Revolution in the Twentieth Century, Princeton, NJ: Van Nostrand, 1964; Stanley G. Payne, Fascism: Comparison and Definition, Madison: University of Wisconsin Press 1980; idem, A History of Fascism...; Zeev Sternhell, Fascist Ideology [w:] Fascism: A Reader's Guide, Analyses, Interpretations, Bibliography, red. Walter Laqueur, Berkeley: University of California Press, 1976, s. 315-376; idem, Ni droite ni gauche: L'idéologie fasciste en France, Paris: Editions du Seuil, 1983; Renzo de Felice, Le interpretazioni del fascismo, Bari: Laterza, 1969 [wyd. polskie: Interpretacje faszyzmu, tłum. Maria de Rosset-Borejsza, Warszawa: Czytelnik, 1976]. Pierwsze wydanie "Journal of Comparative History" z 1966 r. zostało poświęcone faszyzmowi.

9 Na temat Johna Armstronga zob. Rossoliński-Liebe, The "Ukrainian National Revolution"..., s. 87; Rudling, The OUN, the UPA and the Holocaust, s. 2-3. O debacie na temat faszyzmu między Rogerem Griffinem i niemieckimi historykami zob. Fascism Past and Present, West and East: An International Debate on Concepts and Cases in the Comparative Study of the Extreme Right, red. Roger Griffin, Werner Loh, Andreas Umland, Stuttgart: Ibidem Press, 2006. Dopiero niedawno historycy niemieccy zaczęli dokonywać rewizji swoich poglądów na temat faszyzmu europejskiego, zob. Der Faschismus in Europa: Wege der Forschung, red. Thomas Schlemmer, Hans Woller, München: De Gruyter Oldenbourg, 2014.

10 Comparative Fascist Studies...

11 Mark Antliff, Avant-Garde Fascism: The Mobilization of Myth, Art and Culture in France, 1909-1939, Durham: Duke University Press, 2007; The Culture of Fascism: Visions of the Far Right in Britain, red. Julie Gottlieb, London: I.B. Tauris, 2004; Julie Gottlieb, Feminine Fascism: Women in Britain's Fascist Movement, London: I.B. Tauris, 2002.

12 Sven Richard, Faschistische Kampfbünde: Gewalt und Gemeinschaft im italienischen Squadrismus und in der deutschen SA, Köln: Bo?hlau, 2002; Rory Yeomans, Visions of Annihilation: The Ustasha Regime and the Cultural Politics of Fascism, 1941-1945, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2012; Aristotle Kallis, Genocide and Fascism: The Eliminationist Drive in Fascist Europe, New York: Routledge, 2009.

13 Arnd Bauerkämper, Der Faschismus in Europa 1918-1945, Stuttgart: Reclam, 2006; idem, Transnational Fascism: Cross-Border Relations between Regimes and Movements in Europe..., s. 214-246; Judith Keene, Fighting for Franco: International Volunteers in Nationalist Spain during the Spanish Civil War, London: Leicester University Press, 2001; Federico Finchelstein, Transatlantic Fascism: Ideology, Violence and the Sacred in Argentina and Italy, 1919-1945, Durham: Duke University Press, 2010.

14 Tom Villis, British Catholics and Fascism: Religious Identity and Political Extremism Between the Wars, New York: Palgrave Macmillan, 2013; Mary Vincent, Catholicism in the Second Spanish Republic: Religion and Politics in Salamanca, 1930-1936, Oxford: Oxford University Press, 1996; Richard Steigmann-Gall, The Holy Reich: Nazi Conceptions of Christianity, 1919-1945, New York: Cambridge University Press, 2003.

15 Blood and Homeland: Eugenics and Racial Nationalism in Central and Southeast Europe, 1900-1940, red. Marius Turda, Paul J. Weindling, New York: Central European University Press, 2006; Roger Eatwell, Fascism and Racism [w:] The Oxford Handbook of the History of Nationalism, red. John Breuilly, Oxford: Oxford University Press, 2013, s. 573-591; Racial Science in Hitler's New Europe, 1938-1945, red. Anton Weiss-Wendt, Rory Yeomans, Lincoln: University of Nebraska Press, 2013; Gabriele Schneider, Mussolini in Afrika: Die faschistische Rassenpolitik in den italienischen Kolonien, 1936-1941, Ko?ln: SH-Verlag, 2000.

16 Roger Griffin, The Nature of Fascism, London: Routledge, 1991, s. 26.

17 Ernst Nolte, Die Krise des liberalen Systems und die faschistischen Bewegungen, München: Piper, 1968, s. 385. Zob. także Roger Eatwell, The Nature of "Generic Fascism": The "Fascist Minimum" and the "Fascist Matrix" [w:] Comparative Fascist Studies..., s. 137.

18 Na temat specyfiki faszyzmu w Europie Środkowo-Wschodniej zob. Constantin Iordachi, Fascism in Interwar East Central and Southeastern Europe: Toward a New Transnational. Research Agenda, "East Central Europe" 2010, nr 37, s. 161-213; idem, God's Chosen Warriors: Romantic Palingenesis, Militarism and Fascism in Modern Romania [w:] Comparative Fascist Studies..., s. 318-354.

19 Andreas Kappeler, Kleine Geschichte der Ukraine, München: C.H. Beck, 2009; Serhy Yekelchyk, Ukraine: Birth of a Modern Nation, Oxford: Oxford University Press, 2007.

20 Jarosław Hrycak, Narys istoriji Ukrajiny: Formuwannia modernoji ukrajińśkoji naciji XIX-XX stolittia, Kyjiw: Heneza, 2000, s. 111-159; Golczewski, Deutsche und Ukrainer 1914-1939, s. 414-421.

