Falk: Wspomnienie. Falk: A Reminiscence - Joseph Conrad

FALK: A REMINISCENCE

 

Several of us, all more or less connected with the sea, were dining in a small river-hostelry not more than thirty miles from London, and less than twenty from that shallow and dangerous puddle to which our coasting men give the grandiose name of "German Ocean." And through the wide windows we had a view of the Thames; an enfilading view down the Lower Hope Reach. But the dinner was execrable, and all the feast was for the eyes.

 

That flavour of salt-water which for so many of us had been the very water of life permeated our talk. He who hath known the bitterness of the Ocean shall have its taste forever in his mouth. But one or two of us, pampered by the life of the land, complained of hunger. It was impossible to swallow any of that stuff. And indeed there was a strange mustiness in everything. The wooden dining-room stuck out over the mud of the shore like a lacustrine dwelling; the planks of the floor seemed rotten; a decrepit old waiter tottered pathetically to and fro before an antediluvian and worm-eaten sideboard; the chipped plates might have been disinterred from some kitchen midden near an inhabited lake; and the chops recalled times more ancient still. They brought forcibly to one's mind the night of ages when the primeval man, evolving the first rudiments of cookery from his dim consciousness, scorched lumps of flesh at a fire of sticks in the company of other good fellows; then, gorged and happy, sat him back among the gnawed bones to tell his artless tales of experience--the tales of hunger and hunt--and of women, perhaps!

 

But luckily the wine happened to be as old as the waiter. So, comparatively empty, but upon the whole fairly happy, we sat back and told our artless tales. We talked of the sea and all its works. The sea never changes, and its works for all the talk of men are wrapped in mystery. But we agreed that the times were changed. And we talked of old ships, of sea-accidents, of break-downs, dismastings; and of a man who brought his ship safe to Liverpool all the way from the River Platte under a jury rudder. We talked of wrecks, of short rations and of heroism--or at least of what the newspapers would have called heroism at sea--a manifestation of virtues quite different from the heroism of primitive times. And now and then falling silent all together we gazed at the sights of the river.

 

A P. & O. boat passed bound down. "One gets jolly good dinners on board these ships," remarked one of our band. A man with sharp eyes read out the name on her bows: Arcadia. "What a beautiful model of a ship!" murmured some of us. She was followed by a small cargo steamer, and the flag they hauled down aboard while we were looking showed her to be a Norwegian. She made an awful lot of smoke; and before it had quite blown away, a high-sided, short, wooden barque, in ballast and towed by a paddle-tug, appeared in front of the windows. All her hands were forward busy setting up the headgear; and aft a woman in a red hood, quite alone with the man at the wheel, paced the length of the poop back and forth, with the grey wool of some knitting work in her hands.

 

"German I should think," muttered one. "The skipper has his wife on board," remarked another; and the light of the crimson sunset all ablaze behind the London smoke, throwing a glow of Bengal light upon the barque's spars, faded away from the Hope Reach.

 

Then one of us, who had not spoken before, a man of over fifty, that had commanded ships for a quarter of a century, looking after the barque now gliding far away, all black on the lustre of the river, said:

 

This reminds me of an absurd episode in my life, now many years ago, when I got first the command of an iron barque, loading then in a certain Eastern seaport. It was also the capital of an Eastern kingdom, lying up a river as might be London lies up this old Thames of ours. No more need be said of the place; for this sort of thing might have happened anywhere where there are ships, skippers, tugboats, and orphan nieces of indescribable splendour. And the absurdity of the episode concerns only me, my enemy Falk, and my friend Hermann.

 

There seemed to be something like peculiar emphasis on the words "My friend Hermann," which caused one of us (for we had just been speaking of heroism at sea) to say idly and nonchalantly:

 

"And was this Hermann a hero?"

 

Not at all, said our grizzled friend. No hero at all. He was a Schiff-fuhrer: Ship-conductor. That's how they call a Master Mariner in Germany. I prefer our way. The alliteration is good, and there is something in the nomenclature that gives to us as a body the sense of corporate existence: Apprentice, Mate, Master, in the ancient and honourable craft of the sea. As to my friend Hermann, he might have been a consummate master of the honourable craft, but he was called officially Schiff-fuhrer, and had the simple, heavy appearance of a well-to-do farmer, combined with the good-natured shrewdness of a small shopkeeper. With his shaven chin, round limbs, and heavy eyelids he did not look like a toiler, and even less like an adventurer of the sea. Still, he toiled upon the seas, in his own way, much as a shopkeeper works behind his counter. And his ship was the means by which he maintained his growing family.

 

She was a heavy, strong, blunt-bowed affair, awakening the ideas of primitive solidity, like the wooden plough of our forefathers. And there were, about her, other suggestions of a rustic and homely nature. The extraordinary timber projections which I have seen in no other vessel made her square stern resemble the tail end of a miller's waggon. But the four stern ports of her cabin, glazed with six little greenish panes each, and framed in wooden sashes painted brown, might have been the windows of a cottage in the country. The tiny white curtains and the greenery of flower pots behind the glass completed the resemblance. On one or two occasions when passing under stern I had detected from my boat a round arm in the act of tilting a watering pot, and the bowed sleek head of a maiden whom I shall always call Hermann's niece, because as a matter of fact I've never heard her name, for all my intimacy with the family.

 

This, however, sprang up later on. Meantime in common with the rest of the shipping in that Eastern port, I was left in no doubt as to Hermann's notions of hygienic clothing. Evidently he believed in wearing good stout flannel next his skin. On most days little frocks and pinafores could be seen drying in the mizzen rigging of his ship, or a tiny row of socks fluttering on the signal halyards; but once a fortnight the family washing was exhibited in force. It covered the poop entirely. The afternoon breeze would incite to a weird and flabby activity all that crowded mass of clothing, with its vague suggestions of drowned, mutilated and flattened humanity. Trunks without heads waved at you arms without hands; legs without feet kicked fantastically with collapsible flourishes; and there were long white garments that, taking the wind fairly through their neck openings edged with lace, became for a moment violently distended as by the passage of obese and invisible bodies. On these days you could make out that ship at a great distance by the multi-coloured grotesque riot going on abaft her mizzen mast.

 

She had her berth just ahead of me, and her name was Diana,--Diana not of Ephesus but of Bremen. This was proclaimed in white letters a foot long spaced widely across the stern (somewhat like the lettering of a shop-sign) under the cottage windows. This ridiculously unsuitable name struck one as an impertinence towards the memory of the most charming of goddesses; for, apart from the fact that the old craft was physically incapable of engaging in any sort of chase, there was a gang of four children belonging to her. They peeped over the rail at passing boats and occasionally dropped various objects into them. Thus, sometime before I knew Hermann to speak to, I received on my hat a horrid rag-doll belonging to Hermann's eldest daughter. However, these youngsters were upon the whole well behaved. They had fair heads, round eyes, round little knobby noses, and they resembled their father a good deal.

 

This Diana of Bremen was a most innocent old ship, and seemed to know nothing of the wicked sea, as there are on shore households that know nothing of the corrupt world. And the sentiments she suggested were unexceptionable and mainly of a domestic order. She was a home. All these dear children had learned to walk on her roomy quarter-deck. In such thoughts there is something pretty, even touching. Their teeth, I should judge, they had cut on the ends of her running gear. I have many times observed the baby Hermann (Nicholas) engaged in gnawing the whipping of the fore-royal brace. Nicholas' favourite place of residence was under the main fife-rail. Directly he was let loose he would crawl off there, and the first seaman who came along would bring him, carefully held aloft in tarry hands, back to the cabin door. I fancy there must have been a standing order to that effect. In the course of these transportations the baby, who was the only peppery person in the ship, tried to smite these stalwart young German sailors on the face.

 

Mrs. Hermann, an engaging, stout housewife, wore on board baggy blue dresses with white dots. When, as happened once or twice I caught her at an elegant little wash-tub rubbing hard on white collars, baby's socks, and Hermann's summer neckties, she would blush in girlish confusion, and raising her wet hands greet me from afar with many friendly nods. Her sleeves would be rolled up to the elbows, and the gold hoop of her wedding ring glittered among the soapsuds. Her voice was pleasant, she had a serene brow, smooth bands of very fair hair, and a good-humoured expression of the eyes. She was motherly and moderately talkative. When this simple matron smiled, youthful dimples broke out on her fresh broad cheeks. Hermann's niece on the other hand, an orphan and very silent, I never saw attempt a smile. This, however, was not gloom on her part but the restraint of youthful gravity.

 

They had carried her about with them for the last three years, to help with the children and be company for Mrs. Hermann, as Hermann mentioned once to me. It had been very necessary while they were all little, he had added in a vexed manner. It was her arm and her sleek head that I had glimpsed one morning, through the stern-windows of the cabin, hovering over the pots of fuchsias and mignonette; but the first time I beheld her full length I surrendered to her proportions. They fix her in my mind, as great beauty, great intelligence, quickness of wit or kindness of heart might have made some her other woman equally memorable.

 

With her it was form and size. It was her physical personality that had this imposing charm. She might have been witty, intelligent, and kind to an exceptional degree. I don't know, and this is not to the point. All I know is that she was built on a magnificent scale. Built is the only word. She was constructed, she was erected, as it were, with a regal lavishness. It staggered you to see this reckless expenditure of material upon a chit of a girl. She was youthful and also perfectly mature, as though she had been some fortunate immortal. She was heavy too, perhaps, but that's nothing. It only added to that notion of permanence. She was barely nineteen. But such shoulders! Such round arms! Such a shadowing forth of mighty limbs when with three long strides she pounced across the deck upon the overturned Nicholas--it's perfectly indescribable! She seemed a good, quiet girl, vigilant as to Lena's needs, Gustav's tumbles, the state of Carl's dear little nose--conscientious, hardworking, and all that. But what magnificent hair she had! Abundant, long, thick, of a tawny colour. It had the sheen of precious metals. She wore it plaited tightly into one single tress hanging girlishly down her back and its end reached down to her waist. The massiveness of it surprised you. On my word it reminded one of a club. Her face was big, comely, of an unruffled expression. She had a good complexion, and her blue eyes were so pale that she appeared to look at the world with the empty white candour of a statue. You could not call her good-looking. It was something much more impressive. The simplicity of her apparel, the opulence of her form, her imposing stature, and the extraordinary sense of vigorous life that seemed to emanate from her like a perfume exhaled by a flower, made her beautiful with a beauty of a rustic and olympian order. To watch her reaching up to the clothes-line with both arms raised high above her head, caused you to fall a musing in a strain of pagan piety. Excellent Mrs. Hermann's baggy cotton gowns had some sort of rudimentary frills at neck and bottom, but this girl's print frocks hadn't even a wrinkle; nothing but a few straight folds in the skirt falling to her feet, and these, when she stood still, had a severe and statuesque quality. She was inclined naturally to be still whether sitting or standing. However, I don't mean to say she was statuesque. She was too generously alive; but she could have stood for an allegoric statue of the Earth. I don't mean the worn-out earth of our possession, but a young Earth, a virginal planet undisturbed by the vision of a future teeming with the monstrous forms of life and death, clamorous with the cruel battles of hunger and thought.

 

The worthy Hermann himself was not very entertaining, though his English was fairly comprehensible. Mrs. Hermann, who always let off one speech at least at me in an hospitable, cordial tone (and in Platt-Deutsch I suppose) I could not understand. As to their niece, however satisfactory to look upon (and she inspired you somehow with a hopeful view as to the prospects of mankind) she was a modest and silent presence, mostly engaged in sewing, only now and then, as I observed, falling over that work into a state of maidenly meditation. Her aunt sat opposite her, sewing also, with her feet propped on a wooden footstool. On the other side of the deck Hermann and I would get a couple of chairs out of the cabin and settle down to a smoking match, accompanied at long intervals by the pacific exchange of a few words. I came nearly every evening. Hermann I would find in his shirt sleeves. As soon as he returned from the shore on board his ship he commenced operations by taking off his coat; then he put on his head an embroidered round cap with a tassel, and changed his boots for a pair of cloth slippers. Afterwards he smoked at the cabin-door, looking at his children with an air of civic virtue, till they got caught one after another and put to bed in various staterooms. Lastly, we would drink some beer in the cabin, which was furnished with a wooden table on cross legs, and with black straight-backed chairs--more like a farm kitchen than a ship's cuddy. The sea and all nautical affairs seemed very far removed from the hospitality of this exemplary family.

 

And I liked this because I had a rather worrying time on board my own ship. I had been appointed ex-officio by the British Consul to take charge of her after a man who had died suddenly, leaving for the guidance of his successor some suspiciously unreceipted bills, a few dry-dock estimates hinting at bribery, and a quantity of vouchers for three years' extravagant expenditure; all these mixed up together in a dusty old violin-case lined with ruby velvet. I found besides a large account-book, which, when opened, hopefully turned out to my infinite consternation to be filled with verses--page after page of rhymed doggerel of a jovial and improper character, written in the neatest minute hand I ever did see. In the same fiddle-case a photograph of my predecessor, taken lately in Saigon, represented in front of a garden view, and in company of a female in strange draperies, an elderly, squat, rugged man of stern aspect in a clumsy suit of black broadcloth, and with the hair brushed forward above the temples in a manner reminding one of a boar's tusks. Of a fiddle, however, the only trace on board was the case, its empty husk as it were; but of the two last freights the ship had indubitably earned of late, there were not even the husks left. It was impossible to say where all that money had gone to. It wasn't on board. It had not been remitted home; for a letter from the owners, preserved in a desk evidently by the merest accident, complained mildly enough that they had not been favoured by a scratch of the pen for the last eighteen months. There were next to no stores on board, not an inch of spare rope or a yard of canvas. The ship had been run bare, and I foresaw no end of difficulties before I could get her ready for sea.

 

As I was young then--not thirty yet--I took myself and my troubles very seriously. The old mate, who had acted as chief mourner at the captain's funeral, was not particularly pleased at my coming. But the fact is the fellow was not legally qualified for command, and the Consul was bound, if at all possible, to put a properly certificated man on board. As to the second mate, all I can say his name was Tottersen, or something like that. His practice was to wear on his head, in that tropical climate, a mangy fur cap. He was, without exception, the stupidest man I had ever seen on board ship. And he looked it too. He looked so confoundedly stupid that it was a matter of surprise for me when he answered to his name.

 

I drew no great comfort from their company, to say the least of it; while the prospect of making a long sea passage with those two fellows was depressing. And my other thoughts in solitude could not be of a gay complexion. The crew was sickly, the cargo was coming very slow; I foresaw I would have lots of trouble with the charterers, and doubted whether they would advance me enough money for the ship's expenses. Their attitude towards me was unfriendly. Altogether I was not getting on. I would discover at odd times (generally about midnight) that I was totally inexperienced, greatly ignorant of business, and hopelessly unfit for any sort of command; and when the steward had to be taken to the hospital ill with choleraic symptoms I felt bereaved of the only decent person at the after end of the ship. He was fully expected to recover, but in the meantime had to be replaced by some sort of servant. And on the recommendation of a certain Schomberg, the proprietor of the smaller of the two hotels in the place, I engaged a Chinaman. Schomberg, a brawny, hairy Alsatian, and an awful gossip, assured me that it was all right. "First-class boy that. Came in the suite of his Excellency Tseng the Commissioner--you know. His Excellency Tseng lodged with me here for three weeks."

 

He mouthed the Chinese Excellency at me with great unction, though the specimen of the "suite" did not seem very promising. At the time, however, I did not know what an untrustworthy humbug Schomberg was. The "boy" might have been forty or a hundred and forty for all you could tell--one of those Chinamen of the death's-head type of face and completely inscrutable. Before the end of the third day he had revealed himself as a confirmed opium-smoker, a gambler, a most audacious thief, and a first-class sprinter. When he departed at the top of his speed with thirty-two golden sovereigns of my own hard-earned savings it was the last straw. I had reserved that money in case my difficulties came to the worst. Now it was gone I felt as poor and naked as a fakir. I clung to my ship, for all the bother she caused me, but what I could not bear were the long lonely evenings in her cuddy, where the atmosphere, made smelly by a leaky lamp, was agitated by the snoring of the mate. That fellow shut himself up in his stuffy cabin punctually at eight, and made gross and revolting noises like a water-logged trump. It was odious not to be able to worry oneself in comfort on board one's own ship. Everything in this world, I reflected, even the command of a nice little barque, may be made a delusion and a snare for the unwary spirit of pride in man.

 

From such reflections I was glad to make any escape on board that Bremen Diana. There apparently no whisper of the world's iniquities had ever penetrated. And yet she lived upon the wide sea: and the sea tragic and comic, the sea with its horrors and its peculiar scandals, the sea peopled by men and ruled by iron necessity is indubitably a part of the world. But that patriarchal old tub, like some saintly retreat, echoed nothing of it. She was world proof. Her venerable innocence apparently had put a restraint on the roaring lusts of the sea. And yet I have known the sea too long to believe in its respect for decency. An elemental force is ruthlessly frank. It may, of course, have been Hermann's skilful seamanship, but to me it looked as if the allied oceans had refrained from smashing these high bulwarks, unshipping the lumpy rudder, frightening the children, and generally opening this family's eyes out of sheer reticence. It looked like reticence. The ruthless disclosure was in the end left for a man to make; a man strong and elemental enough and driven to unveil some secrets of the sea by the power of a simple and elemental desire.

 

This, however, occurred much later, and meantime I took sanctuary in that serene old ship early every evening. The only person on board that seemed to be in trouble was little Lena, and in due course I perceived that the health of the rag-doll was more than delicate. This object led a sort of "in extremis" existence in a wooden box placed against the starboard mooring-bitts, tended and nursed with the greatest sympathy and care by all the children, who greatly enjoyed pulling long faces and moving with hushed footsteps. Only the baby--Nicholas--looked on with a cold, ruffianly leer, as if he had belonged to another tribe altogether. Lena perpetually sorrowed over the box, and all of them were in deadly earnest. It was wonderful the way these children would work up their compassion for that bedraggled thing I wouldn't have touched with a pair of tongs. I suppose they were exercising and developing their racial sentimentalism by the means of that dummy. I was only surprised that Mrs. Hermann let Lena cherish and hug that bundle of rags to that extent, it was so disreputably and completely unclean. But Mrs. Hermann would raise her fine womanly eyes from her needlework to look on with amused sympathy, and did not seen to see it, somehow, that this object of affection was a disgrace to the ship's purity. Purity, not cleanliness, is the word. It was pushed so far that I seemed to detect in this too a sentimental excess, as if dirt had been removed in very love. It is impossible to give you an idea of such a meticulous neatness. It was as if every morning that ship had been arduously explored with--with toothbrushes. Her very bowsprit three times a week had its toilette made with a cake of soap and a piece of soft flannel. Arrayed--I must say arrayed--arrayed artlessly in dazzling white paint as to wood and dark green as to ironwork the simple-minded distribution of these colours evoked the images of simple-minded peace, of arcadian felicity; and the childish comedy of disease and sorrow struck me sometimes as an abominably real blot upon that ideal state.

 

I enjoyed it greatly, and on my part I brought a little mild excitement into it. Our intimacy arose from the pursuit of that thief. It was in the evening, and Hermann, who, contrary to his habits, had stayed on shore late that day, was extricating himself backwards out of a little gharry on the river bank, opposite his ship, when the hunt passed. Realising the situation as though he had eyes in his shoulder-blades, he joined us with a leap and took the lead. The Chinaman fled silent like a rapid shadow on the dust of an extremely oriental road. I followed. A long way in the rear my mate whooped like a savage. A young moon threw a bashful light on a plain like a monstrous waste ground: the architectural mass of a Buddhist temple far away projected itself in dead black on the sky. We lost the thief of course; but in my disappointment I had to admire Hermann's presence of mind. The velocity that stodgy man developed in the interests of a complete stranger earned my warm gratitude--there was something truly cordial in his exertions.

 

He seemed as vexed as myself at our failure, and would hardly listen to my thanks. He said it was "nothings," and invited me on the spot to come on board his ship and drink a glass of beer with him. We poked sceptically for a while amongst the bushes, peered without conviction into a ditch or two. There was not a sound: patches of slime glimmered feebly amongst the reeds. Slowly we trudged back, drooping under the thin sickle of the moon, and I heard him mutter to himself, "Himmel! Zwei und dreissig Pfund!" He was impressed by the figure of my loss. For a long time we had ceased to hear the mate's whoops and yells.

 

Then he said to me, "Everybody has his troubles," and as we went on remarked that he would never have known anything of mine hadn't he by an extraordinary chance been detained on shore by Captain Falk. He didn't like to stay late ashore--he added with a sigh. The something doleful in his tone I put to his sympathy with my misfortune, of course.

 

On board the Diana Mrs. Hermann's fine eyes expressed much interest and commiseration. We had found the two women sewing face to face under the open skylight in the strong glare of the lamp. Hermann walked in first, starting in the very doorway to pull off his coat, and encouraging me with loud, hospitable ejaculations: "Come in! This way! Come in, captain!" At once, coat in hand, he began to tell his wife all about it. Mrs. Hermann put the palms of her plump hands together; I smiled and bowed with a heavy heart: the niece got up from her sewing to bring Hermann's slippers and his embroidered calotte, which he assumed pontifically, talking (about me) all the time. Billows of white stuff lay between the chairs on the cabin floor; I caught the words "Zwei und dreissig Pfund" repeated several times, and presently came the beer, which seemed delicious to my throat, parched with running and the emotions of the chase.

 

I didn't get away till well past midnight, long after the women had retired. Hermann had been trading in the East for three years or more, carrying freights of rice and timber mostly. His ship was well known in all the ports from Vladivostok to Singapore. She was his own property. The profits had been moderate, but the trade answered well enough while the children were small yet. In another year or so he hoped he would be able to sell the old Diana to a firm in Japan for a fair price. He intended to return home, to Bremen, by mail boat, second class, with Mrs. Hermann and the children. He told me all this stolidly, with slow puffs at his pipe. I was sorry when knocking the ashes out he began to rub his eyes. I would have sat with him till morning. What had I to hurry on board my own ship for? To face the broken rifled drawer in my state-room. Ugh! The very thought made me feel unwell.

 

I became their daily guest, as you know. I think that Mrs. Hermann from the first looked upon me as a romantic person. I did not, of course, tear my hair coram populo over my loss, and she took it for lordly indifference. Afterwards, I daresay, I did tell them some of my adventures--such as they were--and they marvelled greatly at the extent of my experience. Hermann would translate what he thought the most striking passages. Getting up on his legs, and as if delivering a lecture on a phenomenon, he addressed himself, with gestures, to the two women, who would let their sewing sink slowly on their laps. Meantime I sat before a glass of Hermann's beer, trying to look modest. Mrs. Hermann would glance at me quickly, emit slight "Ach's!" The girl never made a sound. Never. But she too would sometimes raise her pale eyes to look at me in her unseeing gentle way. Her glance was by no means stupid; it beamed out soft and diffuse as the moon beams upon a landscape--quite differently from the scrutinising inspection of the stars. You were drowned in it, and imagined yourself to appear blurred. And yet this same glance when turned upon Christian Falk must have been as efficient as the searchlight of a battle-ship.