21 Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772-1999. Narodziny nowoczesnego narodu, tłum. Katarzyna Kotyńska, Lublin 2000, s. 173, 188.

22 Golczewski, Deutsche und Ukrainer..., s. 561.

23 Ibidem, s. 547-549.

24 Na temat Związku Ukraińskich Faszystów zob. Ołeksandr Panczenko, Mykoła Łebed': Żyttia, dijalnist', derżawno-prawowi pohliady, Łochwica: Kobeliaky, 2001, s. 15. Na temat pozdrowienia zob. Swiatosław Łypowećkyj, Orhanizacija Ukrajinśkych Nacionalistiw (banderiwci): Frahmenty dijalnosti ta borot'by, Kyjiw: Ukrajinśka Wydawnycza Spiłka, 2010, s. 14.

25 Golczewski, Deutsche und Ukrainer..., s. 547-557.

26 O uniwersytetach i szkołach zob. Christoph Mick, Kriegserfahrungen in einer multiethnischen Stadt: Lemberg 1914-1947, Wiesbaden: Harrassowitz, 2010, s. 301-303; Grzegorz Mazur, Życie polityczne polskiego Lwowa 1918-1939, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 140-141, 144-146, 149, 151. Na temat dyskryminacji zob. Jerzy Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1985, s. 62-63, 71-72. Ogólne informacje na ten temat zob. Timothy Snyder, The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569-1999, New Haven: Yale University Press, 2003, s. 144-153 [wyd. polskie: Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569-1999, tłum. Magda Pietrzak-Merta, Sejny: Pogranicze, 2006].

27 Golczewski, Deutsche und Ukrainer..., s. 598; Franziska Bruder, "Den ukrainischen Staat erkämpfen oder sterben!". Die Organisation Ukrainischer Nationalisten (OUN) 1929-1948, Berlin: Metropol-Verlag, 2007.

28 Rossoliński-Liebe, Stepan Bandera..., s. 66-67.

29 Rossoliński-Liebe, The "Ukrainian National Revolution"..., s. 90-113.

30 Christoph Dieckmann, Lithuania in Summer 1941: The German Invasion and the Kaunas Pogrom [w:] Shared History - Divided Memory: Jews and Others in Soviet-Occupied Poland, 1939-1941, red. Elazar Barkan, Elizabeth A. Cole, Kai Struve, Leipzig: Leipziger Uni-Verlag, 2007, s. 370-385; Siegfried Gasparaitis, "Verrätern wird nur dann vergeben, wenn sie wirklich beweisen können, daß sie mindestans einen Juden liquidiert haben. Die "Front Litauischer Aktivisten" (LAF) und die antisowjetischen Aufstände 1941, "Zeitschrift für Geschichtswissenschaft" 2001, nr 49, s. 889-890, 897-904.

31 Tekst aktu proklamacji państwa chorwackiego zob. Zloc?ini na jugoslovenskim prostorima u prvom i drugom svetskom ratu: Zločini Nezavisne Države Hrvatske, 1941-45, t. 1, oprac. Slavko Vukčević, Beograd: Vojnoistorijski institut, 1993, dokument 3 (deklaracja). Tekst ukraiński zob. Centralnyj derżawnyj archiw wyszczych orhaniw włady ta uprawlinnja Ukrajiny (Centralne Archiwum Państwowe Najwyższych Organów Władzy i Zarządzania Ukrainy, dalej CDAWOW), f. 3833, op. 1, spr. 5, Akt prohołoszennia ukrajinśkoji derżawy, 30 VI 1941 r., k. 3.

32 CDAWOW, f. 3833, op. 1, spr. 22, List do Führera (sic!) faszystowskich Włoch Benito Mussoliniego w Rzymie, 3 VII 1941 r.; List do generała Francisco Franco, 3 VII 1941 r.; List do Poglavnika Niepodległego Państwa Chorwackiego dr. Ante Pavelicia, 3 VII 1941 r.; List do Führera i Kanclerza Rzeszy Wielkiej Rzeszy Niemieckiej Adolfa Hitlera, k. 1-4, 8-9.

33 Na temat pogromu we Lwowie zob. John-Paul Himka, The Lviv Pogrom of 1941: The Germans, Ukrainian Nationalists, and the Carnival Crowd, "Canadian Slavonic Papers" 2011, t. 53, nr 2/4, s. 209-243; Grzegorz Rossoliński-Liebe, Der Verlauf und die Täter des Lemberger Pogroms vom Sommer 1941: Zum aktuellen Stand der Forschung, "Jahrbuch für Antisemitismusforschung" 2013, nr 22, s. 207-243; Christoph Mick, Incompatible Experiences: Poles, Ukrainians and Jews in Lviv under Soviet and German Occupation, 1939-44, "Journal of Contemporary History" 2011, t. 46, nr 2, s. 336-363; Hans Heer, Einübung in den Holocaust: Lemberg Juni/Juli 1941, "Zeitschrift für Geschichtswissenschaft" 2001, nr 49, s. 409-427. Na temat spotkania Škirpy i innych polityków w Berlinie zob. Jarosław Stećko, 30 czerwnia 1941: Prohołoszennia widnowlennia derżawnosty Ukrajiny, Toronto: Liga Wyzwolennja Ukrajiny, Orhanizacija Oborony Czotyrioch Słowid Ukrajiny i Ukrajinśkaja Wydawnycza Spiłka, 1967, s. 272-273, 276.