 

Falk was the other assiduous visitor on board, but from his behaviour he might have been coming to see the quarter-deck capstan. He certainly used to stare at it a good deal when keeping us company outside the cabin door, with one muscular arm thrown over the back of the chair, and his big shapely legs, in very tight white trousers, extended far out and ending in a pair of black shoes as roomy as punts. On arrival he would shake Hermann's hand with a mutter, bow to the women, and take up his careless and misanthropic attitude by our side. He departed abruptly, with a jump, going through the performance of grunts, handshakes, bow, as if in a panic. Sometimes, with a sort of discreet and convulsive effort, he approached the women and exchanged a few low words with them, half a dozen at most. On these occasions Hermann's usual stare became positively glassy and Mrs. Hermann's kind countenance would colour up. The girl herself never turned a hair.

 

Falk was a Dane or perhaps a Norwegian, I can't tell now. At all events he was a Scandinavian of some sort, and a bloated monopolist to boot. It is possible he was unacquainted with the word, but he had a clear perception of the thing itself. His tariff of charges for towing ships in and out was the most brutally inconsiderate document of the sort I had ever seen. He was the commander and owner of the only tug-boat on the river, a very trim white craft of 150 tons or more, as elegantly neat as a yacht, with a round wheel-house rising like a glazed turret high above her sharp bows, and with one slender varnished pole mast forward. I daresay there are yet a few shipmasters afloat who remember Falk and his tug very well. He extracted his pound and a half of flesh from each of us merchant-skippers with an inflexible sort of indifference which made him detested and even feared. Schomberg used to remark: "I won't talk about the fellow. I don't think he has six drinks from year's end to year's end in my place. But my advice is, gentlemen, don't you have anything to do with him, if you can help it."

 

This advice, apart from unavoidable business relations, was easy to follow because Falk intruded upon no one. It seems absurd to compare a tugboat skipper to a centaur: but he reminded me somehow of an engraving in a little book I had as a boy, which represented centaurs at a stream, and there was one, especially in the foreground, prancing bow and arrows in hand, with regular severe features and an immense curled wavy beard, flowing down his breast. Falk's face reminded me of that centaur. Besides, he was a composite creature. Not a man-horse, it is true, but a man-boat. He lived on board his tug, which was always dashing up and down the river from early morn till dewy eve.

 

In the last rays of the setting sun, you could pick out far away down the reach his beard borne high up on the white structure, foaming up stream to anchor for the night. There was the white-clad man's body, and the rich brown patch of the hair, and nothing below the waist but the 'thwart-ship white lines of the bridge-screens, that lead the eye to the sharp white lines of the bows cleaving the muddy water of the river.

 

Separated from his boat to me at least he seemed incomplete. The tug herself without his head and torso on the bridge looked mutilated as it were. But he left her very seldom. All the time I remained in harbour I saw him only twice on shore. On the first occasion it was at my charterers, where he came in misanthropically to get paid for towing out a French barque the day before. The second time I could hardly believe my eyes, for I beheld him reclining under his beard in a cane-bottomed chair in the billiard-room of Schomberg's hotel.

 

It was very funny to see Schomberg ignoring him pointedly. The artificiality of it contrasted strongly with Falk's natural unconcern. The big Alsatian talked loudly with his other customers, going from one little table to the other, and passing Falk's place of repose with his eyes fixed straight ahead. Falk sat there with an untouched glass at his elbow. He must have known by sight and name every white man in the room, but he never addressed a word to anybody. He acknowledged my presence by a drop of his eyelids, and that was all. Sprawling there in the chair, he would, now and again, draw the palms of both his hands down his face, giving at the same time a slight, almost imperceptible, shudder.

 

It was a habit he had, and of course I was perfectly familiar with it, since you could not remain an hour in his company without being made to wonder at such a movement breaking some long period of stillness. It was a passionate and inexplicable gesture. He used to make it at all sorts of times; as likely as not after he had been listening to little Lena's chatter about the suffering doll, for instance. The Hermann children always besieged him about his legs closely, though, in a gentle way, he shrank from them a little. He seemed, however, to feel a great affection for the whole family. For Hermann himself especially. He sought his company. In this case, for instance, he must have been waiting for him, because as soon as he appeared Falk rose hastily, and they went out together. Then Schomberg expounded in my hearing to three or four people his theory that Falk was after Captain Hermann's niece, and asserted confidently that nothing would come of it. It was the same last year when Captain Hermann was loading here, he said.

 

Naturally, I did not believe Schomberg, but I own that for a time I observed closely what went on. All I discovered was some impatience on Hermann's part. At the sight of Falk, stepping over the gangway, the excellent man would begin to mumble and chew between his teeth something that sounded like German swear-words. However, as I've said, I'm not familiar with the language, and Hermann's soft, round-eyed countenance remained unchanged. Staring stolidly ahead he greeted him with, "Wie gehts," or in English, "How are you?" with a throaty enunciation. The girl would look up for an instant and move her lips slightly: Mrs. Hermann let her hands rest on her lap to talk volubly to him for a minute or so in her pleasant voice before she went on with her sewing again. Falk would throw himself into a chair, stretch his big legs, as like as not draw his hands down his face passionately. As to myself, he was not pointedly impertinent: it was rather as though he could not be bothered with such trifles as my existence; and the truth is that being a monopolist he was under no necessity to be amiable. He was sure to get his own extortionate terms out of me for towage whether he frowned or smiled. As a matter of fact, he did neither: but before many days elapsed he managed to astonish me not a little and to set Schomberg's tongue clacking more than ever.

 

It came about in this way. There was a shallow bar at the mouth of the river which ought to have been kept down, but the authorities of the State were piously busy gilding afresh the great Buddhist Pagoda just then, and I suppose had no money to spare for dredging operations. I don't know how it may be now, but at the time I speak of that sandbank was a great nuisance to the shipping. One of its consequences was that vessels of a certain draught of water, like Hermann's or mine, could not complete their loading in the river. After taking in as much as possible of their cargo, they had to go outside to fill up. The whole procedure was an unmitigated bore. When you thought you had as much on board as your ship could carry safely over the bar, you went and gave notice to your agents. They, in their turn, notified Falk that so-and-so was ready to go out. Then Falk (ostensibly when it fitted in with his other work, but, if the truth were known, simply when his arbitrary spirit moved him), after ascertaining carefully in the office that there was enough money to meet his bill, would come along unsympathetically, glaring at you with his yellow eyes from the bridge, and would drag you out dishevelled as to rigging, lumbered as to the decks, with unfeeling haste, as if to execution. And he would force you too to take the end of his own wire hawser, for the use of which there was of course an extra charge. To your shouted remonstrances against that extortion this towering trunk with one hand on the engine-room telegraph only shook its bearded head above the splash, the racket, and the clouds of smoke in which the tug, backing and filling in the smother of churning paddle-wheels behaved like a ferocious and impatient creature. He had her manned by the cheekiest gang of lascars I ever did see, whom he allowed to bawl at you insolently, and, once fast, he plucked you out of your berth as if he did not care what he smashed. Eighteen miles down the river you had to go behind him, and then three more along the coast to where a group of uninhabited rocky islets enclosed a sheltered anchorage. There you would have to lie at single anchor with your naked spars showing to seaward over these barren fragments of land scattered upon a very intensely blue sea. There was nothing to look at besides but a bare coast, the muddy edge of the brown plain with the sinuosities of the river you had left, traced in dull green, and the Great Pagoda uprising lonely and massive with shining curves and pinnacles like the gorgeous and stony efflorescence of tropical rocks. You had nothing to do but to wait fretfully for the balance of your cargo, which was sent out of the river with the greatest irregularity. And it was open to you to console yourself with the thought that, after all, this stage of bother meant that your departure from these shores was indeed approaching at last.

 

We both had to go through that stage, Hermann and I, and there was a sort of tacit emulation between the ships as to which should be ready first. We kept on neck and neck almost to the finish, when I won the race by going personally to give notice in the forenoon; whereas Hermann, who was very slow in making up his mind to go ashore, did not get to the agents' office till late in the day. They told him there that my ship was first on turn for next morning, and I believe he told them he was in no hurry. It suited him better to go the day after.

 

That evening, on board the Diana, he sat with his plump knees well apart, staring and puffing at the curved mouthpiece of his pipe. Presently he spoke with some impatience to his niece about putting the children to bed. Mrs. Hermann, who was talking to Falk, stopped short and looked at her husband uneasily, but the girl got up at once and drove the children before her into the cabin. In a little while Mrs. Hermann had to leave us to quell what, from the sounds inside, must have been a dangerous mutiny. At this Hermann grumbled to himself. For half an hour longer Falk left alone with us fidgeted on his chair, sighed lightly, then at last, after drawing his hands down his face, got up, and as if renouncing the hope of making himself understood (he hadn't opened his mouth once) he said in English: "Well. . . . Good night, Captain Hermann." He stopped for a moment before my chair and looked down fixedly; I may even say he glared: and he went so far as to make a deep noise in his throat. There was in all this something so marked that for the first time in our limited intercourse of nods and grunts he excited in me something like interest. But next moment he disappointed me--for he strode away hastily without a nod even.

 

His manner was usually odd it is true, and I certainly did not pay much attention to it; but that sort of obscure intention, which seemed to lurk in his nonchalance like a wary old carp in a pond, had never before come so near the surface. He had distinctly aroused my expectations. I would have been unable to say what it was I expected, but at all events I did not expect the absurd developments he sprung upon me no later than the break of the very next day.

 

I remember only that there was, on that evening, enough point in his behaviour to make me, after he had fled, wonder audibly what he might mean. To this Hermann, crossing his legs with a swing and settling himself viciously away from me in his chair, said: "That fellow don't know himself what he means."

 

There might have been some insight in such a remark. I said nothing, and, still averted, he added: "When I was here last year he was just the same." An eruption of tobacco smoke enveloped his head as if his temper had exploded like gunpowder.

 

I had half a mind to ask him point blank whether he, at least, didn't know why Falk, a notoriously unsociable man, had taken to visiting his ship with such assiduity. After all, I reflected suddenly, it was a most remarkable thing. I wonder now what Hermann would have said. As it turned out he didn't let me ask. Forgetting all about Falk apparently, he started a monologue on his plans for the future: the selling of the ship, the going home; and falling into a reflective and calculating mood he mumbled between regular jets of smoke about the expense. The necessity of disbursing passage money for all his tribe seemed to disturb him in a manner that was the more striking because otherwise he gave no signs of a miserly disposition. And yet he fussed over the prospect of that voyage home in a mail boat like a sedentary grocer who has made up his mind to see the world. He was racially thrifty I suppose, and for him there must have been a great novelty in finding himself obliged to pay for travelling--for sea travelling which was the normal state of life for the family--from the very cradle for most of them. I could see he grudged prospectively every single shilling which must be spent so absurdly. It was rather funny. He would become doleful over it, and then again, with a fretful sigh, he would suppose there was nothing for it now but to take three second-class tickets--and there were the four children to pay for besides. A lot of money that to spend at once. A big lot of money.

 

I sat with him listening (not for the first time) to these heart-searchings till I grew thoroughly sleepy, and then I left him and turned in on board my ship. At daylight I was awakened by a yelping of shrill voices, accompanied by a great commotion in the water, and the short, bullying blasts of a steam-whistle. Falk with his tug had come for me.

 

I began to dress. It was remarkable that the answering noise on board my ship together with the patter of feet above my head ceased suddenly. But I heard more remote guttural cries which seemed to express surprise and annoyance. Then the voice of my mate reached me howling expostulations to somebody at a distance. Other voices joined, apparently indignant; a chorus of something that sounded like abuse replied. Now and then the steam-whistle screeched.

 

Altogether that unnecessary uproar was distracting, but down there in my cabin I took it calmly. In another moment, I thought, I should be going down that wretched river, and in another week at the most I should be totally quit of the odious place and all the odious people in it.

 

Greatly cheered by the idea, I seized the hair-brushes and looking at myself in the glass began to use them. Suddenly a hush fell upon the noise outside, and I heard (the ports of my cabin were thrown open)--I heard a deep calm voice, not on board my ship, however, hailing resolutely in English, but with a strong foreign twang, "Go ahead!"

 

There may be tides in the affairs of men which taken at the flood . . . and so on. Personally I am still on the look out for that important turn. I am, however, afraid that most of us are fated to flounder for ever in the dead water of a pool whose shores are arid indeed. But I know that there are often in men's affairs unexpectedly--even irrationally--illuminating moments when an otherwise insignificant sound, perhaps only some perfectly commonplace gesture, suffices to reveal to us all the unreason, all the fatuous unreason, of our complacency. "Go ahead" are not particularly striking words even when pronounced with a foreign accent; yet they petrified me in the very act of smiling at myself in the glass. And then, refusing to believe my ears, but already boiling with indignation, I ran out of the cabin and up on deck.

 

It was incredibly true. It was perfectly true. I had no eyes for anything but the Diana. It was she, then, was being taken away. She was already out of her berth and shooting athwart the river. "The way this loonatic plucked that ship out is a caution," said the awed voice of my mate close to my ear. "Hey! Hallo! Falk! Hermann! What's this infernal trick?" I yelled in a fury.

 

Nobody heard me. Falk certainly could not hear me. His tug was turning at full speed away under the other bank. The wire hawser between her and the Diana, stretched as taut as a harp-string, vibrated alarmingly.

 

The high black craft careened over to the awful strain. A loud crack came out of her, followed by the tearing and splintering of wood. "There!" said the awed voice in my ear. "He's carried away their towing chock." And then, with enthusiasm, "Oh! Look! Look! sir, Look! at them Dutchmen skipping out of the way on the forecastle. I hope to goodness he'll break a few of their shins before he's done with 'em."

 

I yelled my vain protests. The rays of the rising sun coursing level along the plain warmed my back, but I was hot enough with rage. I could not have believed that a simple towing operation could suggest so plainly the idea of abduction, of rape. Falk was simply running off with the Diana.

 

The white tug careered out into the middle of the river. The red floats of her paddle-wheels revolving with mad rapidity tore up the whole reach into foam. The Diana in mid-stream waltzed round with as much grace as an old barn, and flew after her ravisher. Through the ragged fog of smoke driving headlong upon the water I had a glimpse of Falk's square motionless shoulders under a white hat as big as a cart-wheel, of his red face, his yellow staring eyes, his great beard. Instead of keeping a lookout ahead, he was deliberately turning his back on the river to glare at his tow. The tall heavy craft, never so used before in her life, seemed to have lost her senses; she took a wild sheer against her helm, and for a moment came straight at us, menacing and clumsy, like a runaway mountain. She piled up a streaming, hissing, boiling wave half-way up her blunt stem, my crew let out one great howl,--and then we held our breaths. It was a near thing. But Falk had her! He had her in his clutch. I fancied I could hear the steel hawser ping as it surged across the Diana's forecastle, with the hands on board of her bolting away from it in all directions. It was a near thing. Hermann, with his hair rumpled, in a snuffy flannel shirt and a pair of mustard-coloured trousers, had rushed to help with the wheel. I saw his terrified round face; I saw his very teeth uncovered by a sort of ghastly fixed grin; and in a great leaping tumult of water between the two ships the Diana whisked past so close that I could have flung a hair-brush at his head, for, it seems, I had kept them in my hands all the time. Meanwhile Mrs. Hermann sat placidly on the skylight, with a woollen shawl on her shoulders. The excellent woman in response to my indignant gesticulations fluttered a handkerchief, nodding and smiling in the kindest way imaginable. The boys, only half-dressed, were jumping about the poop in great glee, displaying their gaudy braces; and Lena in a short scarlet petticoat, with peaked elbows and thin bare arms, nursed the rag-doll with devotion. The whole family passed before my sight as if dragged across a scene of unparalleled violence. The last I saw was Hermann's niece with the baby Hermann in her arms standing apart from the others. Magnificent in her close-fitting print frock she displayed something so commanding in the manifest perfection of her figure that the sun seemed to be rising for her alone. The flood of light brought out the opulence of her form and the vigour of her youth in a glorifying way. She went by perfectly motionless and as if lost in meditation; only the hem of her skirt stirred in the draught; the sun rays broke on her sleek tawny hair; that bald-headed ruffian, Nicholas, was whacking her on the shoulder. I saw his tiny fat arm rise and fall in a workmanlike manner. And then the four cottage windows of the Diana came into view retreating swiftly down the river. The sashes were up, and one of the white calico curtains was fluttered straight out like a streamer above the agitated water of the wake.

 

To be thus tricked out of one's turn was an unheard of occurrence. In my agent's office, where I went to complain at once, they protested with apologies they couldn't understand how the mistake arose: but Schomberg when I dropped in later to get some tiffin, though surprised to see me, was perfectly ready with an explanation. I found him seated at the end of a long narrow table, facing his wife--a scraggy little woman, with long ringlets and a blue tooth, who smiled abroad stupidly and looked frightened when you spoke to her. Between them a waggling punkah fanned twenty cane-bottomed chairs and two rows of shiny plates. Three Chinamen in white jackets loafed with napkins in their hands around that desolation. Schomberg's pet table d'hote was not much of a success that day. He was feeding himself ferociously and seemed to overflow with bitterness.

 

He began by ordering in a brutal voice the chops to be brought back for me, and turning in his chair: "Mistake they told you? Not a bit of it! Don't you believe it for a moment, captain! Falk isn't a man to make mistakes unless on purpose." His firm conviction was that Falk had been trying all along to curry favour on the cheap with Hermann. "On the cheap--mind you! It doesn't cost him a cent to put that insult upon you, and Captain Hermann gets in a day ahead of your ship. Time's money! Eh? You are very friendly with Captain Hermann I believe, but a man is bound to be pleased at any little advantage he may get. Captain Hermann is a good business man, and there's no such thing as a friend in business. Is there?" He leaned forward and began to cast stealthy glances as usual. "But Falk is, and always was, a miserable fellow. I would despise him."

 

I muttered, grumpily, that I had no particular respect for Falk.

 

"I would despise him," he insisted, with an appearance of anxiety which would have amused me if I had not been fathoms deep in discontent. To a young man fairly conscientious and as well-meaning as only the young man can be, the current ill-usage of life comes with a peculiar cruelty. Youth that is fresh enough to believe in guilt, in innocence, and in itself, will always doubt whether it have not perchance deserved its fate. Sombre of mind and without appetite, I struggled with the chop while Mrs. Schomberg sat with her everlasting stupid grin and Schomberg's talk gathered way like a slide of rubbish.

 

"Let me tell you. It's all about that girl. I don't know what Captain Hermann expects, but if he asked me I could tell him something about Falk. He's a miserable fellow. That man is a perfect slave. That's what I call him. A slave. Last year I started this table d'hote, and sent cards out--you know. You think he had one meal in the house? Give the thing a trial? Not once. He has got hold now of a Madras cook--a blamed fraud that I hunted out of my cookhouse with a rattan. He was not fit to cook for white men. No, not for the white men's dogs either; but, see, any damned native that can boil a pot of rice is good enough for Mr. Falk. Rice and a little fish he buys for a few cents from the fishing boats outside is what he lives on. You would hardly credit it--eh? A white man, too. . . ."

 

He wiped his lips, using the napkin with indignation, and looking at me. It flashed through my mind in the midst of my depression that if all the meat in the town was like these table d'hote chops, Falk wasn't so far wrong. I was on the point of saying this, but Schomberg's stare was intimidating. "He's a vegetarian, perhaps," I murmured instead.

 

"He's a miser. A miserable miser," affirmed the hotel-keeper with great force. "The meat here is not so good as at home--of course. And dear too. But look at me. I only charge a dollar for the tiffin, and one dollar and fifty cents for the dinner. Show me anything cheaper. Why am I doing it? There's little profit in this game. Falk wouldn't look at it. I do it for the sake of a lot of young white fellows here that hadn't a place where they could get a decent meal and eat it decently in good company. There's first-rate company always at my table."

 

The convinced way he surveyed the empty chairs made me feel as if I had intruded upon a tiffin of ghostly Presences.

 

"A white man should eat like a white man, dash it all," he burst out impetuously. "Ought to eat meat, must eat meat. I manage to get meat for my patrons all the year round. Don't I? I am not catering for a dam' lot of coolies: Have another chop captain. . . . No? You, boy--take away!"

 

He threw himself back and waited grimly for the curry. The half-closed jalousies darkened the room pervaded by the smell of fresh whitewash: a swarm of flies buzzed and settled in turns, and poor Mrs. Schomberg's smile seemed to express the quintessence of all the imbecility that had ever spoken, had ever breathed, had ever been fed on infamous buffalo meat within these bare walls. Schomberg did not open his lips till he was ready to thrust therein a spoonful of greasy rice. He rolled his eyes ridiculously before he swallowed the hot stuff, and only then broke out afresh.

 

"It is the most degrading thing. They take the dish up to the wheelhouse for him with a cover on it, and he shuts both the doors before he begins to eat. Fact! Must be ashamed of himself. Ask the engineer. He can't do without an engineer--don't you see--and as no respectable man can be expected to put up with such a table, he allows them fifteen dollars a month extra mess money. I assure you it is so! You just ask Mr. Ferdinand da Costa. That's the engineer he has now. You may have seen him about my place, a delicate dark young man, with very fine eyes and a little moustache. He arrived here a year ago from Calcutta. Between you and me, I guess the money-lenders there must have been after him. He rushes here for a meal every chance he can get, for just please tell me what satisfaction is that for a well-educated young fellow to feed all alone in his cabin--like a wild beast? That's what Falk expects his engineers to put up with for fifteen dollars extra. And the rows on board every time a little smell of cooking gets about the deck! You wouldn't believe! The other day da Costa got the cook to fry a steak for him--a turtle steak it was too, not beef at all--and the fat caught or something. Young da Costa himself was telling me of it here in this room. 'Mr. Schomberg'--says he-'if I had let a cylinder cover blow off through the skylight by my negligence Captain Falk couldn't have been more savage. He frightened the cook so that he won't put anything on the fire for me now.' Poor da Costa had tears in his eyes. Only try to put yourself in his place, captain: a sensitive, gentlemanly young fellow. Is he expected to eat his food raw? But that's your Falk all over. Ask any one you like. I suppose the fifteen dollars extra he has to give keep on rankling--in there."

 

And Schomberg tapped his manly breast. I sat half stunned by his irrelevant babble. Suddenly he gripped my forearm in an impressive and cautious manner, as if to lead me into a very cavern of confidence.

 

"It's nothing but enviousness," he said in a lowered tone, which had a stimulating effect upon my wearied hearing. "I don't suppose there is one person in this town that he isn't envious of. I tell you he's dangerous. Even I myself am not safe from him. I know for certain he tried to poison . . . ."

 

"Oh, come now," I cried, revolted.

 

"But I know for certain. The people themselves came and told me of it. He went about saying everywhere I was a worse pest to this town than the cholera. He had been talking against me ever since I opened this hotel. And he poisoned Captain Hermann's mind too. Last time the Diana was loading here Captain Hermann used to come in every day for a drink or a cigar. This time he hasn't been here twice in a week. How do you account for that?"

 

He squeezed my arm till he extorted from me some sort of mumble.

 

"He makes ten times the money I do. I've another hotel to fight against, and there is no other tug on the river. I am not in his way, am I? He wouldn't be fit to run an hotel if he tried. But that's just his nature. He can't bear to think I am making a living. I only hope it makes him properly wretched. He's like that in everything. He would like to keep a decent table well enough. But no--for the sake of a few cents. Can't do it. It's too much for him. That's what I call being a slave to it. But he's mean enough to kick up a row when his nose gets tickled a bit. See that? That just paints him. Miserly and envious. You can't account for it any other way. Can you? I have been studying him these three years."

 

He was anxious I should assent to his theory. And indeed on thinking it over it would have been plausible enough if there hadn't been always the essential falseness of irresponsibility in Schomberg's chatter. However, I was not disposed to investigate the psychology of Falk. I was engaged just then in eating despondently a piece of stale Dutch cheese, being too much crushed to care what I swallowed myself, let along bothering my head about Falk's ideas of gastronomy. I could expect from their study no clue to his conduct in matters of business, which seemed to me totally unrestrained by morality or even by the commonest sort of decency. How insignificant and contemptible I must appear, for the fellow to dare treat me like this--I reflected suddenly, writhing in silent agony. And I consigned Falk and all his peculiarities to the devil with so much mental fervour as to forget Schomberg's existence, till he grabbed my arm urgently. "Well, you may think and think till every hair of your head falls off, captain; but you can't explain it in any other way."

 

For the sake of peace and quietness I admitted hurriedly that I couldn't: persuaded that now he would leave off. But the only result was to make his moist face shine with the pride of cunning. He removed his hand for a moment to scare a black mass of flies off the sugar-basin and caught hold of my arm again.

 

"To be sure. And in the same way everybody is aware he would like to get married. Only he can't. Let me quote you an instance. Well, two years ago a Miss Vanlo, a very ladylike girl, came from home to keep house for her brother, Fred, who had an engineering shop for small repairs by the water side. Suddenly Falk takes to going up to their bungalow after dinner, and sitting for hours in the verandah saying nothing. The poor girl couldn't tell for the life of her what to do with such a man, so she would keep on playing the piano and singing to him evening after evening till she was ready to drop. And it wasn't as if she had been a strong young woman either. She was thirty, and the climate had been playing the deuce with her. Then--don't you know--Fred had to sit up with them for propriety, and during whole weeks on end never got a single chance to get to bed before midnight. That was not pleasant for a tired man--was it? And besides Fred had worries then because his shop didn't pay and he was dropping money fast. He just longed to get away from here and try his luck somewhere else, but for the sake of his sister he hung on and on till he ran himself into debt over his ears--I can tell you. I, myself, could show a handful of his chits for meals and drinks in my drawer. I could never find out tho' where he found all the money at last. Can't be but he must have got something out of that brother of his, a coal merchant in Port Said. Anyhow he paid everybody before he left, but the girl nearly broke her heart. Disappointment, of course, and at her age, don't you know. . . . Mrs. Schomberg here was very friendly with her, and she could tell you. Awful despair. Fainting fits. It was a scandal. A notorious scandal. To that extent that old Mr. Siegers--not your present charterer, but Mr. Siegers the father, the old gentleman who retired from business on a fortune and got buried at sea going home, he had to interview Falk in his private office. He was a man who could speak like a Dutch Uncle, and, besides, Messrs. Siegers had been helping Falk with a good bit of money from the start. In fact you may say they made him as far as that goes. It so happened that just at the time he turned up here, their firm was chartering a lot of sailing ships every year, and it suited their business that there should be good towing facilities on the river. See? . . . Well--there's always an ear at the keyhole--isn't there? In fact," he lowered his tone confidentially, "in this case a good friend of mine; a man you can see here any evening; only they conversed rather low. Anyhow my friend's certain that Falk was trying to make all sorts of excuses, and old Mr. Siegers was coughing a lot. And yet Falk wanted all the time to be married too. Why! It's notorious the man has been longing for years to make a home for himself. Only he can't face the expense. When it comes to putting his hand in his pocket--it chokes him off. That's the truth and no other. I've always said so, and everybody agrees with me by this time. What do you think of that--eh?"

 

He appealed confidently to my indignation, but having a mind to annoy him I remarked, "that it seemed to me very pitiful--if true."

 

He bounced in his chair as if I had run a pin into him. I don't know what he might have said, only at that moment we heard through the half open door of the billiard-room the footsteps of two men entering from the verandah, a murmur of two voices; at the sharp tapping of a coin on a table Mrs. Schomberg half rose irresolutely. "Sit still," he hissed at her, and then, in an hospitable, jovial tone, contrasting amazingly with the angry glance that had made his wife sink in her chair, he cried very loud: "Tiffin still going on in here, gentlemen."

 

There was no answer, but the voices dropped suddenly. The head Chinaman went out. We heard the clink of ice in the glasses, pouring sounds, the shuffling of feet, the scraping of chairs. Schomberg, after wondering in a low mutter who the devil could be there at this time of the day, got up napkin in hand to peep through the doorway cautiously. He retreated rapidly on tip-toe, and whispering behind his hand informed me that it was Falk, Falk himself who was in there, and, what's more, he had Captain Hermann with him.

 

The return of the tug from the outer Roads was unexpected but possible, for Falk had taken away the Diana at half-past five, and it was now two o'clock. Schomberg wished me to observe that neither of these men would spend a dollar on a tiffin, which they must have wanted. But by the time I was ready to leave the dining-room Falk had gone. I heard the last of his big boots on the planks of the verandah. Hermann was sitting quite alone in the large, wooden room with the two lifeless billiard tables shrouded in striped covers, mopping his face diligently. He wore his best go-ashore clothes, a stiff collar, black coat, large white waistcoat, grey trousers. A white cotton sunshade with a cane handle reposed between his legs, his side whiskers were neatly brushed, his chin had been freshly shaved; and he only distantly resembled the dishevelled and terrified man in a snuffy night shirt and ignoble old trousers I had seen in the morning hanging on to the wheel of the Diana.

 

He gave a start at my entrance, and addressed me at once in some confusion, but with genuine eagerness. He was anxious to make it clear he had nothing to do with what he called the "tam pizness" of the morning. It was most inconvenient. He had reckoned upon another day up in town to settle his bills and sign certain papers. There were also some few stores to come, and sundry pieces of "my ironwork," as he called it quaintly, landed for repairs, had been left behind. Now he would have to hire a native boat to take all this out to the ship. It would cost five or six dollars perhaps. He had had no warning from Falk. Nothing. . . . He hit the table with his dumpy fist. . . . Der verfluchte Kerl came in the morning like a "tam' ropper," making a great noise, and took him away. His mate was not prepared, his ship was moored fast--he protested it was shameful to come upon a man in that way. Shameful! Yet such was the power Falk had on the river that when I suggested in a chilling tone that he might have simply refused to have his ship moved, Hermann was quite startled at the idea. I never realised so well before that this is an age of steam. The exclusive possession of a marine boiler had given Falk the whip-hand of us all. Hermann, recovering, put it to me appealingly that I knew very well how unsafe it was to contradict that fellow. At this I only smiled distantly.

 

"Der Kerl!" he cried. He was sorry he had not refused. He was indeed. The damage! The damage! What for all that damage! There was no occasion for damage. Did I know how much damage he had done? It gave me a certain satisfaction to tell him that I had heard his old waggon of a ship crack fore and aft as she went by. "You passed close enough to me," I added significantly.

 

He threw both his hands up to heaven at the recollection. One of them grasped by the middle the white parasol, and he resembled curiously a caricature of a shop-keeping citizen in one of his own German comic papers. "Ach! That was dangerous," he cried. I was amused. But directly he added with an appearance of simplicity, "The side of your iron ship would have been crushed in like--like this matchbox."

 

"Would it?" I growled, much less amused now; but by the time I had decided that this remark was not meant for a dig at me he had worked himself into a high state of resentfulness against Falk. The inconvenience, the damage, the expense! Gottferdam! Devil take the fellow. Behind the bar Schomberg with a cigar in his teeth, pretended to be writing with a pencil on a large sheet of paper; and as Hermann's excitement increased it made me comfortingly aware of my own calmness and superiority. But it occurred to me while I listened to his revilings, that after all the good man had come up in the tug. There perhaps--since he must come to town--he had no option. But evidently he had had a drink with Falk, either accepted or offered. How was that? So I checked him by saying loftily that I hoped he would make Falk pay for every penny of the damage.

 

"That's it! That's it! Go for him," called out Schomberg from the bar, flinging his pencil down and rubbing his hands.

 

We ignored his noise. But Hermann's excitement suddenly went off the boil as when you remove a saucepan from the fire. I urged on his consideration that he had done now with Falk and Falk's confounded tug. He, Hermann, would not, perhaps, turn up again in this part of the world for years to come, since he was going to sell the Diana at the end of this very trip ("Go home passenger in a mail boat," he murmured mechanically). He was therefore safe from Falk's malice. All he had to do was to race off to his consignees and stop payment of the towage bill before Falk had the time to get in and lift the money.

 

Nothing could have been less in the spirit of my advice than the thoughtful way in which he set about to make his parasol stay propped against the edge of the table.

 

While I watched his concentrated efforts with astonishment he threw at me one or two perplexed, half-shy glances. Then he sat down. "That's all very well," he said reflectively.

 

It cannot be doubted that the man had been thrown off his balance by being hauled out of the harbour against his wish. His stolidity had been profoundly stirred, else he would never have made up his mind to ask me unexpectedly whether I had not remarked that Falk had been casting eyes upon his niece. "No more than myself," I answered with literal truth. The girl was of the sort one necessarily casts eyes at in a sense. She made no noise, but she filled most satisfactorily a good bit of space.

 

"But you, captain, are not the same kind of man," observed Hermann.

 

I was not, I am happy to say, in a position to deny this. "What about the lady?" I could not help asking. At this he gazed for a time into my face, earnestly, and made as if to change the subject. I heard him beginning to mutter something unexpected, about his children growing old enough to require schooling. He would have to leave them ashore with their grandmother when he took up that new command he expected to get in Germany.

 

This constant harping on his domestic arrangements was funny. I suppose it must have been like the prospect of a complete alteration in his life. An epoch. He was going, too, to part with the Diana! He had served in her for years. He had inherited her. From an uncle, if I remember rightly. And the future loomed big before him, occupying his thought exclusively with all its aspects as on the eve of a venturesome enterprise. He sat there frowning and biting his lip, and suddenly he began to fume and fret.

 

I discovered to my momentary amusement that he seemed to imagine I could, should or ought, have caused Falk in some way to pronounce himself. Such a hope was incomprehensible, but funny. Then the contact with all this foolishness irritated me. I said crossly that I had seen no symptoms, but if there were any--since he, Hermann, was so sure--then it was still worse. What pleasure Falk found in humbugging people in just that way I couldn't say. It was, however, my solemn duty to warn him. It had lately, I said, come to my knowledge that there was a man (not a very long time ago either) who had been taken in just like this.

 

All this passed in undertones, and at this point Schomberg, exasperated at our secrecy, went out of the room slamming the door with a crash that positively lifted us in our chairs. This, or else what I had said, huffed my Hermann, He supposed, with a contemptuous toss of his head towards the door which trembled yet, that I had got hold of some of that man's silly tales. It looked, indeed, as though his mind had been thoroughly poisoned against Schomberg. "His tales were--they were," he repeated, seeking for the word--"trash." They were trash, he reiterated, and moreover I was young yet . . .

 

This horrid aspersion (I regret I am no longer exposed to that sort of insult) made me huffy too. I felt ready in my own mind to back up every assertion of Schomberg's and on any subject. In a moment, devil only knows why, Hermann and I were looking at each other most inimically. He caught up his hat without more ado and I gave myself the pleasure of calling after him:

 

"Take my advice and make Falk pay for breaking up your ship. You aren't likely to get anything else out of him."

 

When I got on board my ship later on, the old mate, who was very full of the events of the morning, remarked:

 

"I saw the tug coming back from the outer Roads just before two P.M." (He never by any chance used the words morning or afternoon. Always P.M. or A.M., log-book style.) "Smart work that. Man's always in a state of hurry. He's a regular chucker-out, ain't he, sir? There's a few pubs I know of in the East-end of London that would be all the better for one of his sort around the bar." He chuckled at his joke. "A regular chucker-out. Now he has fired out that Dutchman head over heels, I suppose our turn's coming to-morrow morning."

 

We were all on deck at break of day (even the sick--poor devils--had crawled out) ready to cast off in the twinkling of an eye. Nothing came. Falk did not come. At last, when I began to think that probably something had gone wrong in his engine-room, we perceived the tug going by, full pelt, down the river, as if we hadn't existed. For a moment I entertained the wild notion that he was going to turn round in the next reach. Afterwards I watched his smoke appear above the plain, now here, now there, according to the windings of the river. It disappeared. Then without a word I went down to breakfast. I just simply went down to breakfast.

 

Not one of us uttered a sound till the mate, after imbibing--by means of suction out of a saucer--his second cup of tea, exclaimed: "Where the devil is the man gone to?"

 

"Courting!" I shouted, with such a fiendish laugh that the old chap didn't venture to open his lips any more.

 

I started to the office perfectly calm. Calm with excessive rage. Evidently they knew all about it already, and they treated me to a show of consternation. The manager, a soft-footed, immensely obese man, breathing short, got up to meet me, while all round the room the young clerks, bending over the papers on their desks, cast upward glances in my direction. The fat man, without waiting for my complaint, wheezing heavily and in a tone as if he himself were incredulous, conveyed to me the news that Falk--Captain Falk--had declined--had absolutely declined--to tow my ship--to have anything to do with my ship--this day or any other day. Never!

 

I did my best to preserve a cool appearance, but, all the same, I must have shown how much taken aback I was. We were talking in the middle of the room. Suddenly behind my back some ass blew his nose with great force, and at the same time another quill-driver jumped up and went out on the landing hastily. It occurred to me I was cutting a foolish figure there. I demanded angrily to see the principal in his private room.

 

The skin of Mr. Siegers' head showed dead white between the iron grey streaks of hair lying plastered cross-wise from ear to ear over the top of his skull in the manner of a bandage. His narrow sunken face was of an uniform and permanent terra-cotta colour, like a piece of pottery. He was sickly, thin, and short, with wrists like a boy of ten. But from that debile body there issued a bullying voice, tremendously loud, harsh and resonant, as if produced by some powerful mechanical contrivance in the nature of a fog-horn. I do not know what he did with it in the private life of his home, but in the larger sphere of business it presented the advantage of overcoming arguments without the slightest mental effort, by the mere volume of sound. We had had several passages of arms. It took me all I knew to guard the interests of my owners--whom, nota bene, I had never seen--while Siegers (who had made their acquaintance some years before, during a business tour in Australia) pretended to the knowledge of their innermost minds, and, in the character of "our very good friends," threw them perpetually at my head.

 

He looked at me with a jaundiced eye (there was no love lost between us), and declared at once that it was strange, very strange. His pronunciation of English was so extravagant that I can't even attempt to reproduce it. For instance, he said "Fferie strantch." Combined with the bellowing intonation it made the language of one's childhood sound weirdly startling, and even if considered purely as a kind of unmeaning noise it filled you with astonishment at first. "They had," he continued, "been acquainted with Captain Falk for very many years, and never had any reason. . . ."

 

"That's why I come to you, of course," I interrupted. "I've the right to know the meaning of this infernal nonsense." In the half light of the room, which was greenish, because of the tree-tops screening the window, I saw him writhe his meagre shoulders. It came into my head, as disconnected ideas will come at all sorts of times into one's head, that this, most likely, was the very room where, if the tale were true, Falk had been lectured by Mr. Siegers, the father. Mr. Siegers' (the son's) overwhelming voice, in brassy blasts, as though he had been trying to articulate his words through a trombone, was expressing his great regret at a conduct characterised by a very marked want of discretion. . . As I lived I was being lectured too! His deafening gibberish was difficult to follow, but it was my conduct--mine!--that . . . Damn! I wasn't going to stand this.

 

"What on earth are you driving at?" I asked in a passion. I put my hat on my head (he never offered a seat to anybody), and as he seemed for the moment struck dumb by my irreverence, I turned my back on him and marched out. His vocal arrangements blared after me a few threats of coming down on the ship for the demurrage of the lighters, and all the other expenses consequent upon the delays arising from my frivolity.

 

Once outside in the sunshine my head swam. It was no longer a question of mere delay. I perceived myself involved in hopeless and humiliating absurdities that were leading me to something very like a disaster. "Let us be calm," I muttered to myself, and ran into the shade of a leprous wall. From that short side-street I could see the broad main thoroughfare ruinous and gay, running away, away between stretches of decaying masonry, bamboo fences, ranges of arcades of brick and plaster, hovels of lath and mud, lofty temple gates of carved timber, huts of rotten mats--an immensely wide thoroughfare, loosely packed as far as the eye could reach with a barefooted and brown multitude paddling ankle deep in the dust. For a moment I felt myself about to go out of my mind with worry and desperation.

 

Some allowance must be made for the feelings of a young man new to responsibility. I thought of my crew. Half of them were ill, and I really began to think that some of them would end by dying on board if I couldn't get them out to sea soon. Obviously I should have to take my ship down the river, either working under canvas or dredging with the anchor down; operations which, in common with many modern sailors, I only knew theoretically. And I almost shrank from undertaking them shorthanded and without local knowledge of the river bed, which is so necessary for the confident handling of the ship. There were no pilots, no beacons, no buoys of any sort; but there was a very devil of a current for anybody to see, no end of shoal places, and at least two obviously awkward turns of the channel between me and the sea. But how dangerous these turns were I would not tell. I didn't even know what my ship was capable of! I had never handled her in my life. A misunderstanding between a man and his ship in a difficult river with no room to make it up, is bound to end in trouble for the man. On the other hand, it must be owned I had not much reason to count upon a general run of good luck. And suppose I had the misfortune to pile her up high and dry on some beastly shoal? That would have been the final undoing of that voyage. It was plain that if Falk refused to tow me out he would also refuse to pull me off. This meant--what? A day lost at the very best; but more likely a whole fortnight of frizzling on some pestilential mud-flat, of desperate work, of discharging cargo; more than likely it meant borrowing money at an exorbitant rate of interest--from the Siegers' gang too at that. They were a power in the port. And that elderly seaman of mine, Gambril, had looked pretty ghastly when I went forward to dose him with quinine that morning. He would certainly die--not to speak of two or three others that seemed nearly as bad, and of the rest of them just ready to catch any tropical disease going. Horror, ruin and everlasting remorse. And no help. None. I had fallen amongst a lot of unfriendly lunatics!

 

At any rate, if I must take my ship down myself it was my duty to procure if possible some local knowledge. But that was not easy. The only person I could think of for that service was a certain Johnson, formerly captain of a country ship, but now spliced to a country wife and gone utterly to the bad. I had only heard of him in the vaguest way, as living concealed in the thick of two hundred thousand natives, and only emerging into the light of day for the purpose of hunting up some brandy. I had a notion that if I could lay my hands on him I would sober him on board my ship and use him for a pilot. Better than nothing. Once a sailor always a sailor--and he had known the river for years. But in our Consulate (where I arrived dripping after a sharp walk) they could tell me nothing. The excellent young men on the staff, though willing to help me, belonged to a sphere of the white colony for which that sort of Johnson does not exist. Their suggestion was that I should hunt the man up myself with the help of the Consulate's constable--an ex-sergeant-major of a regiment of Hussars....................

FALK: WSPOMNIENIE

 

Kilku z nas siedziało przy obiedzie w małej nadrzecznej gospodzie, nie dalej niż trzydzieści mil od Londynu i mniej niż dwadzieścia od tej płytkiej i niebezpiecznej kałuży, której ludzie z naszej nadbrzeżnej żeglugi nadają wspaniałe miano "oceanu Niemieckiego". Wszyscy byliśmy mniej lub więcej związani z morzem. Za szerokiemi oknami roztaczał się widok na Tamizę, rozległy widok wzdłuż Lower Hope Reach. Ale obiad był ohydny i tylko oczy brały udział w rozkosznej uczcie.

Rozmowę naszą zaprawiał smak słonej wody, która dla tak wielu z nas była prawdziwą wodą żywota. Ten kto zaznał goryczy Oceanu, zachowa jej smak w ustach nazawsze. Lecz paru ludzi z naszej kompanji, rozpieszczonych przez życie na lądzie, uskarżało się na głód. Nie dało się nic przełknąć z tego jedzenia. I naprawdę, wszystko tu miało cechę dziwnej zmurszałości. Drewniana jadalnia sterczała nad błotnistym brzegiem jak nadwodne mieszkanie; deski w podłodze wydawały się zbutwiałe; zgrzybiały kelner dreptał rozczulająco tam i z powrotem przed stoczonym przez robaki, przedpotopowym bufetem; poszczerbione talerze wyglądały, jakby je wygrzebano z jakiegoś przedhistorycznego kopca w pobliżu jeziora z nadwodnemi mieszkaniami, a kotlety przypominały przeszłość bardziej jeszcze zamierzchłą. Przywodziły nieodparcie na myśl mroki pradawnych wieków, gdy pierwotny człowiek, wyłaniając ze swej mętnej świadomości podstawy sztuki kucharskiej, przypalał kawałki mięsa na ogniu z chróstu, w towarzystwie swych zacnych kompanów; potem zaś, nasycony i szczęśliwy, zasiadał wśród obgryzionych kości, aby snuć niewyszukane opowieści o różnych przeżyciach - o głodzie, o polowaniu - a może i o kobietach!

Ale na szczęście wino okazało się równie stare jak kelner. Tedy rozsiedliśmy się wygodnie - nieco głodni lecz wcale zadowoleni - i rozpoczęliśmy niefrasobliwą gawędę. Mówiliśmy o morzu i wszelkich jego sprawach. Morze nie zmienia się nigdy, a jego sprawy - wbrew ludzkim opowiadaniom - spowite są w tajemniczość. Ale zgadzaliśmy się wszyscy, że czasy się zmieniły. I mówiliśmy o dawnych okrętach, o wypadkach na morzu, o zatonięciach statków, o pokładach ogołoconych z masztów, a także i o człowieku, który przeprowadził cało swój okręt z River Platte do Liwerpoolu pod prowizorycznym takielunkiem. Mówiliśmy o wrakach, o zmniejszonych racjach marynarskich i o bohaterstwie - a przynajmniej o tem co dzienniki nazwałyby bohaterstwem na morzu - o przejawach cnót różniących się zupełnie od bohaterstwa czasów pierwotnych. A niekiedy zapadało wśród nas milczenie i wszyscy razem wpatrywaliśmy się w rzekę.

Przejechał statek z linji Śródziemnomorsko-Wschodniej, kierując się wdół ku morzu. "Pyszne obiady jada się na tych okrętach", zauważył któryś z naszej kompanji. Ktoś inny o bystrym wzroku wyczytał nazwę na rufie: Arcadia. "Cóż to za piękny okaz statku!" szepnęło kilku z nas. Za okrętem jechał mały parowiec towarowy, zaś flaga, którą właśnie podniesiono, wskazywała że jest to statek norweski. Parowiec wypuścił mnóstwo dymu, a nim wiatr zwiał go zupełnie, pojawił się przed oknami krótki, drewniany bark o wysokich bokach, pod balastem, ciągnięty przez holownik. Wszyscy majtkowie byli zajęci na dziobie przy podnoszeniu przednich żagli, na tylnym zaś pokładzie kobieta w czerwonym kapturze, sam na sam z człowiekiem u steru, przechadzała się miarowo wzdłuż rufy tam i z powrotem, robiąc na drutach coś z popielatej wełny.