34 Volker Koop, In Hitlers Hand: Sonder- und Ehrenhäftlinge der SS, Köln: Bo?hlau, 2010, s. 7-12.

35 Adam Cyra, Banderowcy w KL Auschwitz, "Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi" 2008, nr 30, s. 388-402; Bruder, "Den ukrainischen Staat erkämpfen oder sterben!". Die Organisation Ukrainischer Nationalisten..., s. 137.

36 Armin Heinen, Die Legion "Erzengel Michael" in Rumänien Soziale Bewegung und politische Organisation: Ein Beitrag zum Problem des internationalen Faschismus, München: Oldenbourg, 1986, s. 428-433, 447-453, 460-463, 518-521; Koop, In Hitlers Hand..., s. 190-196.

37 Na temat Kubijowycza, UCK i związanych z nimi kwestii zob. Frank Golczewski, Die Kollaboration in der Ukraine [w:] Kooperation und Verbrechen: Formen der "Kollaboration" im östlichen Europa 1939-1945, red. Christoph Dieckmann, Babette Quinkert, Tatjana Tönsmeyer, Göttingen: Wallstein, 2003, s. 160; John-Paul Himka, "Krakiwski wisti" and the Jews, 1943: A Contribution to the History of Ukrainian-Jewish Relations during the Second World War, "Journal of Ukrainian Studies" 1996, t. 21, nr 1/2, s. 81-95. Na temat aryzacji zob. np. Derżawnyj archiw Lwiwśkoji obłasti (Archiwum Państwowe Obwodu Lwowskiego, DALO), f. R-1928, op. 1, spr. 4, USHMM RG 1995.A.1086, reel 31, Betr. Judenangelegenheiten. Na temat Waffen SS "Galizien" zob. Michael James Melnyk, To Battle: The Formation and History of the 14th Galician Waffen-SS Division, Solihull: Helion, 2002; Golczewski, Die Kollaboration in der Ukraine, s. 178-179; Frank Golczewski, Shades of Grey: Reflections on Jewish-Ukrainian and German-Ukrainian Relations in Galicia [w:] The Shoah in Ukraine: History, Testimony, Memorialization, red. Ray Brandon, Wendy Lower, Bloomington: Indiana University Press, 2008, s. 136; John-Paul Himka, A Central European Diaspora under the Shadow of World War II: The Galician Ukrainians in North America, "Austrian History Yearbook" 2006, nr 37, s. 24. Tekst przysięgi składanej Hitlerowi zob. Bundesarchiv Berlin, NS 19/544, An den Reichsführer, 5 II 1945 r., k. 87-89.

38 Frank Golczewski, Die Ukraine im Zweiten Weltkrieg [w:] Geschichte der Ukraine, red. Frank Golczewski, Götingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1993, s. 259-260; Bruder, "Den ukrainischen Staat erkämpfen oder sterben!". Die Organisation Ukrainischer Nationalisten..., s. 228-229. Na temat ucieczki Bandery do Wiednia zob. Protokoł doprosa parasziutysta po kliczkie "Miron", 16.07.1951, HDA SBU, f. 6, wykaz 37, spr. 56232, s. 27-72 [w:] Stepan Bandera u dokumentach radjanśkych orhaniw derżawnoji bezpeky, 1939-1959, red. Wołodymyr Serhijczuk, Kyjiw: Serhijczuk M.I., 2009, t. 3, s. 77-79; Protokoł doprosa obwiniajemogo Ochrimowicza Wasilija Ostapowicza, 21.10.1952, HDA SBU, f. 5, wykaz 1, spr. 445, s. 216-225 [w:] ibidem, s. 270-271.

Wstęp

Pierwsza wojna światowa wzmocniła kryzys tradycyjnych wartości i uczyniła masową przemoc ogólnym doświadczeniem europejskim. Zmieniła ona również ład polityczny w Europie, doprowadzając do rozpadu imperiów i powstania nowych państw, z których wiele postrzegało demokrację jako zagrożenie. Wywołała też w państwach takich jak Niemcy i Węgry poczucie utraty części terytoriów narodowych, a kilka wspólnot narodowych, między innymi Słowaków, Chorwatów i Ukraińców, pozostawiła bez własnego państwa. Wskutek tych zmian kulturowych, społecznych i politycznych wyłonił się nowy rewolucyjny, ultranacjonalistyczny i militarystyczny ruch o korzeniach socjalistycznych, nazywany powszechnie faszyzmem po pierwszych jego promotorach - faszystach włoskich. Od samego początku faszyzm był ruchem transnarodowym. Dostosowywał się do warunków kulturowych, społecznych i politycznych w poszczególnych państwach narodowych i bezpaństwowych wspólnotach narodowych. Równocześnie wywarł wpływ na sytuację w kilku krajach pozaeuropejskich. Podczas gdy w krajach mających utrwalone tradycje demokratyczne i liberalne, takich jak Wielka Brytania, faszyści stali się wyobcowaną, choć tolerowaną grupą polityczną, w innych krajach, np. we Włoszech i Niemczech, przejęli władzę i utworzyli reżimy. Ponadto kilka reżimów autorytarnych, takich jak Antónia de Oliveiry Salazara w Portugalii, Ioannisa Metaxasa w Grecji i Francisca Franco w Hiszpanii, zaadaptowało różne elementy faszystowskie, nie stając się typowymi dyktaturami faszystowskimi.