Któryś z naszej gromadki mruknął: - To pewnie Niemcy. - Szyper ma żonę na pokładzie - zauważył ktoś inny; a blask szkarłatnego zachodu, rozgorzały za dymem londyńskim, rzucił żar bengalskich ogni na maszty barku i zniknął z nad Hope Reach.

Wówczas jeden z nas, dotychczas milczący, człowiek po pięćdziesiątce, który dowodził statkami przez ćwierć wieku, rzekł, patrząc na bark sunący teraz wdal, cały czarny wśród blasku rzeki:

- To przypomina mi pewien idjotyczny epizod, który przytrafił mi się przed wielu laty, kiedy zostałem pierwszy raz dowódcą żelaznego barku, przyjmującego ładunek w pewnym wschodnim porcie morskim. Ów port był zarazem stolicą wschodniego królestwa, leżącego nieco w górę od ujścia rzeki, tak jak nieprzymierzając Londyn leży nad tą naszą starą Tamizą. Niema co się nad ową miejscowością rozwodzić; tego rodzaju przygoda mogła wydarzyć się wszędzie, gdzie się znajdują okręty, szyprowie, holowniki i bratanice sieroty o nieopisanej krasie. Idjotyczny ów epizod dotyczy tylko mnie, mego wroga Falka i mego przyjaciela Hermanna.

Słowa "mego przyjaciela Hermanna" były wypowiedziane jakby ze specjalnym naciskiem, który skłonił któregoś z nas (mówiliśmy właśnie o bohaterstwie) do leniwego i niedbałego pytania:

- A czy ten Hermann był bohaterem?

- Wcale nie, odparł nasz siwy przyjaciel. Bynajmniej. Był to Schiff-Führer: konduktor okrętu. Tak nazywają w Niemczech kapitana statku. Wolę naszą nomenklaturę. Brzmi dobrze i jest w niej coś, co daje nam, jako całości, poczucie wspólnoty - uczeń, pomocnik, kapitan - w dawnym i zaszczytnym morskim zawodzie. Co się tyczy mego przyjaciela Hermanna, może i był skończonym mistrzem w tym zaszczytnym kunszcie, lecz zwano go oficjalnie Schiff-Führerem, a wygląd jego prosty i ociężały - jak u zamożnego farmera - był zarazem nacechowany dobrodusznym sprytem drobnego sklepikarza. Jego wygolony podbródek, okrągłe członki i ociężałe powieki nie przypominały bynajmniej pracownika morza, jeszcze zaś mniej miłośnika morskich przygód. Jednakże po swojemu pracował znojnie na morzu, jak sklepikarz za ladą. A okręt był źródłem utrzymania dla jego wzrastającej ciągle rodziny.

Statek Hermanna, była to ciężka, silna, tępodzioba machina, przywodząca na myśl prymitywną solidność, podobnie jak drewniany pług naszych praojców. Z wielu względów machina ta sprawiała swojskie i sielskie wrażenie. Wystające w dziwaczny sposób drewniane historyjki u steru - których nie widziałem nigdy na żadnym innym statku - sprawiały, że ten czworokątny ster był podobny do tylnej części młynarskiego wozu. Ale cztery rufowe iluminatory kajuty - każdy zaopatrzony w sześć zielonawych szybek i ujęty w drewniane okienne ramy pomalowane na bronzowo - mogły być równie dobrze okienkami wiejskiej chaty. Malutkie białe firaneczki i zieleń doniczek z kwiatami dopełniały podobieństwa. Raz czy dwa, gdy wypadło mi przepłynąć pod rufą statku, dostrzegłem z łódki okrągłe ramię nachylające polewaczkę i zgiętą, gładką głowę dziewczyny, którą będę zawsze nazywał bratanicą Hermanna, ponieważ naprawdę nie słyszałem nigdy jej imienia, pomimo mej zażyłości z całą rodziną.

Ale zażyłość ta rozwinęła się później. Tymczasem zaś, na równi z całą bracią żeglarską tego wschodniego portu, nie mogłem żywić żadnych wątpliwości co do wyobrażeń Hermanna o hygjenie w zakresie odzieży. Był najwidoczniej zwolennikiem noszenia na skórze porządnej, grubej flaneli. Prawie co dnia oglądało się małe sukienki i fartuszki schnące na olinowaniu środkowego masztu, lub rząd drobnych skarpeteczek powiewający na sygnałowych linkach; ale raz na dwa tygodnie cała rodzinna bielizna była obowiązkowo wystawiona na pokaz. Zapełniała caluteńką rufę. Przedwieczorny powiew pobudzał do dziwacznej, flakowatej ruchliwości tę stłoczoną ciżbę bielizny, mającą jakąś niejasną analogję z utopioną, okaleczałą i spłaszczoną ludzkością. Bezgłowe ciała kiwały na człowieka ramionami pozbawionemi rąk; nogi bez stóp kopały fantastycznie powietrze z oklapłym rozmachem; były tam również długie, białe szaty, które chłonęły wiatr przez obszyty koronką otwór u szyi, wydymając się przez chwilę gwałtownie, jakby wskutek przesuwania się jakichś otyłych, niewidzialnych kadłubów. W owe dni można było dostrzec statek na wielką odległość z powodu różnobarwnego, dziwacznego rozruchu panującego na rufie, za środkowym masztem.

Statek Hermanna miał swoje miejsce postoju tuż przedemną, nazywał się zaś Djana - ale nie z Efezu tylko z Bremy. Oznajmiały to białe litery długie na stopę, rozmieszczone w wielkich odstępach wpoprzek rufy (coś w rodzaju napisu na szyldzie) pod sielskiemi okienkami. Ta śmiesznie nieodpowiednia nazwa uderzała swą impertynencją dla pamięci najczarowniejszej z bogiń; gdyż pomijając fakt, że stary statek był fizycznie niezdolny do wzięcia udziału w jakichkolwiek łowach, mieszkała na nim gromadka czworga dzieci. Wyglądały z nad burty, przypatrując się przepływającym łodziom i niekiedy upuszczały w nie różne przedmioty. I tak, w czasach, kiedy jeszcze nie znaliśmy się z Hermannem na tyle aby z sobą rozmawiać, dostałem kiedyś w kapelusz ohydną lalką z gałganów, należącą do najstarszej córeczki Hermanna. Ale naogół dzieciaki zachowywały się grzecznie. Miały jasne główki, okrągłe oczy, małe okrągłe noski jak kartofelki i bardzo były podobne do ojca.

Ta Djana z Bremy była najniewinniejszym ze starych okrętów i zdawała się nic o złem morzu nie wiedzieć, tak jak i na lądzie bywają rodziny, które nie wiedzą nic a nic o zepsutym świecie. A uczucia, które budziła, były zwyczajne i należały przeważnie do kategorji uczuć domowych. Djana była rodzinnem ogniskiem. Wszystkie te kochane dzieciaki nauczyły się chodzić na jej obszernym tylnym pokładzie. W rozważaniu takich faktów jest coś ładnego a nawet wzruszającego. Wyobrażam sobie naprzykład, że te bąki gryzły końce olinowania przy wyrzynaniu się zębów. Obserwowałem wiele razy małego Hermanna (Mikołaja), gdy żuł koniec brasu przedniej górnej rei. Najbardziej lubił przebywać pod kołkownicą głównego masztu. Z chwilą gdy go puszczono luzem, czołgał się tam natychmiast i pierwszy z brzegu majtek, który się pokazał, przynosił malca z powrotem do drzwi kajuty, trzymając go troskliwie i podnosząc wysoko w rękach powalanych smołą. Przypuszczam że działo się to naskutek stale obowiązującego rozporządzenia. W czasie takich przenosin Mikołaj, który był jedyną gwałtowną osobą na statku, usiłował bić po twarzy tych dzielnych młodych majtków niemieckich.

Pani Hermann, miła, zażywna gosposia, nosiła na pokładzie workowate niebieskie suknie w białe kropki. Gdy się zdarzyło raz czy dwa, że zastałem ją przy ładnej małej balijce, trącą energicznie białe kołnierzyki, dziecinne skarpetki i letnie krawaty Hermanna, oblewała się rumieńcem jak młoda dziewczyna, i podniósłszy mokre ręce, witała się zdaleka, kiwając życzliwie głową raz po raz. Rękawy jej były zakasane aż po łokcie, a złota obrączka na palcu połyskiwała wśród mydlin. Miała miły głos, pogodne czoło, gładkie pasma bardzo jasnych włosów i wesoły wyraz oczu. Była macierzyńska i w miarę rozmowna. Przy uśmiechu tej prostodusznej matrony młodzieńcze dołeczki ukazywały się na świeżych, szerokich policzkach. Natomiast nie widziałem nigdy, aby małomówna bratanica Hermanna, sierota, próbowała się kiedy uśmiechnąć. Nie była to jednak u niej posępność lecz powściągliwość młodocianej powagi.

Wozili ją z sobą wszędzie przez ostatnie trzy lata, aby była wyręką przy dzieciach i towarzystwem dla pani Hermann, jak mi jej mąż kiedyś nadmienił. Bardzo im się bratanica przydawała, póki starsze dzieci nie podrosły, dodał ze strapioną miną. Jej to ramię właśnie i gładka główka mignęły mi pewnego rana w okienkach kajuty na rufie, nad doniczkami z fuksją i rezedą; ale gdy pierwszy raz ujrzałem ją w całej postaci, poddałem się urokowi jej kształtów. Uwieczniły mi tę dziewczynę w pamięci, tak jak wielka piękność, wielka inteligencja, bystry umysł, lub dobroć serca mogły były mi upamiętnić w równym stopniu jakąś inną kobietę.

W niej zaś dominowała harmonja proporcyj i wzrostu. Majestatyczny jej czar tkwił w indywidualności fizycznej. Może była także wyjątkowo dowcipna, inteligentna i dobra. Nie wiem, i nie o to tu chodzi. Wiem tylko, że była wspaniale zbudowana. Zbudowana, to jest jedyne właściwe słowo. Była zbudowana, była niejako wzniesiona z królewską hojnością. Zapierało dech na widok beztroskiej rozrzutności materjału zużytego na to dziewczątko. Mimo swej młodzieńczości wydawała się nawskróś dojrzałą, jakby należała do szczęśliwego grona nieśmiertelnych. Musiała być także i ciężka, ale to nic nie szkodzi. Wrażenie jej trwałości było przez to jeszcze wyraźniejsze. Miała zaledwie dziewiętnaście lat. Ale co za barki! Co za krągłe ramiona! Co za rozpęd potężnych członków, gdy w trzech długich susach rzucała się na przewróconego Mikołaja - niepodobna wprost tego opisać. Robiła wrażenie dobrej, spokojnej dziewczyny, czujnej na potrzeby Leny, upadki Gustawa, stan noska kochanego Karola - dziewczyny sumiennej, ciężko pracującej i tak dalej. Ale jakież wspaniałe miała włosy! Bujne, długie, gęste, płowe. Mieniły się połyskiem drogocennego metalu. Nosiła je splecione ciasno w warkocz zwisający dziewczęco na plecy; koniec jego sięgał pasa. Zdumiewała masywność tego warkocza. Słowo daję, przypominał maczugę. Twarz dziewczyny była duża, urodziwa, o niezamąconym wyrazie. Cerę miała ładną, a niebieskie jej oczy tak były blade, że zdawały się patrzeć na świat z bezbarwną, białą niewinnością posągu. Nie można było jej nazwać przystojną. Uroda jej wywierała daleko głębsze wrażenie. Prosty ubiór, bujność kształtów, imponująca postawa i niezwykle silna żywotność, która zdawała się z niej bić jak woń z kwiatu, wszystko to nadawało jej urodzie cechę sielską i olimpijską. Gdy się patrzyło, jak sięgała ku linie z suszącą się bielizną obojgiem ramion wzniesionych wysoko nad głową, zaduma pełna jakiejś pogańskiej czci ogarniała człowieka. Workowate, bawełniane stroje zacnej pani Hermann miały u szyi i u dołu coś w rodzaju prymitywnej koronki, lecz perkalowe suknie dziewczyny nie były ozdobione nawet zmarszczkami, tylko spódnice jej układały się w parę prostych fałd spływających do ziemi, a kiedy stała bez ruchu, fałdy te nabierały jakiegoś surowego i posągowego charakteru. Miała w sobie wrodzony spokój, czy przyszło jej siedzieć czy stać. Ale nie chcę przez to powiedzieć, aby była posągowa. Za bujne w niej było życie; mogła jednak mimo to służyć za wzór do alegorycznego posągu Ziemi. Nie mam na myśli tej zużytej ziemi, jaka jest w naszem władaniu, ale o Ziemi młodzieńczej, o dziewiczej planecie nie napastowanej przez wizje przyszłości, rojące się od potwornych kształtów życia i śmierci, wizje pełne zgiełku okrutnych bojów głodu i myśli.

Sam zacny Hermann nie wzbudzał szczególnego zainteresowania, choć mówił po angielsku zupełnie zrozumiale. Nie mogłem natomiast zrozumieć pani Hermann, która za każdą wizytą zwracała się do mnie conajmniej z jedną przemową, wypowiedzianą gościnnym, serdecznym tonem (prawdopodobnie w narzeczu platt deutsch). Co się tyczy ich bratanicy, miło było na nią patrzeć (przyczem ogarniał jakoś człowieka optymizm co do przyszłości ludzkiego rodu), ale zachowywała się nieśmiało i milcząco, zajęta najczęściej szyciem; niekiedy tylko, jak zauważyłem, zapadała nad robotą w dziewczęcą zadumę. Ciotka siedziała naprzeciwko niej, także coś szyjąc, z nogami opartemi na drewnianym stołeczku. Po drugiej stronie pokładu Hermann i ja ustawialiśmy parę krzeseł z kajuty i zasiadaliśmy aby palić i zamieniać zrzadka kilka spokojnych słów. Przychodziłem prawie co wieczór. Zastawałem Hermanna w kamizelce. Z chwilą gdy wracał z brzegu na pokład swego statku, zdejmował natychmiast marynarkę, poczem kładł na głowę haftowaną, okrągłą czapeczkę z kutasem i zamieniał trzewiki na parę sukiennych pantofli. Następnie zaś palił u drzwi kajuty, przypatrując się dzieciom z miną pełną obywatelskiej cnoty, póki ich nie powyłapywano jednego za drugiem i nie zaniesiono do łóżek rozmieszczonych w różnych kabinach. Wreszcie wypijaliśmy trochę piwa w kajucie, gdzie stał drewniany stół na skrzyżowanych nogach i czarne krzesła o prostem oparciu, co przypominało raczej wiejską kuchnię niż kajutę na statku. Miało się wrażenie, że morze i wszystkie jego sprawy zostały odsunięte gdzieś bardzo daleko od gościnności tej wzorowej rodziny.

A mnie się to podobało, ponieważ miałem dość dużo kłopotów na własnym statku. Urzędowe rozporządzenie wydane przez brytyjskiego konsula powierzyło mi dowództwo tego okrętu po człowieku, który zmarł nagle, zostawiając jako wytyczne dla swego następcy kilka nie pokwitowanych rachunków - co wyglądało podejrzanie - parę kosztorysów z suchego doku zalatujących przekupstwem i mnóstwo dokumentów stwierdzających trzyletnią rozrzutną gospodarkę; wszystko to leżało jak groch z kapustą w zakurzonem starem pudle od skrzypiec, wysłanem rubinowym aksamitem. Pozatem znalazłem dużą książkę rachunkową, lecz gdy ją otworzyłem, pełen nadziei, okazało się ku memu niesłychanemu pognębieniu, że pełna jest wierszy - stronica za stronicą - jowialnych i nieprzyzwoitych wierszydeł, napisanych drobniutkiem pismem, najporządniejszem jakie kiedykolwiek widziałem. W tem samem pudle była i fotografja mego poprzednika, robiona ostatnio w Sajgonie, przedstawiająca na tle ogrodu, w towarzystwie kobiety przybranej w dziwaczne draperje, starszego, krępego człowieka o surowej powierzchowności i ponurym wyrazie twarzy, odzianego w niezgrabne ubranie z czarnego sukna; włosy nad skroniami zaczesane miał ku przodowi w sposób przypominający kły odyńca. Jedynym śladem po skrzypcach było to pudło, niby pozostała po nich łupina; natomiast po dwóch frachtach, które okręt z całą pewnością niedawno zarobił, nie zostało się nawet łupiny. Niepodobna było odgadnąć, gdzie się podziały te wszystkie pieniądze. Na statku ich nie było. Nie zostały również wysłane do kraju, gdyż znalazłem w jakiemś biurku list od właścicieli - zachowany widać tylko przez czysty przypadek - z dość łagodnemi wyrzutami, że kapitan nie zaszczycił ich ani słowem już od osiemnastu miesięcy. Zapasów nie znalazłem na statku prawie żadnych - ani cala liny, ani łokcia żaglowego płótna. Statek był ze wszystkiego ogołocony, i przewidywałem trudności bez końca zanim go wyszykuję do odjazdu.

Ponieważ byłem wówczas młody - nie miałem jeszcze trzydziestu lat - brałem bardzo poważnie i siebie, i swoje kłopoty. Stary pomocnik, który odegrał rolę głównego żałobnika na pogrzebie kapitana, nie był wcale zachwycony mojem przybyciem. Ale on sam nie miał właściwie kwalifikacyj potrzebnych do sprawowania dowództwa, konsul zaś był obowiązany w miarę możności dać statkowi marynarza z odpowiedniemi świadectwami. Co się tyczy drugiego pomocnika, nic o nim nie mogę powiedzieć, wyjąwszy to, że nazywał się Tottersen, czy coś w tym rodzaju. Miał zwyczaj noszenia na głowie (w tym podzwrotnikowym klimacie) wyleniałej futrzanej czapki. Był to bez kwestji najgłupszy człowiek, jakiego kiedykolwiek spotkałem na statku. I wyglądał też na głupiego. Wyglądał tak beznadziejnie głupio, że się zawsze dziwiłem gdy odpowiadał na zawołanie.

Towarzystwo ich - w najlepszym razie - nie było dla mnie wielką pociechą, i gnębiła mię perspektywa odbycia z tymi osobnikami długiej podróży. A także i inne moje samotne rozważania nie przedstawiały się rozkosznie. Załoga była chora, ładunek nadchodził bardzo wolno; przewidywałem, że będę miał mnóstwo kłopotów z właścicielami, i wątpiłem czy wypłacą mi dość pieniędzy na wydatki związane z okrętem. Postawa szefów w stosunku do mnie była nieprzyjazna. Szło mi jak z kamienia. Odkrywałem o różnych dziwacznych porach (przeważnie około północy), że brak mi zupełnie doświadczenia, że nie mam pojęcia o prowadzeniu interesów, że jestem beznadziejnie nieodpowiedni na dowódcę jakiegokolwiek okrętu; a gdy jeszcze przyszło mi oddać do szpitala stewarda z objawami cholery, uczułem się pozbawiony jedynej przyzwoitej osoby na rufie. Była wszelka nadzieja że wyzdrowieje, ale narazie musiał go zastąpić jakiś inny służący. Z polecenia niejakiego Schomberga, właściciela mniejszego z dwóch hoteli znajdujących się w mieście, zgodziłem Chińczyka. Schomberg, krzepki, włochaty Alzatczyk i straszny plotkarz, zapewniał mnie że wszystko będzie w porządku. "Ten boy jest pierwszorzędny. Przybył ze świtą jego ekscelencji komisarza Tsenga - pan wie. Jego ekscelencja Tseng mieszkał tu u mnie przez trzy tygodnie".

Cedził głośno i z wielkiem namaszczeniem imię chińskiej ekscelencji, ale mimo to członek świty nie wydał mi się bardzo obiecujący. Lecz wówczas jeszcze nie wiedziałem, jakim Schomberg jest nieodpowiednim blagierem. "Boy" mógł mieć lat ze czterdzieści, albo i sto czterdzieści, o ile mogłem sądzić; twarz jego należała do chińskiego typu "trupiej czaszki" i była absolutnie nieprzenikniona. Zanim trzy dni upłynęły, okazał się zdecydowanym palaczem opium, szulerem, niesłychanie zuchwałym złodziejem i pierwszorzędnym szybkobiegaczem. Gdy uciekł - rozwinąwszy największą swą szybkość - i zabrał trzydzieści dwa funty z mych własnych ciężko zarobionych pieniędzy, była to już ostatnia kropla. Chowałem je na wypadek, gdyby trudności doszły do zenitu. Teraz, kiedy ta rezerwa przepadła, czułem się równie biedny i nagi jak fakir. Nie zniechęcałem się jednak do mego statku, mimo wszelkich udręk jakie mi sprawiał, ale czego nie mogłem wytrzymać, to długich, samotnych wieczorów w kajucie, której powietrze, nasycone zapachem cieknącej lampy, drżało od chrapania pomocnika. Ów człowiek zamykał się w swej dusznej kabinie punktualnie o ósmej i wydawał grube, odrażające odgłosy, jak nalana wodą trąba. To było doprawdy okropne, że nie mogłem się nawet martwić w spokoju na własnym okręcie. Wszystko na tym świecie, rozmyślałem, nawet dowództwo ładnej małej barki, może się okazać ułudą i pułapką dla nieoględnej ludzkiej pychy.

Miło mi było uciekać od takich rozmyślań na pokład bremeńskiej Djany. Zdawało się że żadne podszepty o niegodziwości tego świata nigdy jej nie dosięgły. A jednak żyła na szerokiem morzu; a tragiczne i śmieszne morze, morze ze swą ohydą i osobliwemi skandalami, morze pełne ludzi i rządzone przez żelazną konieczność jest niewątpliwie częścią świata. Ale nic z tego nie docierało do tej patrjarchalnej starej balji, niby do jakiegoś świętego zakątka. Była dla świata nieprzemakalna. Widocznie czcigodna jej niewinność okiełznała ryczące żądze morza. A jednak zadługo znałem już morze, aby wierzyć w jego szacunek dla zacności. Żywiołowa moc jest bezlitośnie szczera. Może był to skutek marynarskiej sprawności Hermanna, ale ja miałem wrażenie, jakgdyby zjednoczone oceany same się powstrzymywały od zmiażdżenia wysokiego nadburcia, wyrwania ciężkiego steru, przejęcia zgrozą dzieci, i wogóle otwarcia oczu całej rodzinie - poprostu przez powściągliwość. To wyglądało jak powściągliwość. Okrutne wyjawienie prawdy przypadło wkońcu człowiekowi; człowiekowi dość na to silnemu i żywiołowemu, którego pchnęła do odsłonięcia niektórych tajemnic morza potęga prostego i żywiołowego pragnienia.

Stało się to jednak znacznie później, a tymczasem chroniłem się prawie co wieczór na ten pogodny stary okręt. Jedyną osobą z pośród jego mieszkańców, która robiła wrażenia zatroskanej, była mała Lena, i niebawem zauważyłem, że zdrowie lalki z gałganów jest więcej niż delikatne. Ów objekt dożywał niejako ostatka swych dni w drewnianem pudełku ustawionem przy pachołkach na prawej burcie - dozorowany i pielęgnowany z największem współczuciem i troskliwością przez wszystkie dzieci, którym przybieranie smutnego wyrazu twarzy i chodzenie na palcach sprawiało wielką radość. Tylko najmłodsze bobo - Mikołaj - rzucało na lalkę z ukosa spojrzenia zimne i brutalne, jakby należało do zupełnie innego plemienia. Lena wciąż się martwiła nad swojem pudełkiem, a i cała dzieciarnia brała to bardzo tragicznie. Niepodobna było zrozumieć, w jaki sposób dzieci mogły wzbudzić w sobie współczucie dla tego utytłanego przedmiotu, któregobym nie dotknął nawet szczypcami; sądzę że ćwiczyły i rozwijały na owej kukle właściwy swej rasie sentymentalizm. Ta wiązka gałganów była tak bardzo, tak podejrzanie brudna, że nie mogłem wyjść z podziwu iż pani Hermann pozwala Lenie pielęgnować ją i tulić z takiem oddaniem. A pani Hermann podnosiła z nad roboty swe piękne, bardzo kobiece oczy i przypatrywała się dzieciom z żartobliwem współczuciem, nie dostrzegając jakoś, że przedmiot ich miłości rzuca cień na nieskazitelność statku. Nieskazitelność, nie zaś czystość, jest tu słowem właściwem. Posunięta była tak daleko, że i w tem zdawałem się odkrywać sentymentalną przesadę, jak gdyby usuwanie brudu ze statku wypływało z prawdziwej miłości. Niepodobna dać wyobrażenia o schludności tak drobnostkowej. Zdawałoby się, że każdego ranka czyszczono pracowicie ten okręt zapomocą... zapomocą szczoteczek do zębów. Nawet tualetą bukszprytu zajmowano się trzy razy na tydzień, szorując go mydłem i kawałkiem miękkiej flaneli. Statek był przystrojony bez pretensji - muszę powiedzieć przystrojony - w dwa kolory: drewniane części w olśniewającą białą farbę, a żelazne w ciemno zieloną; prostoduszne rozmieszczenie tych barw przywodziło na myśl obrazy prostodusznego spokoju, arkadyjskiej szczęśliwości; a dziecinna komedja choroby i smutku uderzała mnie czasem jak wstrętna, rzeczywista plama na tym idealnym stanie rzeczy.

Bardzo się nim rozkoszowałem i ze swej strony wprowadziłem do atmosfery trochę łagodnego podniecenia. Nasza zażyłość wywiązała się przy ściganiu owego złodzieja. Działo się to wieczorem, i Hermann, który wbrew swym przyzwyczajeniom długo bawił dnia tego na lądzie, gramolił się właśnie tyłem z małego czółenka na brzegu rzeki, kiedy pościg go mijał. Hermann połapał się w mig w położeniu, jakby miał oczy na łopatkach, dopadł nas jednym skokiem i wysforował się naprzód. Chińczyk leciał bezgłośnie, jak rączy cień, po kurzu niezmiernie wschodniej drogi. Biegłem za nim. Daleko z tyłu mój pomocnik pohukiwał jak dzikus. Młody księżyc rzucał nieśmiałe światło na równinę podobną do potwornie wielkiego ugoru; w oddali architektoniczna masa buddyjskiej świątyni rysowała się na niebie głuchą czernią. Złodziej uszedł nam naturalnie, ale mimo iż doznałem zawodu, musiałem podziwiać przytomność umysłu Hermanna. Szybkość, na jaką ten ociężały mężczyzna się zdobył w interesie zupełnie obcego człowieka, wzbudziła moją gorącą wdzięczność; w jego wysiłku było coś szczerze życzliwego.

Zdawało się że jest równie zawiedziony jak ja, gdy nie zdołaliśmy schwytać złodzieja, i nie słuchał prawie mych podziękowań. Odrzekł że to drobnostka i z miejsca zaprosił, abym przyszedł do niego na pokład i wypił szklankę piwa. Przez chwilę przetrząsa liśmy jeszcze sceptycznie krzaki, zajrzeliśmy bez przekonania do paru rowów. Nic się tam nie ruszało; płaty szlamu przebłyskiwały niewyraźnie wśród trzciny. Gdyśmy się wlekli ociężale z powrotem, schyleni pod cienkim sierpem księżyca, posłyszałem jak Hermann mruczy pod nosem: "Himmel! Zwei und dreissig Pfund!". Był pod wrażeniem rozmiarów mojej straty. Już od dłuższego czasu przestały nas dochodzić pohukiwania i wrzaski mego pomocnika.

- Każdy ma swoje biedy - rzekł do mnie Hermann, i gdyśmy szli dalej, zauważył, że nigdyby się o tem wszystkiem nie dowiedział, gdyby go jakimś niezwykłym zbiegiem okoliczności kapitan Falk nie przetrzymał na brzegu. Dodał z westchnieniem, że siedzieć długo na brzegu nie lubi. Cień smutku w jego głosie przypisałem oczywiście współczuciu dla mojej niedoli.

Na pokładzie Djany piękne oczy pani Hermann wyrażały duże zainteresowanie i współczucie. Zastaliśmy obie kobiety szyjące naprzeciwko siebie pod otwartą luką świetlną, w silnym blasku lampy. Hermann wszedł pierwszy, zaczynając już we drzwiach ściągać marynarkę i zapraszając mię głośnemi, gościnnemi wykrzyknikami: "Niechże pan wejdzie! Tędy! Niechże pan wejdzie, kapitanie!" Z marynarką w ręku zaczął natychmiast wszystko żonie opowiadać. Pani Hermann złożyła z podziwu dłonie; ja się kłaniałem, uśmiechając się z ciężkiem sercem; bratanica wstała od szycia aby przynieść pantofle Hermanna i jego haftowaną czapeczkę, którą włożył pontyfikalnie, rozprawiając cały czas (o mnie). Fale białego materjału leżały między krzesłami na podłodze kajuty; dosłyszałem słowa: "Zwei und dreissig Pfund", powtórzone po kilka razy, i wkrótce przyniesiono piwo, które piłem z rozkoszą, gdyż zaschło mi w gardle od biegu i wzruszeń pościgu.

Wyszedłem od nich dopiero dobrze po północy, długo po usunięciu się kobiet. Hermann prowadził handel na wschodzie przez trzy lata lub więcej, wożąc głównie ładunki ryżu i budulca. Djana, znana dobrze we wszystkich portach od Władywostoku do Singapuru, była jego własnością. Dochody przynosiła umiarkowane, lecz wystarczało to na potrzeby rodziny, póki dzieci były jeszcze małe. Za jaki rok mniej więcej Hermann się spodziewał, że będzie mógł sprzedać starą Djanę za porządną cenę firmie japońskiej. Zamierzał wrócić do kraju, do Bremy, parowcem, drugą klasą, z żoną i dziećmi. Mówił to wszystko flegmatycznie, pykając zwolna z fajki. Zmartwiłem się, kiedy wytrząsnął tytoń i zaczął sobie przecierać oczy. Byłbym siedział z nim do samego rana. Poco się miałem spieszyć na pokład swego statku? Aby zobaczyć w kajucie wyłamaną, ograbioną szufladę? Brr! Na samą myśl o tem słabo mi się robiło.

Stałem się codziennym ich gościem, jak już wiecie. Zdaje mi się, że Hermannowa uważała mnie od samego początku za romantycznego człowieka. Oczywiście nie wyrywałem sobie włosów z głowy coram populo nad swoją stratą, a ona to brała za wielkopańską obojętność. Opowiedziałem im potem niektóre ze swoich przygód - jakie tam miałem do opowiedzenia - i dziwowali się wielce rozległemu memu doświadczeniu. Hermann tłumaczył ustępy, które uważał za najbardziej uderzające. Wstawał z krzesła, i jakby wypowiadając odczyt o jakimś fenomenie, zwracał się, gestykulując, do obu kobiet, które zwolna opuszczały robotę na kolana. A ja tymczasem siedziałem nad szklanką piwa, usiłując przybrać skromną minę. Pani Hermann spoglądała na mnie przelotnie od czasu do czasu, wykrzykując zlekka: "Ach!" Dziewczyna nie odzywała się nigdy. Nigdy! Ale i ona wznosiła czasem blade oczy aby spojrzeć na mnie łagodnem, jakby niewidzącem spojrzeniem. Jej wzrok nie był głupi bynajmniej; promieniał miękko i rozlewnie jak księżyc świecący nad krajobrazem - zupełnie inaczej niż badawcze, śledzące nas gwiazdy. Człowiek tonął w tych oczach i miał wrażenie że jego kontury się rozpływają. A jednak ten sam wzrok, skierowany na Krystjana Falka, musiał działać równie silnie jak reflektor wojennego okrętu.

Falk był drugim gościem, odwiedzającym pilnie statek, ale z jego zachowania można było wnioskować, że przychodzi z wizytą do kabestanu na rufie. Nie ulega wątpliwości iż wpatrywał się w niego często, dotrzymując nam towarzystwa przed drzwiami kajuty. Muskularne ramię Falka było przerzucone przez poręcz krzesła; długie, kształtne nogi, w bardzo ciasnych białych spodniach, wyciągał daleko przed siebie, a obuty był w czarne trzewiki obszerne jak łódki. Znalazłszy się na pokładzie, Falk potrząsał, mrucząc, ręką Hermanna, kłaniał się kobietom, i zasiadał przy nas ze zwykłą sobie, niedbałą miną odludka. Odchodził zaś raptownie, zrywając się z krzesła, i dopełniał jakby w popłochu ceremonji mruknięć, uścisków ręki, ukłonów. Niekiedy podchodził do kobiet z pewnego rodzaju dyskretnym a konwulsyjnym wysiłkiem, i zamieniał z niemi kilka cichych słów, najwyżej z jakie pół tuzina. W takich razach zwykłe spojrzenie Hermanna stawało się szkliste, a na pełną dobroci twarz Hermannowej wybijał się rumieniec. Dziewczyna nigdy nawet nie drgnęła.

Falk był Duńczykiem, a może Norwegiem, tego już sobie nie przypominam. W każdym razie pochodził ze Skandynawji, pozatem zaś był nadętym pyszałkiem, a przyczyniał się do tego jego monopol na rzece. Może i nie znał słowa monopol, ale o samej rzeczy miał jasne wyobrażenie. Jego taryfa cen, pobieranych za holowanie statków w górę i w dół rzeki, stanowiła najbrutalniejszy, najbardziej bezwzględny dokument tego rodzaju jaki kiedykolwiek widziałem. Był dowódcą i właścicielem jedynego holownika w tym porcie, bardzo schludnego statku o objętości stu pięćdziesięciu ton lub więcej, wymuskanego jak jaki jacht, z okrągłą sterownią wznoszącą się niby oszklona wieżyczka wysoko nad spiczastym przodem, gdzie stał jeden jedyny smukły maszt powleczony pokostem. Przypuszczam że jest jeszcze kilku szyprów na morzu, pamiętających bardzo dobrze Falka i jego holownik. Wydzierał swoje półtora krwawego funta nam wszystkim szyprom handlowym z pewnego rodzaju nieugiętą obojętnością, za którą go niecierpiano, a nawet bano go się. Schomberg rzucał często uwagę: "Nie będę mówił o tym człowieku. Przez rok okrągły nie wypije pewnie i sześciu szklanek w moim zakładzie. Ale radzę wam, panowie, nie zadawajcie się z nim broń Boże, jeśli tylko możecie".

Ta rada - pominąwszy nieuniknione stosunki z Falkiem z powodu interesów - łatwa była do wykonania, ponieważ nie narzucał się nikomu. Porównanie szypra holowniczego statku do centaura wydaje się absurdem, a jednak Falk przypominał mi rycinę, przestawiającą centaury nad strumieniem, z małej książeczki, którą miałem będąc chłopcem; otóż był tam jeden centaur na pierwszym planie, wspinający się na tylne kopyta, z łukiem i strzałami w ręku, o regularnych, surowych rysach i olbrzymiej, kręconej, falistej brodzie spływającej na piersi. Twarz Falka przypominała mi owego centaura. W dodatku Falk robił wrażenie istoty złożonej. Nie był człowiekiem-koniem, to prawda, nie był człowiekiem-statkiem. Mieszkał na swoim holowniku, który pędził wiecznie w górę albo w dół rzeki, od wczesnego ranka aż do rosistego wieczoru. W ostatnich promieniach zachodzącego słońca można było dostrzec daleko w dole rzeki jego brodę powiewającą wysoko na białej budowli, sunącej pod prąd wśród spienionej wody aby zarzucić na noc kotwicę. Na mostku widać było tors biało ubranego mężczyzny i ciepłą plamę bronzowej brody, ale od pasa ów mężczyzna był ukryty za poprzecznemi, białemi linjami poręczy mostkowych, które prowadziły oko do spiczastych, białych zarysów dziobu prującego błotnistą wodę rzeki.

Rozłączony ze swoim statkiem, Falk robił wrażenie - przynajmniej na mnie - niekompletnego. A i holownik bez głowy i torsu swego dowódcy na mostku wyglądał jak okaleczały. Lecz Falk opuszczał go bardzo rzadko. Przez cały czas mego pobytu w przystani widziałem Falka tylko dwa razy na brzegu. Pierwszy raz spotkałem go u dzierżawców mego statku; wszedł z miną mizantropa aby odebrać należność za holowanie francuskiej barki w dniu poprzednim. Za drugim razem ledwie mogłem uwierzyć własnym oczom, gdyż zobaczyłem go w bilardowym pokoju Schomberga, siedzącego na trzcinowem krześle, z brodą wspartą o łokieć.

Bardzo było zabawnie patrzeć jak wyraźnie Schomberg Falka ignoruje. Sztuczność tego ignorowania odbijała jaskrawo od naturalnej obojętności Skandynawa. Okazały Alzatczyk rozmawiał głośno ze swymi gośćmi, chodząc od stolika do stolika, tylko obok krzesła Falka przechodził z oczyma utkwionemi prosto przed siebie. Falk siedział z nietkniętą szklanką u łokcia. Musiał znać z widzenia i nazwiska każdego z białych znajdujących się w pokoju, ale nie odzywał się absolutnie do nikogo. Zareagował na moją obecność opuszczeniem powiek, i to było wszystko. Siedział na krześle, wyciągnąwszy nogi przed siebie, i niekiedy przesuwał rękoma po twarzy z góry na dół, wzdrygając się przytem zlekka prawie niedostrzegalnym ruchem.

Takie miał przyzwyczajenie, i znałem je oczywiście doskonale, ponieważ nie można było spędzić godziny w towarzystwie Falka, nie dziwiąc się temu gestowi, przerywającemu często długi okres bezruchu. Był to gest namiętny i niewytłumaczony. Zjawiał się we wszystkich możliwych okolicznościach, naprzykład po wysłuchaniu przez Falka szczebiotu małej Leny o cierpiącej lalce. Dzieciarnia oblegała zawsze szczelnie jego nogi, choć się trochę przed nią cofał w łagodny sposób. Odnosiło się jednak wrażenie, że Falk bardzo jest przywiązany do całej rodziny. Szczególniej do samego Hermanna. Ubiegał się o jego towarzystwo. Naprzykład w wypadku o którym mówię, musiał właśnie czekać na Hermanna, bo z chwilą gdy ten się pokazał, wstał śpiesznie i obaj wyszli razem. Po ich odejściu Schomberg wykładał w mojej obecności trzem czy czterem gościom swoją teorję o Falku; zapewniał że Falk kocha się w bratanicy kapitana Hermanna, i twierdził z całą pewnością że nic z tego nie będzie. Zupełnie to samo było zeszłego roku, kiedy kapitan Hermann przyjechał tu po ładunek.

Nie wierzyłem oczywiście Schombergowi, ale przyznaję że przez pewien czas obserwowałem pilnie co się dzieje. Nie spostrzegłem nic poza pewnem zniecierpliwieniem Hermanna. Na widok Falka wchodzącego na schodnię, zacny ten człowiek zaczynał mruczeć pod nosem i żuć w zębach coś co wyglądało na niemieckie przekleństwa. Ale, jak już zaznaczyłem, nie znam niemieckiego języka, a z łagodnej, okrągłookiej fizjonomji Hermanna nic się nie dało wyczytać. Patrząc tępo przed siebie, witał Falka słowami: "Wie geht's", albo angielskiem: "How are you?" wypowiadanem gardłowym tonem. Dziewczyna spoglądała przelotnie w górę, poruszając zlekka wargami; pani Hermann opuszczała ręce na kolana i mówiła płynnie do Falka przez jaką minutę lub dwie swym miłym głosem, zanim znów się wzięła do szycia. Falk rzucał się na krzesło, wyciągał długie nogi i zwykle przesuwał namiętnie rękami w dół po twarzy. W stosunku do mnie nie był wyraźnie impertynencki, wyglądało to raczej, że się nie może zaprzątać takiemi drobnostkami jak moja egzystencja; w gruncie rzeczy zaś, mając w ręku monopol, nie potrzebował wysilać się na uprzejmość. Był i tak pewien, że otrzyma wymuszoną przez siebie opłatę za holowanie - czy będzie się srożył czy uśmiechał. Ściśle mówiąc, nie robił ani jednego ani drugiego; ale wkrótce zdołał zadziwić mię niepomału i rozpętać bardziej niż kiedykolwiek język Schomberga.

Stało się to w sposób następujący. Przy ujściu rzeki znajdowała się płytka mielizna, którą należało usunąć; tymczasem władze państwa były pobożnie zajęte złoceniem na nowo wielkiej buddyjskiej pagody, i przypuszczam że nie miały pieniędzy na pogłębianie dragą rzeki. Nie wiem jak to tam teraz wygląda, ale w czasach, o których mówię, mielizna ta była wielką przeszkodą przy ładowaniu towarów na okręt. Wynikało stąd między innemi, że statki o pewnem zanurzeniu, jak naprzykład statek Hermanna i mój, nie mogły przyjąć całego towaru na miejscu. Zabrawszy z sobą ładunku ile się tylko dało, musiały opuścić rzekę aby ładowanie do końca doprowadzić. Cała ta procedura była nieskończonem nudziarstwem. Kiedy się przypuszczało, że na statku jest już tyle towaru, ile można przewieść bezpiecznie przez mieliznę, szło się i zawiadamiało swoich agentów. Ci z kolei zawiadamiali Falka, że taki a taki gotów jest do odjazdu. Wówczas Falk (który uzależniał holowanie niby to od ogólnego rozkładu swej pracy, ale Bogiem a prawdą postępował dowolnie według własnego widzimisię), upewniwszy się w biurze dokładnie, że mają dosyć pieniędzy na uregulowanie rachunku, podjeżdżał niechętnie, wpatrując się z mostka w człowieka żółtemi oczami, poczem wyholowawszy statek z nieczułym pośpiechem, jakby na egzekucję, zostawiał go z potarganym takielunkiem i pokładem w nieładzie. W dodatku zmuszał nas do użycia swej własnej liny holowniczej, za którą naznaczona była oczywiście specjalna dopłata. Kiedy się wykrzykiwało, protestując przeciw temu wymuszeniu, wielki tułów Falka, z ręką na telegrafie do maszynowni, potrząsał tylko brodatą głową ponad pluskiem, hałasem i kłębami dymu, holownik zaś, cofając się na swoje miejsce wśród wodnego pyłu, wznieconego przez obracające się koła, zachowywał się jak dzikie i niecierpliwe stworzenie. Załoga jego składała się z bandy najbezczelniejszych krajowców, jakich kiedykolwiek widziałem, a Falk pozwalał im krzyczeć impertynencko na swoich klijentów. Po umocnieniu liny porywał statek z miejsca, jakby mu było obojętne co się na pokładzie potrzaska. Trzeba było wlec się za nim osiemnaście mil w dół rzeki, a potem jeszcze trzy wzdłuż wybrzeża, do miejsca gdzie grupa niezamieszkanych, skalistych wysepek otaczała zaciszne kotwowisko. Okręt stał tam na jednej jedynej kotwicy, z nagiemi rejami zwróconemi w stronę bardzo błękitnego morza, usianego jałowemi fragmentami lądu. Nic tam zresztą nie było do oglądania prócz nagiego wybrzeża, błotnistego skraju brunatnej równiny z wijącą się po niej ciemnozieloną rzeką, którą się dopiero co opuściło, i Wielką Pagodę, co wznosiła się samotnie, masywnie, i połyskiwała na falistych wygięciach, najeżona wieżyczkami, jak wspaniały, kamienny wykwit podzwrotnikowych skał. Nie miało się tam nic do roboty, tylko trzeba było czekać z irytacją na dokończenie ładunku, który nadsyłano rzeką jaknajnieregularniej. I wolno było człowiekowi pocieszać się myślą, że ostatecznie ten okres nudów zwiastuje, iż odjazd od tamtych brzegów naprawdę wreszcie się zbliża.

Obaj z Hermannem musieliśmy przejść przez tę fazę, i było między nami pewnego rodzaju ciche współzawodnictwo co do tego, czyj okręt będzie pierwej gotów. Trzymaliśmy się na jednej linji prawie aż do końca, gdy wygrałem ostatecznie wyścig, idąc osobiście do biura przed południem, aby zawiadomić że odjeżdżam; tymczasem Hermann, który z trudem się decydował na odwiedzenie lądu, dotarł do biura swych agentów dopiero nad wieczorem. Powiedziano mu że mój statek jest pierwszy z kolei i wyrusza nazajutrz rano; odrzekł - o ile pamiętam - że mu się nie spieszy. Dogadzało mu wyjechać dzień później.

Tego wieczoru siedział na pokładzie Djany, rozstawiwszy szeroko grube kolana, wpatrując się przed siebie i pykając z wygiętego ustnika fajki. Niebawem odezwał się do bratanicy z pewną niecierpliwością, że czas już aby dzieci szły spać. Pani Hermann, która mówiła właśnie do Falka, zatrzymała się nagle i spojrzała niespokojnie na męża, ale dziewczyna wstała natychmiast i zapędziła dzieci do kajuty. Po krótkiej chwili Hermannowa musiała nas opuścić, gdyż sądząc po odgłosach dochodzących z kajuty, wybuchnął tam niebezpieczny rokosz, który należało poskromić. Na to Hermann zaczął coś mruczeć pod nosem. Jeszcze przez jakieś pół godziny Falk, zostawiony z nami sam na sam, kręcił się na krześle, wzdychał lekko, wreszcie przesunąwszy rękami wdół po twarzy, wstał, i jakby porzuciwszy nadzieję że potrafi się wypowiedzieć (nie otworzył ust ani razu), rzekł po angielsku: "No więc... dobranoc, kapitanie Hermann". Zatrzymał się chwilę przed mojem krzesłem i spojrzał na mnie przeciągle, mogę nawet powiedzieć, że spiorunował mię wzrokiem, przyczem zdobył się nawet na głęboki, gardłowy pomruk. Było w tem wszystkiem coś tak znaczącego, że po raz pierwszy w ciągu naszej dalekiej znajomości, polegającej na kiwaniu głową i pomrukach, wzbudził we mnie coś w rodzaju zaciekawienia. Ale rozczarował mię natychmiast - bo odszedł spiesznie wielkim krokiem, nie kiwnąwszy mi nawet głową.