W rozprawie tej analizuję, jak faszyzm wpłynął na bezpaństwową społeczność Ukraińców w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, które w okresie międzywojennym należały do Drugiej Rzeczypospolitej. Analizując ukraiński faszyzm, skupiam się na Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (Ukrajinśka Wijśkowa Orhanizacija, UWO), Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (Orhanizacija Ukrajinśkych Nacionalistiw, OUN) i Ukraińskiej Powstańczej Armii (Ukrajinśka Powstanśka Armija, UPA), nie twierdzę jednak, że inne części społeczeństwa ukraińskiego, nienależące do tych organizacji, nie podlegały wpływom faszyzmu. Ponieważ polityka sowiecka zapobiegła rozpowszechnianiu faszyzmu w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, większość Ukraińców nie miała bezpośredniego kontaktu z ideologią faszystowską i znała faszyzm tylko jako zdemonizowane i zniekształcone pojęcie, używane przez propagandę radziecką. Natomiast niektóre ugrupowania ukraińskie w Rumunii i Czechosłowacji, a także w krajach takich jak Niemcy, Kanada i Stany Zjednoczone pozostawały w kontakcie z radykalnym nacjonalistycznym i faszyzującym ruchem zakorzenionym w południowo-wschodniej Polsce.

Oprócz przebadania wpływu faszyzmu na radykalny i rewolucyjny nacjonalizm ukraiński w studium tym wyjaśniam rolę przemocy masowej w ideologii nacjonalistów ukraińskich. Omawiam też akty przemocy etnicznej i politycznej dokonane w czasie drugiej wojny światowej i po jej zakończeniu. Rozważam również, czy - lub w jakim sensie - radykalna i faszystowska forma nacjonalizmu ukraińskiego stała się ludobójcza i czy nacjonaliści ukraińscy dopuszczali się ludobójstwa bądź brali w nim udział.

Analiza nacjonalizmu ukraińskiego w kontekście badań nad faszyzmem nie jest prostym zadaniem. Nacjonaliści ukraińscy mieli ambiwalentny stosunek do faszyzmu, gdyż generalnie aprobowali i podziwiali ten ruch, ale nie zawsze chcieli być z nim kojarzeni. Z uwagi na złożony stosunek do faszyzmu OUN została przedstawiona, w zależności od kontekstu, jako ruch "radykalnie nacjonalistyczny", "ultranacjonalistyczny" lub "faszystowski". Chociaż może się wydawać, że określenia te w odniesieniu do tej samej organizacji są sprzeczne, ich użycie jest konieczne, aby pokazać skomplikowaną historię faszyzmu na Ukrainie. Ważne jest też ukazanie złożoności i niejednoznaczności terminu "faszyzm" w ideologii nacjonalistów ukraińskich, którzy nazywali siebie z reguły "nacjonalistami", ale równocześnie podkreślali przynależność do rodziny europejskich ruchów faszystowskich i byli ściśle związani z faszystami włoskimi, niemieckimi narodowymi socjalistami, faszystami brytyjskimi, członkami chorwackiego ruchu Ustaša i innymi podobnymi ruchami.

Analizując w kontekście faszyzmu dzieła Tarasa Szewczenki, Mychajły Hruszewśkiego, Mykoły Michnowśkiego i Stepana Rudnyćkiego, nie zakładam ani nie sugeruję, że byli oni faszystami. Niektóre z ich pism zostały przeanalizowane w tej książce, aby wyjaśnić, jak ideolodzy nacjonalizmu ukraińskiego wykorzystali ich idee do własnych potrzeb. Ponadto ważne jest pokazanie, jak publikacje tych pisarzy i naukowców przyczyniły się do zainicjowania dyskursów na temat etniczności, eugeniki i rasizmu, które stały się integralnymi elementami ideologii OUN i UPA.

Radykalny nacjonalizm ukraiński po 1918 r. powstał na bazie bardziej umiarkowanego ruchu narodowego, jaki istniał przed 1918 r. i pozostawał pod wpływem idei socjalistycznych. W tym okresie nie był on - z wyjątkiem kilku autorów, takich jak Mykoła Michnowśkyj - wrogo nastawiony do Żydów, Polaków i innych mniejszości etnicznych zamieszkujących Ukrainę. Dopiero doświadczenie pierwszej wojny światowej, fiasko próby ustanowienia państwa i otworzenie się na dyskursy rasistowskie, faszystowskie i antysemickie przekształciły ten nacjonalizm w dość typowy ruch faszystowski. Przypominał on inne ruchy faszystowskie działające w Europie Środkowo-Wschodniej, choćby chorwackich ustaszy, rumuńską Żelazną Gwardię czy Partię Słowackiej Jedności Narodowej, znaną jako partia Hlinki.

Do niedawna radykalna forma nacjonalizmu ukraińskiego nie była rozpatrywana w kontekście badań nad faszyzmem. Podczas zimnej wojny radykalny i rewolucyjny nacjonalizm ukraiński był z reguły przedstawiany przez weteranów tego ruchu, a wśród nich historyków, jako antyradziecki i antyniemiecki "ruch wyzwoleńczy". Opierając się na tych dyskursach i zastosowując modne w tamtym okresie pojęcie "integralnego nacjonalizmu", historyk John Armstrong zdefiniował nacjonalizm ukraiński jako formę "integralnego nacjonalizmu". Politolog Alexander Motyl stwierdził, że choć OUN była pod silnym wpływem faszyzmu, nie mogła być ruchem faszystowskim, ponieważ nie miała państwa ukraińskiego, w którym mogłaby realizować idee faszyzmu na wzór faszystów włoskich, niemieckich narodowych socjalistów lub chorwackich ustaszy. Pogląd ten przejął od ukraińskich faszystów. Historycy na postkomunistycznej Ukrainie porównywali OUN i założoną przez nią w 1943 r. UPA do XIX-wiecznych powstańców polskich lub Irlandzkiej Armii Republikańskiej oraz utrzymywali, że członkowie tych organizacji bardziej niż faszystów przypominali romantycznych i antyimperialistycznych bojowników o wolność1.

Historycy tacy jak John Armstrong i politolodzy tacy jak Alexander Motyl, twierdzący, że radykalna i ludobójcza forma nacjonalizmu ukraińskiego powinna być postrzegana jako "integralny nacjonalizm", nie badali i nie brali pod uwagę masowej przemocy używanej przez nacjonalistów ukraińskich przed drugą wojną światową, w jej trakcie i po niej. Nie analizowali oni również OUN i UPA w kontekście faszyzmu transnarodowego albo europejskiego i globalnego. Nie interesowali się oni również podobieństwami między ukraińskimi nacjonalistami a takimi ruchami, jak ustasze, Żelazna Gwardia czy partia Hlinki2. Na postsowieckiej Ukrainie pojęcie "integralnego nacjonalizmu" zostało ożywione między innymi przez Ołeksandra Zajcewa, który wprawdzie próbował ukontekstualizować OUN, ale podobnie jak Armstrong i Motyl nie uwzględniał i nie badał przemocy3.

Apologetyczna narracja o ukraińskim nacjonalizmie dopiero niedawno została zakwestionowana przez naukowców, którzy dokonali kontekstualizacji radykalnej i ludobójczej formy nacjonalizmu ukraińskiego oraz naświetlili jego historię z perspektywy teoretycznych badań nad faszyzmem, przemocą i ludobójstwem. Dzięki temu wyjaśniono wzajemne powiązania między radykalną formą nacjonalizmu ukraińskiego a innymi faszyzmami europejskimi, a także faszyzmem transnarodowym i rolą, którą on odgrywał podczas Holokaustu na zachodniej Ukrainie4. Błędem byłoby jednak twierdzenie, że historia ukraińskiego nacjonalizmu radykalnego nie wymaga dalszych badań, zwłaszcza w kontekście masowej przemocy, faszyzmu i zagłady Żydów.

Faszyzm: wzór doskonały i lokalne adaptacje

Faszyzm jest jednym z najbardziej intrygujących, ale również kontrowersyjnych zjawisk XX-wiecznej historii. Pierwsze interpretacje faszyzmu pojawiły się w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. Ich autorami byli z reguły badacze marksistowscy albo komuniści. Za wady części tych analiz należy uznać brak zniuansowania i kompleksowości oraz zabarwienie ideologiczne. Pisarze komunistyczni i sowieccy używali terminu "faszyzm" nie tylko do określenia ruchów i reżimów faszystowskich, lecz także różnych reżimów konserwatywnych, autorytarnych lub wojskowych, takich jak reżim Józefa Piłsudskiego w Polsce, reżim Antanasa Smetony na Litwie lub autorytarnego rządu Miklósa Horthyego na Węgrzech5. W 1935 r. Georgi Dimitrow stwierdził w raporcie Kominternu, że reżimy faszystowskie były "otwarcie terrorystycznymi dyktaturami najbardziej reakcyjnych, najbardziej szowinistycznych i najbardziej imperialistycznych elementów kapitału finansowego"6. Za sprawą tego często wszyscy przeciwnicy Związku Radzieckiego, w tym kraje demokratyczne, takie jak Stany Zjednoczone, Francja i Wielka Brytania, byli określani jako faszyści7. Pierwsze teoretyczne i szczegółowe interpretacje naukowe faszyzmu zostały napisane w latach sześćdziesiątych, a wśród autorów najbardziej znaczących można wymienić Ernsta Noltego, Eugena Webera i George'a L. Mosse'a. Niektórzy uczeni zaczęli empirycznie badać różne formy faszyzmu europejskiego i opracowali teoretyczne modele faszyzmu generycznego albo ogólnego, wykorzystywane następnie między innymi przez Stanleya Payne'a, Zeeva Sternhella czy Renza de Felice. Z kolei Ernst Nolte przedstawił swoje własne podejście do faszyzmu8.

Pierwsi badacze faszyzmu skoncentrowali się na faszystowskich Włoszech, nazistowskich Niemczech, faszyzmie we Francji i w Hiszpanii, chorwackich ustaszach oraz innych lepiej znanych ruchach, nie zwracając wówczas niemal w ogóle uwagi na OUN. W konsekwencji radykalna forma nacjonalizmu ukraińskiego była badana wyłącznie przez antykomunistycznego historyka Johna Armstronga, historyków diaspory ukraińskiej, w tym weteranów OUN, UPA i Waffen SS "Galizien", i od czasu do czasu przez niektórych niemieckich specjalistów od historii nazistowskich Niemiec i Europy Wschodniej. Badacze na ogół akceptowali ustalenia Armstronga i nie analizowali OUN w kontekście faszyzmu transnarodowego. Szczególny sceptycyzm wobec ogólnych i transnarodowych ujęć faszyzmu wykazywali historycy niemieccy, ponieważ w ich przekonaniu takie badania podważają ustalenia dotyczące historii nazistowskich Niemiec oraz kwestionują niemiecką odpowiedzialność za Holokaust9.

Współczesne podejście teoretyczne do faszyzmu zostało ukształtowane w dużej mierze w latach dziewięćdziesiątych XX w. przez takich badaczy, jak Roger Griffin, Robert Paxton, Roger Eatwell i Emilio Gentile10. Uczeni ci oparli swe koncepcje na wcześniejszych modelach teoretycznych i zachęcali innych naukowców do dalszego badania kolejnych aspektów tego intrygującego fenomenu. Nowe badania nad faszyzmem łączą ukształtowane ramy teoretyczne z podejściem empirycznym i koncentrują się między innymi na faszystowskiej samoreprezentacji i kulturze faszyzmu11, ludobójstwie i przemocy12, faszystowskim internacjonalizmie i transnacjonalizmie13, powiązaniach między religią a faszyzmem14 oraz rasizmem a eugeniką15. Ich autorzy poszerzyli granice naukowego poznania i rozumienia faszyzmu oraz naświetlili nieznane wcześniej aspekty i powiązania.