Obejście jego było zazwyczaj dziwaczne i nie zwracałem na nie oczywiście wielkiej uwagi; ale tym razem zastanowiło mię w nim to coś szczególnego, co niby ukryty zamysł zdawało się zawsze czyhać w głębi jego nonszalancji, jak ostrożny stary karp w stawie; otóż to coś jeszcze nigdy nie znalazło się tak blisko powierzchni. Pobudził wyraźnie moje zainteresowanie. Nie byłbym w stanie powiedzieć, czego się spodziewałem, lecz w żadnym razie nie spodziewałem się idjotycznych wypadków, które spadły na mnie już nazajutrz o samym świcie.

Pamiętam tylko, iż owego wieczoru zachowanie Falka było tak znaczące, że po jego ucieczce wyraziłem głośno ciekawość, o co właściwie mu chodzi. Na to Hermann odrzekł, zakładając z rozmachem nogę na nogę, przyczem ze złością odwrócił się ode mnie na krześle:

- Ten drab sam nie wie o co mu chodzi.

Powyższa uwaga nie była pozbawiona wnikliwości. Nie odpowiedziałem nic, a on dodał, wciąż odwrócony:

- Takusieńki był i zeszłego roku, gdyśmy tu stali.

Kłąb tytoniowego dymu obwinął mu głowę, jak gdyby jego zniecierpliwienie wybuchło nakształt prochu.

Przez chwilę chciałem zapytać go prosto z mostu, czy nie wie przynajmniej dlaczego Falk, znany odludek, odwiedza jego statek tak pilnie. Przyszło mi nagle na myśl, że to jest jednak rzecz niezmiernie dziwna. Ciekaw jestem, coby Hermann był wówczas odpowiedział. Tymczasem stało się tak, że nie dopuścił do tego pytania. Zapominając najwidoczniej o Falku, zaczął monologować o swoich planach na przyszłość: o sprzedaży okrętu, o powrocie do kraju, i wpadając w nastrój pełen rozwagi i przezorności, mruczał przez zęby o kosztach wśród miarowych wytrysków dymu. Konieczność wydatku na podróż całego swego plemienia zdawała się go nurtować w sposób tembardziej uderzający, że skądinąd żadnych przejawów skąpstwa nie zdradzał. A jednak rozwodził się markotnie nad perspektywą tej jazdy parowcem do kraju, jak zadomowiony kupiec korzenny, który postanowił wyruszyć na zwiedzenie świata. Przypuszczam że był z natury oszczędny, jak większość jego współziomków, i zapewne stanowiło to dla niego zupełną nowość, że musiał płacić za podróż, która była normalnym trybem życia dla jego rodziny, a dla większości jej członków nawet od samej kolebki. Widziałem że żałował już z góry każdego szylinga, który będzie musiał wydać w tak idjotyczny sposób. Było to dosyć zabawne. Rozwodził się nad tem żałośnie, a potem znowu wzdychał z irytacją i wyrażał przypuszczenie, że niema na to żadnej rady; będzie musiał wziąć trzy bilety drugiej klasy - a tu jeszcze i za czworo dzieci przyjdzie zapłacić. Taki wielki jednorazowy wydatek. Kupa pieniędzy.

Siedziałem z nim, przysłuchując się (nie po raz pierwszy) tym zwierzeniom, póki nie ogarnęła mnie senność; wówczas pożegnałem go i wróciłem na pokład swego statku. O świcie obudził mię jazgot wrzaskliwych głosów, któremu towarzyszył wielki rozruch na wodzie i krótkie, naglące świsty parowej gwizdawki. Falk zjawił się po nas na holowniku.

Zacząłem się ubierać. Zastanowiło mię, że hałaśliwy odzew na moim statku i tupot nóg nad głową nagle ustały. Posłyszałem natomiast oddalone, gardłowe głosy, które zdawały się wyrażać zdumienie i rozdrażnienie. Potem doszedł mnie głos mego pomocnika, wyjący na odległość jakieś wymówki. Przyłączyły się do niego inne głosy, najwidoczniej oburzone; odpowiedział chór złożony jakby z wymyślań. Od czasu do czasu rozlegał się pisk gwizdawki.

Ten niepotrzebny zgiełk był naogół męczący, ale tam na dole w kajucie brałem go spokojnie. Za chwilę, mówiłem sobie, będę jechał wdół po tej nędznej rzece, a najdalej za tydzień porzucę na dobre to wstrętne miejsce i wszystkich tych wstrętnych ludzi.

Pokrzepiony wielce tą myślą, chwyciłem szczotki do włosów, i patrząc w lustro, zacząłem się czesać. Nagła cisza zapadła po zgiełku, i usłyszałem (iluminatory mojej kajuty były otwarte), usłyszałem - ale nie na pokładzie mego statku - głęboki, spokojny głos, wołający stanowczym tonem po angielsku, z mocnym cudzoziemskim akcentem: "Naprzód!"

Może i zdarzają się w ludzkich sprawach przypływy, które, jeśli je w odpowiedniej chwili wykorzystać... i tak dalej. Ja osobiście wyglądam wciąż takiego ważnego zwrotu. Ale obawiam się, że większość z nas jest skazana na miotanie się wieczne w martwej wodzie stawu, którego brzegi są zaiste jałowe. Natomiast wiem, że przychodzą często na człowieka - niespodziane a nawet irracjonalne - chwile dziwnej przenikliwości, kiedy dźwięk nic nie znaczący skądinąd, a może tylko jakiś nawskróś pospolity gest, wystarcza do odsłonięcia nam całej głupoty, całej zarozumiałej głupoty naszego zadowolenia. Słowo "naprzód" nie jest szczególnie uderzające, nawet jeśli je z cudzoziemska wymówić; a jednak obróciło mnie w kamień, i to w chwili gdy uśmiechałem się do swojej twarzy w lustrze. Nie chcąc wierzyć własnym uszom, lecz kipiąc już z oburzenia, wypadłem z kabiny i pobiegłem w górę na pokład.

Było to niewiarogodne lecz prawdziwe. Najzupełniej prawdziwe. Oczy moje nie widziały nic prócz Djany. To ją zabierał holownik. Opuściła już swoje leże i pędziła wpoprzek rzeki.

- Jak ten warjat wyszarpnął statek! To coś niesłychanego - rzekł tuż nad mojem uchem przerażony głos pomocnika.

- Hejże! Hallo! Falk! Hermann! Cóż to za podły kawał? - wrzeszczałem w furji.

Nikt mnie nie słyszał. Falk napewno nie mógł mnie słyszeć. Holownik zawracał całym pędem u drugiego brzegu. Druciana lina holownicza między nim a Djaną, naciągnięta jak struna, drgała niepokojąco.

Wysoki, czarny statek przechylił się przy tym strasznym wysiłku. Głośny trzask rozległ się na jego pokładzie, poczem nastąpiło pękanie i rozpadanie się drzewa. "Masz tobie!" rzekł przerażony głos prosto w moje ucho. "Oderwał im kółko holownicze." I pomocnik mój ciągnął dalej z zapałem: "O, niech pan patrzy, panie kapitanie! Widzi pan, o tam na dziobówce, jak te Szwaby zmykają w susach. Mam w Bogu nadzieję, że poprzetrąca im parę kilka kulasów, nim się ta heca skończy!"

Darmo wrzeszczałem, protestując. Promienie wschodzącego słońca, pędząc poziomo nad równiną, grzały mi plecy, ale i tak gotowało się we mnie z wściekłości. Nie byłbym nigdy uwierzył, że zwykły manewr holowniczy może przypominać tak wyraźnie uprowadzenie siłą, porwanie. Falk poprostu uciekał z Djaną.

Biały holownik gnał ku środkowi rzeki. Czerwone łopatki jego kół kręciły się z obłąkaną szybkością, przemieniając w pianę całą wodną przestrzeń. Djana, znalazłszy się w środku rzeki, obróciła się jak w walcu z wdziękiem starej stodoły, i popędziła za gwałtownikiem. Skroś poszarpaną mgłę dymu pędzącą po rzece mignął mi Falk - jego kwadratowe, nieruchome ramiona pod białym kapeluszem, wielkim jak koło od wozu, jego czerwona twarz, żółte, wytężone oczy, wielka broda. Zamiast trzymać straż na przodzie, odwrócił się umyślnie plecami do rzeki, aby wpatrywać się w holowaną przez siebie Djanę. Wysoki, ciężki statek, z którym się nigdy jeszcze nikt tak nie obszedł, wyglądał jakby stracił zmysły; zboczył z drogi, niby szalony, wbrew swemu sterowi, i przez chwilę leciał wprost na nas, groźny i niezgrabny, jak zbiegła góra. Gnał przed sobą piętrzącą się, syczącą, kipiącą falę, która sięgała do połowy sztaby na tępym dziobie; załoga moja zawyła jednym wielkim głosem - i wstrzymaliśmy oddech w piersiach. To była groźna chwila. Ale Falk trzymał Djanę! Miał ją w swych szponach. Zdawało mi się że słyszę świst stalowej liny holowniczej, rozkołysanej na dziobówce Djany, wśród majtków uciekających przed nią we wszystkich kierunkach. To była groźna chwila. Hermann ze zwichrzonemi włosami, w tabaczkowej flanelowej koszuli i spodniach koloru musztardy, rzucił się z pomocą do koła. Widziałem jego okrągłą twarz pełną zgrozy; widziałem nawet jego zęby, odsłonięte w okropnym, nieruchomym grymasie; i wśród potężnego, rozkołysanego zgiełku wód między obu statkami Djana przesunęła się tak blisko, że byłbym mógł rzucić szczotką w głowę Hermanna, gdyż zdaje mi się że przez cały czas trzymałem obie szczotki w rękach. Jednocześnie zaś pani Hermann siedziała spokojnie na luce świetlnej z wełnianym szalem na plecach. Zacna kobieta w odpowiedzi na moje gesty pełne oburzenia powiała ku mnie chustką, kiwając głową i uśmiechając się w najuprzejmiejszy sposób. Chłopcy, nawpół ubrani, skakali po rufówce w niezmiernem rozradowaniu, pokazując jaskrawe szelki; a Lena w krótkiej, szkarłatnej spódniczce niańczyła z oddaniem lalkę z gałganów, tuląc ją cienkiemi, gołemi ramionkami o spiczastych łokciach. Cała rodzina przesunęła się przedemną, jakby ją wleczono przez teren jakichś rozszalałych wypadków. Na ostatku zobaczyłem bratanicę Hermanna, stojącą oddzielnie z najmłodszem Hermanniątkiem na ręku. Wyglądała wspaniale w obcisłej sukni w rzucik, a z jawnej doskonałości jej kształtów biło coś tak władczego, że słońce zdawało się wstawać wyłącznie dla niej. Potok światła uwydatniał i otaczał chwałą bujność i młodzieńczą siłę jej postaci. Przesunęła się w zupełnym bezruchu, jakby pogrążona w zamyśleniu, tylko kraj jej sukni kołysał się w powiewie; promienie słońca załamywały się w jej gładkich, płowych włosach; a ten łysogłowy brutal, Mikołaj, bił ją w plecy. Widziałem jego drobne, tłuste ramionko wznoszące się i opadające ruchem robotnika przy pracy. Potem zaś cztery wiejskie okienka Djany ukazały się, sunąc szybko wdół rzeki. Ramy okienne były podniesione i jedna z białych perkalowych firanek powiewała poziomo jak chorągiew nad skłębioną wodą brózdy żłobionej przez okręt.

Żeby kogoś tak nabrać i złamać prawo kolejności, to był wypadek wprost niesłychany. W biurze mego agenta, dokąd poszedłem natychmiast aby się poskarżyć, zapewnili mnie wśród przeprosin, że nie mogą zrozumieć jakim sposobem taka pomyłka mogła się zdarzyć; lecz Schomberg, gdy wpadłem później do restauracji aby przełknąć coś na śniadanie, choć zdziwił się na mój widok, wyjaśnienie miał zaraz gotowe. Zastałem go siedzącego u końca długiego, wązkiego stołu na przeciwko żony - wychudzonej kobieciny o długich lokach i niebieskim zębie, uśmiechającej się idjotycznie w przestrzeń; robiła zawsze przestraszoną minę, kiedy było się do niej odezwać. Między nimi rozkołysane punkah wachlowało dwadzieścia pustych trzcinowych krzeseł i dwa rzędy błyszczących talerzy. Trzech Chińczyków w białych kurtkach wałęsało się z serwetami w ręku naokoło pustego stołu. Ukochany table-d'hôte Schomberga nie miał tego wieczoru wielkiego powodzenia. Schomberg opychał się zapamiętale i wyglądał na przepełnionego goryczą.

Rozkazał brutalnym głosem aby mi przyniesiono kotlety, poczem rzekł, odwracając się na krześle:

- Powiedzieli panu że to pomyłka? Nic podobnego! Niech pan nie wierzy w to ani na chwilę, panie kapitanie! Falk, to nie jest taki człowiek żeby się mylić - chyba że pomyli się naumyślnie.

Miał nieugięte przekonanie, że ten Falk przez cały czas usiłował wkraść się tanim kosztem w łaski Hermanna.

- Tanim kosztem, niech pan to zapamięta! Nie zapłaci ani centa za wyrządzenie panu tej zniewagi, a kapitan Hermann wyprzedzi o dzień pański statek. Czas to pieniądz! Co? Zdaje mi się, że pan jest na bardzo dobrej stopie z kapitanem Hermannem, ale cóż z tego, człowiek musi się cieszyć z każdej drobnej korzyści, jaką może uzyskać. Kapitan Hermann zna się na interesie, a w interesach przyjaźń nie istnieje. Czy nie mam racji? - Pochylił się naprzód, i jak zwykle zaczął zerkać ukradkiem. - Ale Falk jest i był zawsze nędznikiem. Jabym nim pogardzał.

Mruknąłem kwaśno, że nie mam szczególnego szacunku dla Falka.

- Jabym tam nim pogardzał - powtórzył z naciskiem jakby niespokojnie, co byłoby mnie zabawiło, gdybym nie był szczerze zgryziony. Każdy młody człowiek, dosyć sumienny i tak pełen dobrej woli jak to się zdarza tylko u młodych, bierze zwykłe przeciwności życia za szczególne okrucieństwo. Młodość, która ma jeszcze tak mało doświadczenia, że wierzy w winę, w niewinność i w siebie, gotowa jest zawsze przypuszczać, iż może na swój los zasłużyła. Walczyłem z kotletem, chmurny i pozbawiony apetytu; pani Schomberg siedziała ze swym wiecznym, głupim grymasem na ustach, a stek głupstw wypowiadanych przez Schomberga rósł z każdą chwilą.

- Coś panu powiem. Tu chodzi o tę dziewczynę. Nie wiem na co kapitan Hermann czeka, ale gdyby się mnie zapytał, mógłbym mu coś nie coś o Falku powiedzieć. To nędznik. A przytem jest skończonym niewolnikiem. Tak go właśnie nazywam. Niewolnikiem. Zeszłego roku zacząłem prowadzić ten table d'hôte i porozsyłałem zawiadomienia - jak panu wiadomo. Myśli pan że choć raz przyszedł tu coś zjeść? Że choć raz spróbował? Nic podobnego. Wynalazł sobie teraz jednego kucharza z Madrasu, skończonego oszukańca, którego trzciną z kuchni wygnałem. Nie nadaje się na kucharza dla białych. Nawet i nie dla psów białych ludzi; ale, uważa pan, panu Falkowi wystarczy byle jaki parszywy krajowiec, który potrafi uwarzyć garnek ryżu. Falk kupuje sobie za parę centów ryżu i małą rybkę na czółnie rybackim w porcie, i to jest jego pożywienie. Trudno temu uwierzyć, prawda? Żeby biały człowiek tak postępował...

Obtarł usta, wywierając swój gniew na serwecie i spoglądając na mnie. Mimo zgnębienia przyszło mi na myśl, że jeśli mięso na mieście podobne jest do tych kotletów, to Falk właściwie ma słuszność. Miałem to już na końcu języka, ale wzrok Schomberga był onieśmielający. Mruknąłem więc zamiast tego:

- Może on jest wegetarjaninem.

- On jest skąpcem. Nędznym skąpcem - twierdził hotelarz z wielką siłą. - Naturalnie że mięso nie jest tu takie dobre jak w kraju. I drogie w dodatku. Ale przecież pan widzi. Biorę tylko dolara za śniadanie, a dolara pięćdziesiąt centów za obiad. Niech mi pan pokaże gdzie jest taniej. A dlaczego ja to robię? Korzyści z tej zabawy mam mało. Falk nie chciałby nawet spojrzeć na taki zarobek. A ja to robię dla tutejszej białej młodzieży, która nie miałaby gdzie zjeść porządnego posiłku w przyzwoitem, szanującem się towarzystwie. U mojego stołu jest zawsze towarzystwo pierwszorzędne.

Ogarnął puste krzesła tak pewnem spojrzeniem, że się poczułem jak natręt, który wtargnął do towarzystwa duchów.

- Biały powinien jeść jak białemu przystoi, do stu djabłów - wybuchnął gwałtownie. - Powinien jeść mięso, musi jeść mięso. Ja umiem zdobywać mięso dla moich klijentów jak rok okrągły. Może nie? U mnie się nie pitrasi dla bandy nędznych kulisów; może jeszcze kotlet, panie kapitanie? Nie? Ty tam, boy! zabieraj to.

Oparł się gwałtownym ruchem o tylną poręcz krzesła i czekał posępnie na curry. Nawpół zamknięte żaluzje przyciemniały pokój przesiąknięty zapachem świeżej farby; rój much brzęczał i opadał kolejno, a uśmiech biednej pani Schomberg zdawał się ogniskować głupotę wszystkich durniów, jacy tylko w tych gołych ścianach zabierali głos, oddychali, i byli karmieni wstrętnem mięsem bawolem. Schomberg zamilkł i otworzył usta dopiero po to, aby w nie wsunąć łyżkę tłustego ryżu. Zawrócił śmiesznie oczyma przy połykaniu gorącego pokarmu i zaczął mówić na nowo.

- To jest wprost poniżające. Zanoszą mu do sterowni tacę z półmiskiem i nakryciem, a on zamyka oboje drzwi zanim się weźmie do jedzenia. Naprawdę! Musi się sam siebie wstydzić. Niech pan zapyta maszynisty. Nie może się obejść bez maszynisty, rozumie pan, a ponieważ od żadnego szanującego się człowieka nie można oczekiwać, że się zgodzi na taki wikt, Falk dodaje im na strawne jeszcze piętnaście dolarów miesięcznie. Ręczę panu, że to prawda! Niech pan tylko zapyta Ferdynanda da Costa. Tak się nazywa maszynista, którego Falk ma teraz na statku. Musiał go pan widzieć w moim zakładzie; delikatny, ciemnowłosy młodzieniec o bardzo pięknych oczach i małym wąsiku. Przybył tu przed rokiem z Kalkuty. Mówiąc między nami, domyślam się że tamtejsi lichwiarze musieli na niego nastawać. Chwyta każdą okazję, żeby wpaść do mnie na obiad czy na śniadanie, bo niechże mi pan powie, cóż to za przyjemność dla dobrze wychowanego młodzieńca jadać samotnie w swojej kajucie - jak dzika bestja? Falk sobie wyobraża, że jego maszyniści będą znosili takie rzeczy za piętnaście dolarów pensji extra. A te krzyki na statku za każdym razem gdy jakiś lekki zapach kuchenny rozejdzie się po pokładzie! Nie uwierzyłby pan! Któregoś dnia da Costa namówił kucharza żeby mu usmażył kotlet - i to kotlet z żółwia, wcale nie wołowy - no i tłuszcz się przypalił, czy coś w tym rodzaju. Młody da Costa sam mi to opowiadał, tu, w tym pokoju. "Panie Schomberg - mówi do mnie - gdyby pokrywa od cylindra wyleciała przez lukę świetlną z powodu mojego niedbalstwa, kapitan Falk nie byłby mógł bardziej się wściekać. Tak kucharza nastraszył, że ten już nic nie chce dla mnie gotować". Biedny da Costa miał łzy w oczach. Niechże pan spróbuje postawić się na jego miejscu, panie kapitanie; to taki wrażliwy chłopiec i dżentelmen. Czy ma jeść wszystko na surowo? Ale cały Falk w tem jest, jak żywy. Niech się pan zapyta kogo pan tylko chce. Przypuszczam że te piętnaście dolarów extra, które musi wyłoić, gryzą go bezustanku - o tutaj.

I Schomberg uderzył się w męską pierś. Siedziałem nawpół ogłuszony przez jego niedorzeczną paplaninę. Nagle wziął mnie ostrożnie za ramię w znaczący sposób, jakby naprawdę chciał mię wprowadzić do jakiejś jaskini zwierzeń.

- Wszystko to nic innego tylko zawiść - rzekł zniżonym tonem, który podniecił zmęczony mój słuch. - Nie zdaje mi się żeby w tem całem mieście była jedna jedyna osoba, o którąby nie był zazdrosny. Mówię panu, że on jest groźny. Nawet ja przed nim bezpieczny nie jestem. Wiem z pewnością, że usiłował otruć...

- Cóż znowu! - wykrzyknąłem z oburzeniem.

- Ależ ja wiem to napewno. Sami ci ludzie przyszli i opowiedzieli mi o tem. Chodzi wszędzie i rozpowiada, że jestem dla tego miasta gorszą zarazą niż cholera. Wygaduje na mnie od samego początku, od chwili kiedy otworzyłem ten hotel. Kapitana Hermanna także jaknajgorzej do mnie usposobił. Poprzednim razem, kiedy Djana przyjmowała tu ładunek, kapitan Hermann przychodził dzień w dzień żeby coś wypić, albo wypalić cygaro. A teraz nie przychodzi nawet dwa razy na tydzień. Jak mi pan to wytłumaczy?

Ścisnął mi ramię i wydusił ze mnie coś w rodzaju pomruku.

- Zarabia dziesięć razy więcej odemnie. Jest tu jeszcze drugi hotel, z którym muszę walczyć, a drugiego holownika na rzece niema. Przecież mu nie wchodzę w drogę, nieprawdaż? Nie umiałby prowadzić hotelu, gdyby się wziął do tego. Ale taka już jego natura. Nie może znieść myśli, że zarabiam na życie. Mam nadzieję że mu to porządnie dopieka. I taki jest pod każdym względem. Lubiłby bardzo zjeść porządnie. Ale nie robi tego - dla zaoszczędzenia kilku centów. Nie może się na to zdobyć. To przechodzi jego siły. Ja to nazywam niewolnictwem. A taki jest niegodziwy, że zaraz robi skandal kiedy mu się sprzeciwić. Rozumie pan? To go świetnie maluje. Skąpiec i zawistnik. Nie można sobie tego w inny sposób wytłumaczyć. Czy nie prawda? Obserwowałem go pilnie przez te ostatnie trzy lata.