Do analizy nacjonalizmu ukraińskiego w kontekście badań poświęconych doktrynie i ruchom faszystowskim niezbędne jest przede wszystkim zdefiniowanie faszyzmu. Ważna przy tym jest koncepcja generic fascism, sformułowana przez Rogera Griffina, który skupił się na ideologii i przyjął Weberowską metodologię typu idealnego. W swojej koncepcji faszyzmu Griffin podkreślił mit, jego mobilizującą siłę oraz rewolucyjną, populistyczną i ultranacjonalistyczną strukturę: "Faszyzm jest rodzajem ideologii politycznej, której mityczny rdzeń w jego różnych permutacjach jest palingenetyczną formą populistycznego ultranacjonalizmu"16.

Aby sprecyzować definicję faszyzmu, musimy poszerzyć koncepcję Griffina o cechy takie, jak antydemokratyzm, antymarksizm, antyliberalizm, antykonserwatyzm, autorytaryzm, ultranacjonalizm, populizm, rasizm, antysemityzm, militaryzm, Führerprinzip, kult przemocy na tle etnicznym i politycznym oraz traktowanie przemocy masowej jako polityki17. Wreszcie należałoby podkreślić, że ruchy faszystowskie w Europie Środkowo-Wschodniej, takie jak partia Hlinki, ustasze i Żelazna Gwardia, rozwinęły formy faszyzmu odmienne od faszyzmu reżimów kontrolujących państwa uprzemysłowione i zurbanizowane, tj. Włochy i Niemcy. Faszyzm w państwach Europy Środkowo-Wschodniej i w społecznościach etnicznych pozbawionych państwowości powstawał w odmiennych warunkach kulturowych, politycznych i społecznych oraz został stworzony przez mężczyzn i kobiety o odmiennych poglądach politycznych i oczekiwaniach. Ideologia Żelaznej Gwardii opierała się na religii i mistycyzmie. Słowacka partia Hlinki i chorwacki ruch ustaszy uważały się za "ruchy wyzwoleńcze" i "bojowników o wolność", walczących o niepodległość swoich krajów. Te pojęcia i idee nie odgrywały natomiast żadnej znaczącej roli wśród narodowych socjalistów niemieckich czy faszystów włoskich18.

Historia i warunki geopolityczne

Naturę radykalnego nacjonalizmu ukraińskiego zdeterminowały europejskie dyskursy nad faszyzmem i skomplikowana historia Ukraińców, dla których OUN chciała wywalczyć państwo. W XIX w. Ukraińcy, czyli ludzie, którzy w wyniku wynajdowania swojej tożsamości narodowej zaczęli postrzegać siebie jako przedstawicieli narodu ukraińskiego, mieszkali w granicach dwóch imperiów. Około 80 procent z nich było poddanymi Imperium Rosyjskiego, a 20 procent mieszkało w Galicji Wschodniej i na Bukowinie, czyli na ziemiach należących do cesarstwa Habsburgów. Polityka rusyfikacji na Ukrainie Wschodniej i Centralnej zwłaszcza podczas trzech ostatnich dekad XIX w. utrudniała rozwój nacjonalizmu ukraińskiego. Wielu Ukraińców wschodnich uważało Ukrainę za region Rosji, a siebie - za ludzi spokrewnionych z Rosjanami albo miejscowych ("tutejszych") bez określonej tożsamości narodowej. Wrogi stosunek do Rosji był wśród nich znacznie mniej popularny niż wśród stosunkowo małej grupy "ukształtowanych narodowo" Ukraińców mieszkających w Galicji Wschodniej, gdzie pod wpływem liberalnej polityki cesarstwa Austro-Węgier i konkurencji z polskimi nacjonalistami rokwitł ukraiński nacjonalizm19.

Mimo że Ukraińcy w listopadzie 1917 r. proklamowali państwo ukraińskie w Kijowie jako centrum całej Ukrainy, a rok później - drugie państwo we Lwowie jako centrum Ukrainy Zachodniej, nie udało im się utrzymać żadnego z nich. Państwa te nie zostały uznane za podmioty w traktacie wersalskim, głównie za sprawą Polski i Związku Radzieckiego, które podtrzymywały roszczenia do tych samych terytoriów20. W wyniku postanowień traktatu z Saint-Germain-en-Laye, traktatu wersalskiego i traktatu ryskiego po pierwszej wojnie światowej około 26 mln Ukraińców mieszkało na Ukrainie Radzieckiej, 5 mln - w Polsce, 0,5 mln - w Czechosłowacji i 0,8 mln - w Rumunii21. W okresie międzywojennym rewolucyjny i ekstremistyczny nacjonalizm ukraiński nie rozpowszechnił się w Związku Radzieckim, ale kwitł na terytorium Drugiej Rzeczypospolitej, która obejmowała Galicję Wschodnią (dawną część cesarstwa Habsburgów) i zachodnią część Wołynia, będącego wcześniej prowincją Imperium Rosyjskiego. Z tych dwóch regionów to właśnie Galicja Wschodnia stała się laboratorium rewolucyjnej aktywności nacjonalistów ukraińskich22.

W 1920 r. w Pradze grupa ukraińskich weteranów pierwszej wojny światowej, rozczarowana zaistniałym geopolitycznym status quo, założyła Ukraińską Organizację Wojskową. Do najbardziej znanych działaczy tej organizacji należeli Jewhen Konowalec, Andrij Melnyk, Mykoła Sciborśkyj, Roman Suszko i Richard Jary. Przed założeniem UWO walczyli oni przeciwko Polakom, bolszewikom i Białej Armii w szeregach różnych ukraińskich sił zbrojnych, takich jak Strzelcy Siczowi, Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej (Armija Ukrajinśkoji Narodnoji Respubliky, AUNR) i Ukraińska Armia Galicyjska (Ukrajinśka Hałyćka Armija, UHA). Jednak UWO nie przekształciła się w masowy ruch polityczny, stała się natomiast organizacją terrorystyczną, finansowaną ze środków otrzymywanych za usługi szpiegowskie na rzecz niemieckiej Abwehry i służb wywiadowczych innych państw, między innymi Litwy i Czechosłowacji23. Sytuacja ta zmieniła się dopiero pod koniec lat dwudziestych, kiedy to kilkanaście mniejszych organizacji nacjonalistycznych i faszystowskich podporządkowało się kierownictwu UWO, tworzącemu na emigracji Przywództwo Ukraińskich Nacjonalistów (Prowid Ukrajinśkych Nacionalistiw, PUN). Na I Kongresie Ukraińskich Nacjonalistów, który odbywał się od 28 stycznia do 3 lutego 1929 r. w Wiedniu, kierownictwo UWO we współpracy z innymi politykami nacjonalistycznymi założyło Organizację Ukraińskich Nacjonalistów. W procesie jednoczenia także Związek Ukraińskich Faszystów (Sojuz Ukrajinśkych Faszystiw, SUF), który zainicjował posługiwanie się faszystowskim pozdrowieniem "Chwała Ukrainie!" (Sława Ukrajini!), wszedł w skład OUN24. Poza tym do organizacji przyłączyło się wielu młodych Ukraińców, urodzonych około 1910 r. Wśród czołowych przedstawicieli tego pokolenia byli: Stepan Bandera, Jarosław Stećko, Stepan Łenkawski i Roman Szuchewycz. To młodsze pokolenie, w tym wielu studentów, wkrótce zaczęło kontrolować Krajową Egzekutywę OUN. Ten organ polityczny decydował o polityce w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, ale był podporządkowany kierownictwu na uchodźstwie, składającemu się z weteranów pierwszej wojny światowej i założycieli UWO urodzonych około 1890 r. Młode pokolenie było pod wieloma względami bardziej radykalne od starszego. Niezależnie od tego, że oba pokolenia miały podobne pozytywne nastawienie do faszyzmu, rasizmu i antysemityzmu, młodsze pokolenie było bardziej otwarte na wykorzystywanie terroru i przemocy do kształtowania polityki. Różne sfery doświadczeń i horyzonty oczekiwań spowodowały konflikt między młodszą a starszą generacją i przyczyniły się w 1940 r. do rozłamu na OUN-B (kierowaną przez Stepana Banderę) i OUN-M (kierowaną przez Andrija Melnyka)25.

W okresie międzywojennym centrum aktywności nacjonalistów ukraińskich pozostawała Druga Rzeczpospolita. Sytuacja kulturowa, społeczna i polityczna w Polsce, w szczególności dyskryminacja mniejszości narodowych, popchnęła wielu Ukraińców w szeregi OUN i znacząco wzmocniła ten ruch. Polskie władze próbowały zdobyć lojalność Ukraińców przez tłumienie ich aspiracji narodowych i przyswajanie im patriotyzmu polskiego. Polskie władze rozwiązały wiele szkół ukraińskich, a inne przekształciły w dwujęzyczne szkoły polsko-ukraińskie (szkoły utrakwistyczne). Na uniwersytetach nie nauczano w języku ukraińskim, który był traktowany przez urzędników polskich jako niepełnowartościowa odmiana polskiego, kulturę ukraińską zaś uważano za drugorzędną. Ukraińcom trudno było znaleźć pracę w służbie publicznej, a chłopi ukraińscy posiadali z reguły mniej ziemi niż polscy. Ogólnie ujmując, Ukraińcy mieli wiele powodów, aby czuć się dyskryminowanymi, nie lubić lub wręcz nienawidzić państwa polskiego i jego polityki, ponieważ traktowało ono Ukraińców i inne mniejszości narodowe jak obywateli drugiej kategorii26.

Głównym zadaniem UWO i OUN było wyzwolenie "terytoriów ukraińskich" i ustanowienie państwa ukraińskiego. Pierwsze przykazanie Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty, napisanego w 1929 r. przez członka OUN Stepana Łenkawskiego, głosiło: "Zdobędziesz państwo ukraińskie albo zginiesz, walcząc o nie"27. Aby zmienić sytuację geopolityczną i ustanowić takie państwo, Ukraińcy szukali partnerów i czekali na wojnę lub konflikt między "okupantami" Ukrainy. Ponieważ żaden inny kraj europejski nie był tak bardzo jak Niemcy zainteresowany zmianą porządku geopolitycznego w Europie, zarówno UWO, jak i OUN postrzegały to państwo jako najważniejszego sojusznika w walce z Polską i Rosją. Współpraca z Niemcami i innymi ruchami faszystowskimi pozwalała OUN również funkcjonować jako liczący się ruch polityczny, będący w stanie "wyzwolić" Ukrainę. OUN zyskała na popularności szczególnie wśród młodych Ukraińców żyjących w Polsce w drugiej połowie kat trzydziestych28.