Chciał koniecznie abym się zgodził na jego teorję. I rzeczywiście, kiedy się zastanowiłem, wyglądało mi to dość prawdopodobnie, tylko że w paplaninie Schomberga czuło się zawsze zasadniczy fałsz i brak odpowiedzialności. Nie byłem jednak usposobiony do zgłębiania psychologii Falka. W owej chwili jadłem z rozpaczą kawałek czerstwego holenderskiego sera, a byłem taki zwątpiały, że nie obchodziło mnie nawet co sam łykałem, tembardziej więc nie mogłem sobie zaprzątać głowy stosunkiem Falka do gastronomji. Nie było nadziei, abym studjując ów stosunek, znalazł klucz do postępowania Falka w interesach, które to postępowanie nie miało według mnie nic wspólnego z moralnością czy nawet przyzwoitością w najpospolitszym gatunku. Jakże ja muszę wyglądać marnie i nic nie znacząco, jeśli ten człowiek ośmiela się mnie w taki sposób traktować - rozmyślałem, skręcając się w duchu z niemej udręki. I tak gorliwie posyłałem w myśli do wszystkich djabłów Falka i jego dziwactwa, że zapomniałem o egzystencji Schomberga, póki mnie nie chwycił nagląco za ramię.

- No, panie kapitanie, może pan myśleć i myśleć aż wszystkie włosy panu z głowy wypadną, ale w żaden inny sposób pan tego nie wytłumaczy.

Ze względu na spokój i ciszę zgodziłem się z nim śpiesznie, w nadziei iż mię już teraz zostawi w spokoju. Ale słowa moje odniosły tylko ten skutek, że wilgotna twarz Schomberga rozjaśniła się przebiegłą dumą. Cofnął na chwilę rękę, aby spędzić czarną masę much z cukiernicy i znów mię chwycił za ramię.

- Z całą pewnością. Wszyscy wiedzą, że Falk chciałby się ożenić. Ale nie może. Przytoczę panu jeden przykład. Otóż przed dwoma laty niejaka panna Vanlo, bardzo dystyngowana młoda osoba, przybyła tu aby prowadzić dom swemu bratu, Fredowi, który miał na wybrzeżu warsztat dla mniejszych reperacyj. Nagle Falk zaczyna chodzić po obiedzie do ich willi i siedzi godzinami na werandzie, nic nie mówiąc. Biedna dziewczyna nie miała pojęcia co z takim człowiekiem robić, to też wciąż grała na fortepianie i śpiewała mu co wieczór; ledwie nie padła ze zmęczenia. A przytem zdaje się że wcale silną nie była. Miała już trzydziestkę, a klimat porządnie dał jej się we znaki. No i - uważa pan - Fred musiał siadywać z nimi dla przyzwoitości, przez całe tygodnie nie mógł się ani razu przed dwunastą do łóżka położyć. To chyba nie należy do przyjemności, jeśli człowiek jest zmęczony, nieprawdaż? W dodatku Fred miał wtedy wielkie kłopoty, bo trwonił szybko pieniądze, a warsztat dochodów nie dawał. Pragnął gorąco stąd się wydostać i spróbować szczęścia gdzieindziej, ale ze względu na siostrę ociągał się i ociągał, póki nie wpędził się w długi powyżej uszu - mówię panu. Ja sam mógłbym pokazać u siebie w szufladzie garść rachunków Freda za jedzenie i picie w moim hotelu. Ale nigdy nie mogłem się dobadać, skąd wytrzasnął przed wyjazdem te wszystkie pieniądze. Nic innego, tylko musiał naciągnąć tego swojego brata, kupca węglowego w Port Saidzie. W każdym razie spłacił wszystkich przed wyjazdem, ale dziewczynie mało serce nie pękło. Nic dziwnego, taki zawód i to jeszcze w jej wieku, rozumie pan... Moja żona była dla niej bardzo dobra; mogłaby panu wszystko to opowiedzieć. Straszne to było. Dziewczyna mdlała z rozpaczy. Skandal - w całem tego słowa znaczeniu. Do tego stopnia, że stary Siegers - nie ten obecny dzierżawca pańskiego statku, ale ojciec Siegers - stary pan, który wycofał się z interesów, zrobiwszy majątek, i został pochowany na morzu w drodze powrotnej do kraju - otóż stary Siegers musiał wziąć Falka na rozmowę do swego prywatnego biura. To był człowiek, który umiał gadać jak z nut, a w dodatku firma Siegers dopomogła kiedyś Falkowi, dając mu na początek ładny kawał grosza. Po prawdzie to można powiedzieć, że go postawili na nogi. Tak się złożyło, że w tym samym czasie kiedy Falk tu się zjawił, firma Siegers wynajmowała co rok mnóstwo okrętów, i leżało w ich interesie, żeby na rzece łatwo było o holowanie. Rozumie pan?... No więc - wracając do rozmowy Falka z Siegersem - zawsze się znajdzie jakieś ucho przy dziurce od klucza, nieprawdaż? I rzeczywiście - zniżył ton poufnie - w tym wypadku ucho należało do mego dobrego znajomego - może pan tu go spotkać każdego wieczoru - tylko że niestety rozmawiali dość cicho. W każdym razie mój przyjaciel jest pewien, że Falk usiłował się tłumaczyć na wszelki sposób, a stary Siegers bardzo kaszlał. I potem także Falk chciał się ciągle żenić. Jakże! Wszyscy wiedzą, że ten człowiek tęskni od lat za założeniem rodzinnego ogniska. Ale nie chce się narazić na wydatki, i kiedy przyjdzie mu włożyć rękę do kieszeni - odrzuca go poprostu. To jest najprawdziwsza prawda. Zawsze to mówiłem, a dzisiaj każdy ze mną się zgodzi. Co pan o tem myśli - no?

Odwoływał się do mego oburzenia, ale miałem ochotę mu dokuczyć, i zauważyłem że "wydaje mi się to bardzo nędzne, jeżeli tak jest naprawdę".

Skoczył na krześle, jak gdybym wbił w niego szpilkę. Nie wiem co byłby mi odpowiedział, ale w tej samej chwili usłyszeliśmy przez nawpół otwarte drzwi bilardowego pokoju kroki dwóch ludzi wchodzących z werandy, gwar dwóch głosów; rozległo się ostre stukanie monetą o stolik i Schombergowa z niezdecydowaniem nawpół podniosła się z krzesła. "Siedź spokojnie", syknął mąż na nią, poczem krzyknął donośnie gościnnym, jowialnym tonem, pozostającym w jaskrawej sprzeczności z gniewnem spojrzeniem, po którem żona jego znów się opuściła na krzesło:

- Proszę panów, siedzimy tu jeszcze przy śniadaniu.

Nie było na to odpowiedzi, lecz głosy nagle ucichły. Główny kelner, Chińczyk, wyszedł do bilardowego pokoju. Usłyszeliśmy jak lód dźwięknął o szklanki, potem ktoś nalewał wodę; rozległo się szurganie nogami i zgrzyt krzeseł. Schomberg, wyraziwszy cichym szeptem zdziwienie, kto u djabła mógł przyleźć o tej porze, wstał z serwetą w ręku aby zajrzeć ostrożnie przez drzwi. Cofnął się szybko na palcach, i szepcząc z ustami osłoniętemi ręką, powiadomił mię że to Falk, Falk we własnej osobie tam się znajduje i, co więcej, w towarzystwie kapitana Hermanna.

Powrót Falka z zewnętrznego portu był nieoczekiwany lecz możliwy, gdyż Falk zabrał Djanę o wpół do piątej, a teraz była już druga. Schomberg zwrócił moją uwagę, że żaden z tych ludzi nie chce wydać dolara na śniadanie, choć muszą przecież być głodni. Lecz nim się zebrałem do odejścia, Falk wyszedł. Słyszałem kroki jego wielkich butów, oddalające się po deskach werandy. Hermann siedział samotnie w obszernym, drewnianym pokoju, gdzie stały dwa bezduszne bilardy spowite w pasiaste pokrowce, i wycierał pilnie pot z twarzy. Miał na sobie najlepsze ubranie, które nosił podczas lądowych wycieczek: sztywny kołnierzyk, czarny surdut, obszerną białą kamizelkę, popielate spodnie. Biały bawełniany parasol z trzcinową rączką spoczywał między jego nogami, bokobrody były zaczesane starannie, podbródek świeżo wygolony; bardzo niejasno przypominał rozczochranego, przerażonego człowieka w tabaczkowej koszuli i ohydnych starych spodniach, którego widziałem zrana, jak wieszał się u koła Djany.

Drgnął na mój widok i zwrócił się do mnie natychmiast z pewnem zmieszaniem, lecz jednocześnie ze szczerą skwapliwością. Pragnął mi wyjaśnić, że nie ma nic wspólnego z tem, co nazwał "tą głupią historją", która miała miejsce dziś rano. Było mu to jaknajbardziej nie na rękę. Spodziewał się, że spędzi jeszcze jeden dzień w mieście aby uregulować rachunki i podpisać pewne papiery. Miało jeszcze nadejść trochę zapasów oraz kilka sztuk "mojego żelastwa" - jak się dziwnie wyraził - które znajdowało się na brzegu dla naprawy i tam zostało. Teraz jest zmuszony wynająć krajowe czółno aby przewieźć to wszystko na statek. Będzie to kosztowało z pięć albo sześć dolarów. Falk nie uprzedził go o niczem. Nie powiedział mu ani słowa. Uderzył w stół swoją krótką, grubą pięścią... Der verfluchte Kerl zjawił się rano jak "jaki zbój, psiakrew", z wielkim hałasem i zabrał ich. Pomocnik nie był gotów, cumy nie odwiązane - to haniebne tak człowieka napastować. Haniebne! Ale Falk stanowił na rzece taką potęgę, że kiedy powiedziałem lodowatym tonem, iż Hermann mógł się poprostu nie zgodzić na poruszenie swego statku z miejsca, poczciwiec przestraszył się po prostu tej myśli. Nigdy przedtem nie zdałem sobie tak jasno sprawy z tego, że żyjemy w wieku pary. Wyłączne posiadanie marynarskiego kotła dało Falkowi władzę nad nami wszystkimi. Hermann, przyszedłszy do siebie, tłumaczył mi błagalnie, że wiem bardzo dobrze jak niebezpiecznie jest się sprzeciwiać temu drabowi. Na to się tylko chłodno uśmiechnąłem.

- Der Kerl! - krzyknął. Przykro mu teraz że nie odmówił. Bardzo przykro. Co za szkody! Co za szkody! I poco te wszystkie szkody! Nie było żadnego powodu do szkód. Czy wiem jakie mu szkody wyrządził? Odrzekłem z pewną przyjemnością, że słyszałem jak jego stara buda trzeszczała, mijając nas, na baku i rufie.

- Przejechaliście koło nas wcale blisko - dodałem znacząco.

Na to wspomnienie podniósł obie ręce do nieba. W jednej z nich trzymał przez środek biały parasol, przyczem dziwnie był podobny do karykatury obywatela kupieckiego stanu z jego rodzimych niemieckich pism humorystycznych.

- Ach! To było niebezpieczne - zawołał. Ubawiło mię to. Ale natychmiast dodał niby to z prostotą: - Bok waszego żelaznego statku byłby wgnieciony jak - jak to pudełko zapałek.

- Doprawdy? - burknąłem ze znacznie mniejszym humorem; ale nim się zorjentowałem że to nie miał być docinek, wybuchło w Hermannie wielkie rozgoryczenie na Falka. Co za niewygoda, co za szkody, co za wydatek! Gottferdamm! Niech go djabli wezmą. Za ladą baru Schomborg z cygarem w zębach udawał, iż pisze coś ołówkiem na dużym arkuszu papieru; a że podniecenie Hermanna wciąż rosło, poczucie własnego spokoju i wyższości podziałało na mnie pokrzepiająco. Lecz gdy słuchałem jego wymyślań, przyszło mi nagle na myśl, że jednak poczciwiec przyjechał na holowniku. Pod tym względem nie miał wolnego wyboru, ponieważ musiał być w mieście. Ale przecież pili coś razem z Falkiem, zaprosił go lub też został zaproszony? Osadziłem go tedy na miejscu, mówiąc wyniośle, że spodziewam się iż każe Falkowi zapłacić koszta naprawy aż do ostatniego pensa.

- Otóż to! Otóż to właśnie! Weźcie się do niego! - zawołał Schomberg od baru, rzucając ołówek i zacierając ręce.

Udaliśmy że go nie słyszymy. Lecz podniecenie Hermanna nagle opadło, jak kipiąca woda w garnku odsuniętym od ognia. Zacząłem mu przekładać, że skończył już teraz z Falkiem i jego przeklętym holownikiem. Przecież on, Hermann, nie pojawi się może całemi latami w tej części świata, ponieważ zamierza sprzedać Djanę przy końcu tej podróży ("Wrócimy do domu parowcem jako pasażerowie", mruknął machinalnie). Był zatem przed złośliwością Falka zabezpieczony. Pozostaje mu tylko popędzić do swoich agentów i wstrzymać zapłatę rachunku za holowanie, póki jeszcze nie miał czasu tam pójść i podjąć pieniędzy.

Zaduma, z jaką Hermann zabrał się do ustawiania swego parasola, opierając go o brzeg stołu, była krańcowo sprzeczna z duchem tej mojej rady.

Gdy śledziłem ze zdziwieniem jego skupione wysiłki, rzucił na mnie jedno czy dwa zakłopotane, nawpół nieśmiałe spojrzenia. Potem usiadł.

- Wszystko to bardzo pięknie - rzekł z namysłem.

Nie ulegało wątpliwości, że wyholowanie Hermanna z portu wbrew jego woli wyprowadziło go z równowagi. Jego flegma została głęboko wstrząśnięta, bo inaczej nie byłby się nigdy zdecydował spytać mnie nagle, czy nie zauważyłem że Falk zerka na jego siostrzenicę.

- Nie więcej ode mnie - odpowiedziałem ze ścisłą prawdą. Dziewczyna miała powierzchowność tego rodzaju, że w pewnem znaczeniu musiało się na nią spoglądać. Nie mówiła nic, ale wypełniała w sposób jak najprzyjemniejszy dla oka dobry kawał przestrzeni.

- Ale pan, panie kapitanie, nie jest człowiekiem tego samego pokroju - zauważył Hermann.

Stwierdzam z przyjemnością, że nie potrzebowałem temu przeczyć. Nie mogłem się jednak powstrzymać od zapytania:

- No a cóż ona na to?

Hermann spojrzał na mnie przeciągle z powagą, jak gdyby chciał zmienić temat. Nagle zaczął nieoczekiwanie coś mruczeć o swoich dzieciach, które wkrótce już tak wyrosną, że trzeba je będzie posyłać do szkoły. Będzie musiał zostawić je z babką na lądzie, gdy obejmie to nowe dowództwo, które spodziewa się dostać w Niemczech.

Dziwnie brzmiały te ciągłe jego nawroty do spraw domowych. Widać musiał to być dla niego jakby zasadniczy przełom w życiu. Nowa epoka. Przytem miał rozstać się z Djaną! Służył na niej od lat. Dostał ją w spadku. Po jakimś wuju, jeśli dobrze pamiętam. A teraz przyszłość majaczyła przed nim, wyolbrzymiona, zaprzątając wszystkie jego myśli; rozważał różne możliwości, jak w przeddzień jakiegoś ryzykownego przedsięwzięcia. Siedział namarszczony, gryząc wargę, i nagle zaczął się irytować i marudzić.

Zabawiło mię na chwilę pewne odkrycie; oto Hermann zdawał się sobie wyobrażać, że byłbym mógł, czy byłbym powinien, doprowadzić w jakiś sposób Falka do tego aby się wypowiedział. Taka pretensja była niezrozumiała lecz zabawna. Zniecierpliwiło mię obcowanie z temi wszystkiemi głupstwami. Powiedziałem kwaśno, że nie zauważyłem w Falku żadnych oznak zakochania, a jeśli jakie były - skoro on, Hermann, tak twierdzi - to tem gorzej. Nie rozumiem, co za przyjemność Falk znajduje w takiem nabieraniu ludzi. Ale moim najświętszym obowiązkiem jest przestrzec Hermanna. I powiedziałem mu, że niedawno doszło do mojej wiadomości, jakoby istniał człowiek, który niebardzo dawno został nabrany właśnie w taki sam sposób.

Wszystko to było mówione półgłosem, i w tej właśnie chwili Schomberg, rozjątrzony naszą tajemniczością, wyszedł z pokoju, zatrzaskując drzwi z hukiem, na który literalnie zerwaliśmy się z krzeseł. Może to podziałało na Hermanna, a może moje słowa, dość że się obraził. Wskazując pogardliwie na drzwi, które trzęsły się jeszcze, wyraził przypuszczenie że słyszałem którąś z idjotycznych bzdur tamtego człowieka. To wyglądało naprawdę, jakby go ktoś do Schomberga uprzedził.

- Te jego opowiadania, to są... to są - powtarzał, szukając słowa - śmiecie. - Powtórzył jeszcze raz, że to są śmiecie, i że w dodatku ja, będąc jeszcze młodym...

Okropna ta potwarz (żałuję że nie jestem już dziś narażony na tego rodzaju zniewagę) obraziła mię także. Poczułem w sobie gotowość do poparcia każdego twierdzenia Schomberga, na jakikolwiek temat. W jednej chwili, Bóg wie dlaczego, Hermann i ja zaczęliśmy na siebie spoglądać jaknajbardziej wrogo. On, niewiele myśląc, schwycił kapelusz, a ja zrobiłem sobie tę przyjemność i krzyknąłem wślad za nim:

- Niech pan posłucha mojej rady i zmusi Falka, żeby zapłacił za potrzaskanie pańskiego statku. Nie zdaje mi się, aby pan mógł na nim jeszcze co innego wydębić.

Kiedy znalazłem się później na swoim okręcie, stary pomocnik, który był bardzo przejęty rannemi wypadkami, zauważył:

- Widziałem, jak holownik wracał z zewnętrznego portu akurat przed drugą po południu (Nie używał nigdy, w żadnym wypadku, słów: rano albo popołudniu. Mówił zawsze P. M. albo A. M., stylem dziennika okrętowego). To ciężka praca. Człowiek ciągle musi się spieszyć. Cóż to jest za ordynarne drabisko, prawda, panie kapitanie? Znam ja w Londynie na Eastend parę szynków, gdzie taki jak on akuratby się przydał za ladą. - Zachichotał ze swego żartu. - Skończony cham. Teraz, kiedy wylał na pysk tego Szwaba, przypuszczam że nasza kolej jutro rano.

O świcie byliśmy wszyscy na pokładzie (przyczołgali się nawet chorzy, nieboraki), gotowi odbić od brzegu w mgnieniu oka. Nie pokazał się żaden statek. Falk się nie pokazał. Wreszcie kiedy zacząłem myśleć, że się coś pewnie popsuło w jego maszynowni, spostrzegliśmy holownik płynący pełną parą w dół rzeki, jak gdybyśmy wogóle nie istnieli. Przez chwilę żywiłem szaloną myśl, że zawróci za następnym zakrętem. Potem śledziłem dym ukazujący się nad równiną, to tu, to tam, zgodnie z zakrętami rzeki. Znikł. Wówczas bez słowa zeszedłem na dół na śniadanie. Poprostu - zeszedłem na dół na śniadanie.

Żaden z nas nie odezwał się ani słowem, aż wreszcie pomocnik, który skończył wchłaniać drugą filiżankę herbaty, wessawszy ją ze spodka, wykrzyknął:

- Gdzież go u djabła poniosło?

- Pojechał się przystawiać! - krzyknąłem z tak szatańskim śmiechem, że staruszek nie ośmielił się już więcej ust otworzyć.

Ruszyłem do biura z zupełnym spokojem. Ze spokojem nadmiernej wściekłości. Tam widocznie już wszystko wiedzieli i przyjęli mnie z udaną konsternacją. Dyrektor, niezmiernie otyły, stąpający cicho człowiek o krótkim oddechu, wstał i podszedł aby się ze mną przywitać, a młodzi urzędnicy siedzący naokoło pokoju, pochyleni nad robotą, spojrzeli ku mnie w górę z nad swoich papierów. Tłuścioch nie czekał na moją skargę, i sapiąc ciężko, udzielił mi wiadomości takim tonem, jakby sam nie chciał temu wierzyć, że Falk - kapitan Falk - oświadczył - oświadczył stanowczo - że nie będzie holował mojego statku - że nie chce mieć nic do czynienia z moim statkiem - ani dziś, ani jakiegokolwiek innego dnia. Nigdy!

Ze wszystkich sił starałem się zachować zimną krew, ale musiało być jednak widoczne jak bardzo jestem zaskoczony. Rozmawialiśmy na środku pokoju. Nagle za memi plecami jakiś osioł wytarł nos z wielkim hałasem, a jednocześnie inny gryzipiórek zerwał się i wyszedł pośpiesznie na schody. Przyszło mi na myśl, że muszę mieć bardzo głupią minę. Zażądałem gniewnie widzenia się z pryncypałem w jego prywatnym gabinecie.

Skóra na głowie Siegersa prześwitywała trupią białością między stalowo siwemi pasmami włosów, zaczesanemi gładko na krzyż na wierzchu czaszki od ucha do ucha, nakształt bandaża. Jego wązka, zapadła twarz była jednostajnego, trwałego koloru terrakoty, jak naczynie z gliny. Był chorowity, chudy i mały, a przeguby u rąk miał jak dziesięcioletni chłopiec. Ale z tego słabego ciała wydobywał się gniewny głos, niesłychanie głośny, szorstki i dźwięczący, głos o wielkim rezonansie, jakby wydawany przez jakiś potężny mechanizm w rodzaju rogu. Nie wiem co robił z tym głosem w prywatnem, domowem życiu, ale w szerszym zakresie interesów głos ów przedstawiał tę korzyść, że umożliwiał odpieranie argumentów bez najlżejszego umysłowego wysiłku, poprostu samą objętością dźwięku. Mieliśmy z sobą już kilka utarczek. Robiłem zawsze co mogłem, żeby obronić interesy mych mocodawców - których notabene nie widziałem nigdy na oczy - gdy tymczasem Siegers, (który poznał ich przed kilku laty, podróżując w interesach po Australji) udawał że zna najtajniejsze ich myśli i ciągle świecił mi w oczy znajomością z nimi, jako jego "bardzo bliskimi przyjaciółmi".

Spojrzał na mnie krzywem okiem (nie miłowaliśmy się zbytnio) i oświadczył odrazu, że to jest dziwne, bardzo dziwne. Jego wymowa angielska była tak cudaczna, że nie będę nawet usiłował jej odtworzyć. Mówił, naprzykład, "parco cifne", co sprawiało - w połączeniu z ryczącym głosem - że język mego dzieciństwa brzmiał dziwacznie i zastraszająco, a nawet jeśli się go brało poprostu za rodzaj hałasu bez żadnej treści, przejmował z początku zdziwieniem.

- Znamy się z kapitanem Falkiem - ciągnął - już od bardzo dawna, i nie miałem nigdy powodu...

- Właśnie dlatego przychodzę do pana - przerwałem. - Mam prawo się dowiedzieć, jaka jest przyczyna tej haniebnej bzdury.

W półcieniu pokoju, zielonawym od wierzchołków drzew zasłaniających okno, zobaczyłem że Siegers wzrusza chudemi ramionami. Przyszło mi do głowy - takie oderwane myśli błyskają człowiekowi w najprzeróżniejszych chwilach - że to jest najprawdopodobniej ten sam pokój, w którym - jeśli wierzyć opowiadaniom - Falk dostał nauczkę od Siegersa ojca. Przytłaczający głos Siegersa (syna), grzmiący mosiężnemi dźwiękami - jakby dyrektor usiłował mówić przez trombon - otóż głos ów wyrażał ubolewanie nad obejściem, nacechowanem bardzo wielkim brakiem delikatności... Jakem żyw, i mnie także dawano nauczkę! Trudno było zrozumieć ogłuszający szwargot Siegersa, ale doprawdy, to moje obejście - moje! ośmielał się... Do djabła! Tego już znieść nie mogłem.

- Do czegóż pan zmierza u licha? - zapytałem z wściekłością. Wsadziłem kapelusz na głowę (Siegers nigdy nikomu nie wskazywał krzesła) i w chwili gdy zdawało się że oniemiał na widok tego braku uszanowania, odwróciłem się na pięcie i wyszedłem. Jego głosowy narząd zagrzmiał za mną, rzucając pogróżki, że ściągnie z okrętu opłatę za przetrzymanie barek odwożących towar, oraz za wszystkie inne wydatki wynikające ze zwłoki, której powodem jest moja lekkomyślność.

Gdy się znalazłem na dworze, w słońcu, zakręciło mi się w głowie. Tu nie chodziło już tylko o zwłokę. Poczułem się w matni beznadziejnych i poniżających absurdów, które prowadziły do czegoś co przypominało klęskę. "Spokojnie, spokojnie", mruknąłem do siebie i pobiegłem w cień padający od trędowatej ściany. Z tej krótkiej bocznej ulicy widać było szeroki główny trakt, zniszczony i wesoły, biegnący daleko, daleko, wśród rozpadających się murów, bambusowych płotów, rzędów arkad z cegieł i tynku, lepianek z krokwi i błota, wyniosłych świątynnych bram rzeźbionych w drzewie, szop skleconych ze zgniłych mat - niezmiernie szeroki trakt, zapełniony luźno jak okiem sięgnąć grupami bosych i brunatnych ludzi brodzących w kurzu po kostki. Przez chwilę czułem że bliski jestem szaleństwa z udręki i rozpaczy.

Trzeba mieć trochę pobłażania dla uczuć młodego człowieka nie przywykłego do odpowiedzialności. Myślałem o mojej załodze. Połowa majtków była chora, i zaczynałem naprawdę myśleć że kilku z nich umrze na statku, jeśli nie da się ich prędko wywieźć na morze. Oczywiście będę musiał przeprowadzić statek wdół rzeki albo posługując się żaglami, albo używając manewru zwanego zawożeniem kotwicy - które to sposoby, podobnie jak wielu innych współczesnych marynarzy, znałem tylko teoretycznie. I wzdragałem się prawie przed podjęciem ich bez dostatecznej ilości ludzi i bez lokalnej znajomości rzecznego łożyska, która jest taka potrzebna dla ufnego kierowania okrętem. Nie było ani pilotów, ani znaków ostrzegawczych na rzece, ani boj jakichkolwiek; był tam natomiast djabelski zaiste prąd, co każdy mógł z łatwością zobaczyć, mnóstwo płycizn i conajmniej dwa wybitnie trudne zakręty między mną i morzem. Ale nie mogłem wiedzieć jak dalece te zakręty są niebezpieczne. Nie wiedziałem nawet do czego mój okręt jest zdolny! Nigdy jeszcze nie miałem z nim do czynienia. Nieporozumienie między człowiekiem a jego statkiem na trudnej rzece, gdzie niema miejsca aby błąd naprawić, musi się skończyć źle dla człowieka. Z drugiej strony należy przyznać, że nie miałem powodu liczyć na pomyślne losy. A gdyby mnie spotkało nieszczęście, gdybym wpędził statek na jakąś obrzydłą mieliznę? To położyłoby kres podróży. Było jasne, że jeśli Falk odmówił holowania mojego statku, nie chciałby również ściągnąć mnie z mielizny. A coby to oznaczało? W najlepszym razie jeden stracony dzień, ale daleko prawdopodobniej całe dwa tygodnie prażenia się na jakiejś zapowietrzonej, błotnistej mieliźnie, dwa tygodnie rozpaczliwej pracy, wyładowywania towaru; z pewnością oznaczałoby to również pożyczanie pieniędzy na lichwiarski procent, i to w dodatku od zgrai Siegersów. Byli w porcie potęgą. A ten mój majtek w podeszłym wieku, Gambril, wyglądał okropnie, kiedy poszedłem na bak aby dać mu proszek chininy. Z pewnością umrze - nie mówiąc już o dwóch czy trzech innych, co wyglądali prawie na równie ciężko chorych, i o reszcie załogi, która gotowa była złapać pierwszą lepszą z panujących podzwrotnikowych chorób. Zgroza, ruina, wieczne wyrzuty sumienia. I żadnej pomocy. Znikąd. Dostałem się między nieprzyjaznych warjatów!

W każdym razie, jeśli mnie czekało przeprowadzenie okrętu o własnych siłach, obowiązkiem moim było w miarę możności zapewnić sobie trochę lokalnych informacyj. Ale to nie było łatwe. Jedyną osobą odpowiednią do tego rodzaju usług był niejaki Johnson - dawniej kapitan tubylczego statku, żonaty obecnie z autochtonką - który zeszedł zupełnie na psy. Słyszałem o nim, że żyje ukryty wśród dwustu tysięcy krajowców i wyłania się na światło dzienne tylko po to aby wynaleźć trochę wódki. Wyobrażałem sobie, że gdybym mógł go wyszukać, doprowadziłbym go do trzeźwości na statku i miałbym pilota. Byłoby to lepsze niż nic. Marynarz jest zawsze marynarzem - a on znał tę rzekę od lat. Ale w naszym konsulacie (gdzie przyszedłem ociekający potem od szybkiego chodu) nic mi nie umieli powiedzieć. Urzędujący tam zacny młodzian, choć pragnął mi dopomóc, należał do takich sfer białej kolonji, dla których ludzie w rodzaju Johnsona wcale nie istnieją. Podsunięto mi myśl, abym go sam wyszukał przy pomocy policjanta konsulatu - byłego sierżanta z oddziału huzarów.

Zwykłe obowiązki owego człowieka polegały prawdopodobnie na siedzeniu za stolikiem w jednym z pierwszych pokoi biur konsularnych. Gdy mu polecono aby mi pomógł w wyszukaniu Johnsona, wykazał mnóstwo energji i niesłychany zasób swego rodzaju lokalnej wiedzy. Nie ukrywał jednak pełnej sceptycyzmu, niezmiernej wzgardy dla tej całej historji. Zwiedziliśmy razem owego wieczoru nieskończoną ilość podłych szynków z grogiem, szulerskich nor, spelunek dla palenia opjum. Szliśmy w górę wązkiemi uliczkami, gdzie nasz wózek - małe pudło na kołach, ciągnięte przez narowistego burmańskiego kucyka - nie mógłby w żaden sposób przejechać. Policjant był widać w stosunkach pogardliwej zażyłości z Maltańczykami, z Eurazjatami, z Chińczykami, z Klingami i zamiataczami obsługującymi świątynię, z którymi rozmawiał u wrót. Interpelowaliśmy także niezmiernie otyłego Włocha, rozmawiając z nim przez kratę w ścianie z mułu, zamykającej ślepą uliczkę; ów Włoch - według uwagi rzuconej mimochodem przez byłego sierżanta - zabił znów człowieka w zeszłym roku. Co powiedziawszy, sierżant zwrócił się do tegoż Włocha, nazywając go "Antonjem" i "starym kozłem", choć to nadęte ścierwo, na oko zapełniające więcej niż połowę pomieszczenia w rodzaju celi, przypominało raczej tłustą świnię w chlewie. Poufały i majestatyczny, sierżant wziął pod brodę - dosłownie wziął pod brodę - pooraną ohydnie zmarszczkami i pokurczoną starą wiedźmę wspartą na kiju, która ofiarowała się z jakąś informacją; i z równie nieporuszoną twarzą wiódł ożywioną rozmowę z grupami spowitych w tkaniny brunatnych kobiet, które siedziały, paląc cygara, na progach, przed drzwiami glinianych lepianek stojących długim rzędem. Wysiadaliśmy z wózka i wspinaliśmy się do mieszkań przewiewnych niby klatki do pakowania, albo schodziliśmy do izb ponurych jak piwnice. Wsiadaliśmy do wózka, jechaliśmy dalej, wysiadaliśmy znów, z jednym jedynym celem, jak się zdawało, aby zajrzeć za kupę rumowisk. Słońce zniżyło się; mój towarzysz dawał mi krótkie i szyderskie odpowiedzi, ale wynikało z nich, że się wciąż z Johnsonem mijamy. Wreszcie wehikuł nasz stanął raz jeszcze z szarpnięciem, woźnica zeskoczył z kozła i otworzył drzwiczki.

Czarne bajoro przegradzało dróżkę. Kopiec odpadków ze zdechłym psem na wierzchu bynajmniej nas nie odstręczył. Pusta puszka po australijskich konserwach z wołowego mięsa podskoczyła wesoło przed moim butem. Potem przecisnęliśmy się przez szparę w ciernistym płocie...

Znaleźliśmy się na bardzo czystem podwórzu. Wielka kobieta z tamtejszej rasy - o gołych brunatnych nogach, grubych jak u słonia - czołgała się za srebrnym dolarem, który się skądś wytoczył. Była to pani Johnson we własnej osobie.

- Pański Johnson jest w domu - rzekł były sierżant i usunął się na bok, zaznaczając ostentacyjnie zupełną obojętność w stosunku do wszystkiego co mogło nastąpić. Johnson stał tyłem do chaty o ścianach z mat, stojącej na palach. W lewej ręce trzymał banan. Prawą rzucił w przestrzeń drugiego dolara. Tym razem kobieta złapała go w lot i opuściła się ciężko na ziemię, aby się nam przypatrywać w wygodniejszej pozycji.

"Mój Johnson" miał bladą, nieogoloną twarz, siwe włosy, a łokcie i plecy zabłocone; przez rozłażące się szwy szewiotowego surduta było widać jego białą nagość. Na szyi miał resztki papierowego kołnierzyka. Spojrzał na nas z powagą i zdumieniem, chwiejąc się na nogach. "Skąd się pan tu wziął?" zapytał. Upadłem na duchu. Jakże mogłem być taki głupi, żeby dla czegoś podobnego tracić czas i energję!

- Ale zabrnąwszy już tak daleko, podszedłem do Johnsona i wyłożyłem mu cel mojej wizyty. Chodzi mi o to, aby zabrał się ze mną odrazu, spędził noc u mnie na statku, i jutro z pierwszym odpływem pomógł mi przeprowadzić statek przez rzekę - bez użycia pary. Mój bark ma sześćset ton pojemności i dziewięciostopowe zanurzenie rufą. Zaproponowałem Johnsonowi osiemnaście dolarów za jego znajomość terenu; przez cały ten czas były marynarz przypatrywał się uważnie ze wszystkich stron bananowi, podnosząc go do oczu to z jednej, to z drugiej strony.

- Pan zapomniał mnie przeprosić - rzekł wreszcie bardzo wyraźnie. - Nie będąc sam dżentelmenem, nie czuje pan prawdopodobnie, gdy się pan dżentelmenowi narzuca. Ja jestem dżentelmenem. Życzę sobie aby pan zrozumiał, że kiedy jestem przy pieniądzach to nie pracuję, a teraz właśnie...

Byłbym go uznał za zupełnie trzeźwego, gdyby się nie zatrzymał i nie zaczął trzeć z wielkiem zajęciem dziury w spodniach na kolanie.

- Mam pieniądze - i mam przyjaciół. Tak jak i każdy dżentelmen. Możeby pan chciał poznać mego przyjaciela? Nazywa się Falk. Mógłby pan pożyczyć od niego trochę pieniędzy. Niech się pan stara zapamiętać: F-A-L-K. Falk. - Zmienił ton nagle. - Szlachetna dusza - rzekł z roztargnieniem.

- Więc Falk dał panu pieniędzy? - spytałem, przerażony drobiazgowem wykończeniem tego ciemnego spisku.

- Pożyczył mi, mój poczciwcze, a nie dał mi - poprawił ze słodyczą. - Spotkał mnie na przechadzce wczoraj wieczór, a że chciał być, jak zwykle, usłużny - - Czyby pan tak nie poszedł sobie do djabła z mojego podwórza?

Co rzekłszy, bez żadnego ostrzeżenia cisnął banan, który przeleciał koło mojej głowy i trafił policjanta akurat pod lewem okiem. Ten rzucił się na nędznego Johnsona, bełkocząc z wściekłości. Upadli obaj... Ale po co się rozwodzić nad niedolą, poniżeniem, bezsensem tamtych chwil, nad mojem zmęczeniem, i brakiem tchu, i śmiesznością, i upokorzeniem i - i - kroplistym potem? Odciągnąłem byłego huzara. Zachowywał się jak dzikie zwierzę. Zdaje się, że utrata wolnego popołudnia bardzo mu była nie na rękę, gdyż ogród, który miał przy domku, wymagał jego osobistego dozoru. Lekkie uderzenie bananem rozpętało w nim bestję. Gdyśmy odchodzili, Johnson leżał nawznak, wciąż jeszcze siny na twarzy, ale zaczynał poruszać zlekka nogami. Podczas tego wszystkiego wielka kobieta siedziała wciąż na ziemi, widocznie obezwładniona okropnym strachem.

Przez pół godziny trzęśliśmy się w sunącem pudełku, milcząc głucho. Były sierżant tamował krew płynącą z długiej kresy na policzku.

- Mam nadzieję, że pan jest zadowolony - rzekł nagle. - Ładny koniec tej błazeńskiej historji! Gdyby pan się nie pokłócił z kapitanem holownika o jakąś tam dziewczynę, nigdyby do tego wszystkiego nie doszło.

- Tak panu opowiadano? - rzekłem.

- Naturalnie że opowiadano. I dziwiłbym się gdyby to nie doszło do samego generalnego konsula. Jak ja się przed nim jutro stawię z tą krechą na twarzy? To panu się należało.

Wypowiedziawszy to, zaczął równym głosem sypać przekleństwa - okropne, soczyste, żołnierskie, wobec których najgorsze marynarskie klątwy brzmiałyby jak szczebiot dziecięcy; wreszcie wózek się zatrzymał i były sierżant wyskoczył bez pożegnania. Co się mnie tyczy, ledwo mi sił starczyło na dopełznięcie do kawiarni Schomberga, gdzie napisałem przy małym stoliku kartkę do pomocnika, zawiadamiając go aby miał wszystko w pogotowiu, bo nazajutrz rano ruszamy. Nie mogłem znieść widoku swego statku. No, no! Ładnego ma nieborak kapitana, niema co mówić! Cóż to za okropna historja! Objąłem rękoma głowę. Chwilami doprowadzał mię do rozpaczy fakt, że nic temu winien nie jestem. Cóż ja takiego zrobiłem? Gdybym popełnił coś, z czegoby to wszystko wynikało, byłbym się przynajmniej nauczył drugi raz tego nie robić! Ale się czułem niewinny poprostu aż do absurdu.

Kawiarnia była jeszcze pusta, tylko Schomberg krążył koło mnie, wybałuszając oczy z pewnego rodzaju lękliwą ciekawością i szacunkiem. Nie wątpiłem że to on rozpuścił ową historję, ale miał jednak dobre serce, i jestem doprawdy przekonany że dzielił wszystkie moje troski. Krzątał się koło mnie jak tylko mógł. Usunął na bok ciężką zapalniczkę, ustawił prosto krzesło, popchnął zlekka nogą spluwaczkę - jak to się daje drobne dowody współczucia przyjacielowi, którego dotknął ciężki smutek - wreszcie westchnął i rzekł, niezdolny utrzymać dłużej języka na wodzy:

- No! Ostrzegałem pana, panie kapitanie. Ma pan za to, że się pan porwał na Falka. Ten człowiek gotów iść po trupach do celu.

Siedziałem bez ruchu; Schomberg obrzucił mię wzrokiem wyrażającym coś w rodzaju współczucia, i wybuchnął zachrypłym szeptem:

- Ale pyszny bo pyszny kąsek z tej dziewczyny. - Mlasnął głośno grubemi wargami. - Najpyszniejszy kąsek, jaki kiedykolwiek... - ciągnął z wielkiem namaszczeniem, lecz urwał niewiadomo dlaczego. Wyobraziłem sobie w duchu, że rzucam mu czemś w głowę. - Ja pana nie potępiam, panie kapitanie. Nie potępiam, żebym tak zdrów był - powtórzył protekcjonalnym tonem.

- Dziękuję panu - rzekłem z rezygnacją. Niewarto było walczyć przeciw tej fałszywej opinji. Nie wiem nawet, czy sam byłem pewien gdzie się prawda zaczyna. Kolejne wstrząsy, którym uległo moje poczucie bezpieczeństwa, wpoiły mi przekonanie że to wszystko skończy się katastrofą. Zacząłem przypisywać nadzwyczajną potęgę czynnikom, nie mającym w gruncie rzeczy żadnego znaczenia. Zdawało mi się że w bezpodstawnych plotkach Schomberga tkwi jakaś moc, która przemienia je w rzeczywistość, albo że wrogość Falka sama przez się mogłaby wpędzić mój statek na mieliznę.

Wyjaśniłem już jak dalece taki wypadek byłby fatalny. To, co teraz nastąpi, kładę na karb mojej młodości, niedoświadczenia, i bardzo realnego niepokoju o zdrowie załogi. Postępek mój był na wskroś impulsywny. A został wywołany poprostu przez ukazanie się Falka we drzwiach kawiarni.

W pokoju pełnym już gości panował gwar. Wszyscy spojrzeli na mnie z ciekawością, ale jakże mam opisać sensację wywołaną przez ukazanie się Falka - we własnej osobie - który zatarasował drzwi swą postacią? Natężone oczekiwanie obecnych można było zmierzyć głębokością ciszy, co pochłonęła nawet dźwięk kul bilardowych. Jeśli chodzi o Schomberga, wyglądał na niezmiernie wystraszonego; nienawidził śmiertelnie wszelkiego rodzaju kłótni (nazywał to fracas) w swoim zakładzie. Twierdził że fracas jest rzeczą szkodliwą dla interesów; ale w gruncie rzeczy ten okaz tęgiego mężczyzny w średnim wieku był z usposobienia bojaźliwy. Nie wiem, czego się wszyscy spodziewali po sytuacji wytworzonej przez moją obecność w kawiarni. Może mieli nadzieję, że wybuchnie coś w rodzaju walki rogaczy? Albo przypuszczali że Falk przybywa aby mnie zupełnie unicestwić. W rzeczywistości zaś przyszedł na prośbę Hermanna aby zapytać o drogocenny biały bawełniany parasol; wśród trosk i niepokojów poprzedniego dnia Hermann zapomniał go na stole, przy którym toczyła się nasza krótka rozmowa.

To właśnie było dla mnie okolicznością sprzyjającą. Nie sądzę, abym się był wybrał na poszukiwanie Falka. Nie. Nie sądzę. Wszystko ma jednak pewne granice. Ale trafiła mi się okazja i chwyciłem ją - starałem się już wyjaśnić dlaczego. Teraz chcę tylko stwierdzić, że według mnie szyprowi wolno uciec się do wszystkiego i wszystko powinno mu się wybaczyć - prócz zbrodni - jeśli jego celem jest wywiezienie chorej załogi na morskie powietrze i zapewnienie swemu statkowi szybkiego odjazdu. W takim wypadku szyper powinien schować do kieszeni swoją dumę; może przyjmować zwierzenia; musi usprawiedliwiać się ze swej niewinności, jak gdyby to był grzech; ma prawo wykorzystać cudze mylne pojęcia, pragnienia, słabości; powinien ukryć swój wstręt i inne uczucia, a jeśli los ludzkiej istoty - choćby to była cudowna młoda dziewczyna - jest dziwnie w tę sprawę wplątany, tedy powinien patrzeć na ów los bez drgnięcia powiek, nie bacząc na to, jakimby mu się wydawał. Uciekłem się do tych wszystkich sposobów: perswazji, wysłuchiwania zwierzeń, udawania - aż do obojętności włącznie - i nikt, nie wyłączając nawet bratanicy Hermanna, nie powinien rzucić na mnie kamieniem. Schomberg zaś w żadnym razie, ponieważ od początku aż do końca nie było na szczęście najlżejszego "fracas".

Opanowawszy nerwowy skurcz tchawicy, zdołałem wykrzyknąć: "Kapitanie Falk!" Drgnął ze zdumienia najnaturalniej w świecie, lecz potem ani się nie uśmiechnął, ani nie zmarszczył. Czekał poprostu. Wreszcie gdy rzekłem: "Muszę z panem pomówić", i wskazałem krzesło u mego stolika, podszedł do mnie, ale nie usiadł. Tymczasem Schomberg, z wysoką szklanką w ręku, kierował się ostrożnie w naszą stronę i wówczas to odkryłem w Falku jedyną oznakę słabości. Miał do Schomberga odrazę przypominającą tego rodzaju fizyczny lęk, jakiego doświadczają niektórzy na widok ropuchy. Może dla człowieka tak zasadniczo skupionego i tak milczącego (choć umiał dość dobrze mówić, jak się wkrótce miałem o tem przekonać), niepohamowana gadatliwość Schomberga - nie przepuszczająca żadnemu ludzkiemu stworzeniu, które się znalazło w zasięgu jego języka - mogła się wydawać przeciwna naturze, odrażająca i potworna. Otóż Falk zdradził nagle oznaki narowistości - zupełnie jak koń, który gotów jest wierzgać; szepnął gorączkowo, jakby wśród wielkiego bólu: "Nie. Nie mogę znieść tego człowieka" - i zdawało się, że lada chwila ucieknie. Ta jego słaba strona dała mi nad nim przewagę od samego początku.

- Chodźmy na werandę - zaproponowałem, jakby chcąc mu oddać przysługę i wyprowadziłem go pod ramię. Potknęliśmy się o kilka krzeseł; poczuliśmy przed sobą otwartą przestrzeń i świeży oddech rzeki - świeży lecz zakażony. Chińskie teatry za wodą znaczyły się jaśniejącemi ośrodkami blasku i odległego, wyjącego zgiełku wśród gęstych mroków, usianych zrzadka migotliwemi światłami, co jest charakterystyczne dla wschodnich miast w nocy. Poczułem, że Falk staje się znowu powolny jak zwierzę, jak dobroduszny koń, po usunięciu przedmiotu, którego się stracha. Tak. Czułem tam w ciemnościach, do jakiego stopnia Falk stał się powolny, choć moje przekonanie o jego nieugiętości - a może raczej zawziętości - bynajmniej się nie zachwiało. Nawet jego ramię, poddające się chwytowi mych palców, było twarde jak marmur - jak ramię z żelaza. Wtem usłyszałem wewnątrz kawiarni hałaśliwe szurganie nogami. Siedzący tam beznadziejni idjoci tłoczyli się u okien, i za spuszczonemi roletami włazili jeden drugiemu na plecy, nie wypuszczając z ręki kijów bilardowych. Ktoś stłukł szybę, i jednocześnie z dźwiękiem padającego szkła, przypominającym zamieszki i spustoszenie, Schomberg wytoczył się za nami w takim strachu, że się nie rozstał ze swem brandy i wodą sodową. Musiał się trząść jak liść osiki. Kawałek lodu w wysokiej szklance, którą trzymał w ręku, dźwięczał jak szczękające zęby..................