Zgodnie z ustaleniami paktu Ribbentrop-Mołotow po wybuchu drugiej wojny światowej prawie wszystkie terytoria ukraińskie zostały włączone do Ukrainy Radzieckiej. Wtedy wielu nacjonalistów ukraińskich opuściło Ukrainę i udało się do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie kolaborowało z nazistami, a szczególnie z Abwehrą. OUN-B opracowywało plan "Ukraińskiej Rewolucji Narodowej", którą zamierzało wzniecić równocześnie z rozpoczęciem operacji "Barbarossa". Przywódcy OUN-B wychodzili z założenia, że naziści zaakceptują utworzenie państwa ukraińskiego, tak jak zaakceptowali Słowację w marcu 1939 r. i Chorwację w kwietniu 1941 r. Hitler nie planował jednak utworzenia ukraińskiego ani żadnego innego państwa kolaboracyjnego na terytoriach "wyzwolonych" spod okupacji sowieckiej29. Z uwagi na to nieporozumienie lub po prostu podejmując ryzyko, OUN-B proklamowała we Lwowie 30 czerwca 1941 r. państwowość ukraińską, podobnie jak Front Aktywistów Litewskich (Lietuvos aktyvist? frontas, LAF), który już 23 czerwca 1941 r. ogłosił w Kownie istnienie państwa litewskiego30. Ukraiński akt proklamacji państwa - odczytany przez Jarosława Stećkę, przedstawiciela prowidnyka Stepana Bandery, około godz. 20 w sali Proswity przy Rynku Głównym we Lwowie - przypominał tekst wykorzystany 10 kwietnia 1941 r. przez Slavka Kvaternika, przedstawiciela poglavnika Ante Pavelića podczas proklamowania niepodległości państwa chorwackiego31.

Wkrótce po proklamacji Stećko wysłał listy do Duce faszystowskich Włoch Benita Mussoliniego w Rzymie, Führera i kanclerza Wielkiej Rzeszy Niemieckiej Adolfa Hitlera, hiszpańskiego caudilla, czyli generała Francisca Franco i poglavnika Niepodległego Państwa Chorwackiego dr. Ante Pavelicia. Poinformował ich o istnieniu państwa ukraińskiego oraz wyraził pragnienie ścisłej współpracy i wspólnej walki o "Nową Europę"32. Chociaż OUN-B wspierała Niemców w czasie pogromu we Lwowie i w innych miastach, a jej milicja pomagała Einsatzkommandos przy pierwszych masowych rozstrzeliwaniach, Niemcy rozwiązali rząd Stećki i zabrali go razem z Banderą do Berlina, gdzie obaj spotkali Kazysa Škirpę, lidera LAF33. Przywódcy OUN-B pozostawali w niemieckich więzieniach i obozach koncentracyjnych do jesieni 1944 r. ze statusem specjalnych więźniów politycznych (Ehrenhäftlinge lub Sonderhäftlinge), za sprawą czego byli znacznie lepiej traktowani niż przeciętni więźniowie34. Poza Banderą i Stećką Niemcy aresztowali kilkuset innych działaczy OUN-B i przetrzymywali ich w różnych obozach koncentracyjnych jako więźniów politycznych35. Do pewnego stopnia dzielili oni los członków rumuńskiej Żelaznej Gwardii, którzy ze względu na konflikt z Ionem Antonescu uciekli z Rumunii do Niemiec na początku 1941 r. Po tym jak pod koniec 1942 r. Horia Sima, lider tej organizacji, udał się do Włoch i usiłował przekonać Mussoliniego do wystąpienia przeciwko Antonescu, członkowie Żelaznej Gwardii zostali zamknięci w różnych obozach niemieckich. Sima dołączył do Bandery w Zellenbau, budynku dla specjalnych więźniów politycznych w Sachsenhausen36.

Na początku sierpnia 1941 r., wkrótce po uwięzieniu przywódców OUN-B, Niemcy włączyli Galicję Wschodnią do Generalnego Gubernatorstwa jako Distrikt Galizien, natomiast z większości pozostałych terytoriów Ukrainy niemieccy okupanci utworzyli Reichskommissariat Ukraine (Komisariat Rzeszy Ukraina). W Galicji Wschodniej Niemcy współpracowali z mniej impulsywną i bardziej uległą osobą - Wołodymyrem Kubijowyczem, szefem Ukraińskiego Centralnego Komitetu (Ukrajinśkyj Centralnyj Komitet, UCK). Ta instytucja rozpowszechniała propagandę niemiecką w Galicji Wschodniej, dokonywała aryzacji mienia żydowskiego (Betr. Judenangelegenheiten) i pomogła Niemcom utworzyć dywizję Waffen SS "Galizien", składającą się z ponad 8 tys. żołnierzy ukraińskich, którzy złożyli przysięgę wierności Hitlerowi37. Podczas gdy Bandera, Stećko i liczni inni członkowie OUN-B przebywali zamknięci w niemieckich obozach koncentracyjnych, nacjonaliści ukraińscy na Ukrainie na różne sposoby uczestniczyli w ludobójstwie Żydów i utworzyli UPA, którą wykorzystano do mordowania ludności polskiej. Po wyjściu z Zellenbau we wrześniu 1944 r. Bandera wraz z innymi czołowymi politykami ukraińskimi, takimi jak Melnyk, Kubijowycz i Pawło Szandruk, zgodził się pomóc Niemcom w mobilizowaniu Ukraińców do walki ze Związkiem Radzieckim. Prowidnyk wspierał Niemców aż do początku lutego 1945 r., kiedy opuścił Berlin razem z rodziną i udał się do Wiednia38.