"Uszy ludzkie są tak zalane muzyką lekką, iż wszelka inna muzyka dociera do nich tylko jako jej martwe przeciwieństwo, jako muzyka klasyczna. Sensowność i spójność muzyczna jest dla ogłupionego radiem słuchacza równie niedostępna we wczesnej sonacie Beethovena jak w kwartecie Schönberga z tym, że ten ostatni przynajmniej przypomina słuchaczowi, iż niebo nad jego głową to nie same harfy anielskie. Ogólna tendencja rozwoju społeczeństwa wypleniła ze świadomości i podświadomości człowieka ów humanizm, jaki leżał niegdyś u podstaw krążącego dziś jeszcze repertuaru muzycznego, więc powtarzanie tej idei wśród pustego ceremoniału koncertowego jest dziś powtarzaniem bezmyślnym, natomiast spuściznę filozoficzną po wielkiej muzyce przejęła ta właśnie muzyka, która ją odrzuca".[1]
Muzyka towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów - od rytmów wybijanych na kawałkach drewna, aż po dzisiejszą mnogość stylów i gatunków. Ten właśnie rodzaj sztuki będący wytworem ludzkiej wyobraźni ma olbrzymi wpływ na nasz stan emocjonalny: pomaga w pracy i nauce, ale także inspiruje oraz motywuje, jest duchem sprawczym wobec wszelakich wyzwań. Muzykę, jako dzieło sztuki, poddać można analizie z wielu różnych perspektyw i każdy pojedynczy punkt widzenia na tę dziedzinę będzie zaledwie próbą precyzyjnego zdefiniowania, czym jest muzyka. Niemożliwość naukowego określenia pojęcia muzyki jako osobnego dzieła człowieka wynika, jak sądzę, z faktu, że posiada ona własne oblicze artystyczne, które nie daje się ująć w określone ramy. Muzyka zawsze miała za zadanie być w służbie człowieka a nade wszystko stanowić drogowskaz do odnalezienia samego siebie. Historia filozofii muzyki sięga cywilizacji antycznego wschodu, Chin (Księga I-Tsing Przerzucanie mostu ku światu niewidzialnemu) i Indii, a źródła myśli estetycznej znajdziemy także w starożytnej Grecji (Platon, Damon, Arystoteles), bowiem w tych społeczeństwach muzyka zajmowała istotne miejsce. Nasza wiedza o dawnych cywilizacjach dowodzi, że muzyka starożytnej Hellady egzystowała w nierozerwalnym związku z religią, astronomią, medycyną, tańcem czy wreszcie z wychowaniem. Natomiast niewiele jest danych z tamtego okresu na temat filozoficzno-muzycznego związku utworu z estetycznym lub artystycznym jego wykonaniem. Tak więc, w starożytnej Grecji nie wyodrębniła się osobna, autonomiczna dziedzina, lecz muzykę traktowano jako jeden z elementów np. wychowania. To oznaczało nic innego, jak to, że w kulturze antycznej Grecji muzyka pełniła zupełnie inne funkcje niż chciałoby się jej dziś przypisać. Jednak owe koncepcje muzyki wówczas ukształtowane na inny przecież użytek, pozostawiły głęboki ślad w dziejach myśli filozoficznej - dały bowiem prapoczątek rozważaniom o estetyce muzyki jako wyodrębnionej nauce. To, o czym wypowiedzieć się możemy, że oddziaływuje na nas emocjonalnie (czy jest np. piękne lub nie) bierze swoje początki w reakcjach na te same zjawiska kulturowe, jakie towarzyszyły ludziom dawnych epok. Upłynąć zatem musiało jeszcze sporo wieków zanim pojawiło się zapotrzebowanie na stworzenie autonomicznej dziedziny wiedzy o muzyce dysponującej własnymi narzędziami oceny; taką miała stać się w przyszłości estetyka muzyki.
Warto też wspomnieć, że rozważania o estetyce muzyki pojawiają się śladowo w
rozmyślaniach ojców Kościoła (Augustyn); próby zdefiniowania estetyki muzyki zauważamy także w dziełach filozofów francuskich (J. J. Rousseau, D. Diderot). Wielka Rewolucja Francuska wprowadziła muzykę w zupełnie nowy kontekst społeczny i polityczny. Nadała jej pełniejszy wymiar. Wśród bogactwa rozważań dotyczących estetyki muzyki pojawił się też nurt metafizyczny(A. Schopenhauer, G. W. F. Hegel). Jego początek widoczny jest w XIX wieku, gdzie wiele zjawisk próbowano rozstrzygać pod tym kątem.
Tuż obok tego nurtu rozwinął się kierunek formalistyczny (Eduard Hanslick), nieco później psychologiczny (Leonard Meyer) badający przed wszystkim istotę przeżycia estetycznego, oraz nurt empiryczny rozważający istotę dzieła muzycznego w oparciu o doświadczenie.
Dopiero w epoce romantyzmu problem estetyki muzycznej zaistniał w całej swojej rozciągłości. Zrodził się on w swej autonomicznej postaci w momencie jak najbardziej kreatywnym dla muzyki, kiedy stanęły wobec siebie dwie potęgi twórcze: z jednej strony koncepcja sztuki jako wyraz kreacji absolutnej, z drugiej zaś - wyłonienie się nieokiełznanej
potrzeby wirtuozerii. Światu muzycznemu ukazał się wówczas w pełnym świetle potencjalny konflikt między domaganiem się absolutnej twórczej wolności ze strony kompozytora a pokusą aranżacji drzemiącej w wykonawcy - postaci nieodzownej i zyskującej coraz wyższy prestiż społeczny.
W takich oto okolicznościach zaistniała pilna potrzeba zdefiniowania pojęcia estetyki muzycznej jako wyodrębnionej z myśli filozoficznej w odniesieniu nie tylko do pojedynczego utworu muzycznego, ale i do samej muzyki, jako osobnej dziedziny twórczości człowieka.
Wiek XIX także przyniósł podkreślenie mistycznej roli muzyki. Ryszard Wagner stworzył dzieło dramatyczne na miarę sacrum. Zrównał sztukę z religią, pokazując, że nie ma ponad nią nic świętszego. Następny wiek był przełomowy dla rozwoju myśli filozoficznej dotyczącej estetyki muzyki - wraz z pojawieniem się w utworach techniki dodekafonicznej - powstało zapotrzebowanie na znalezienie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób badać ten awangardowy nurt kompozycji utworu muzycznego.
Każda historyczna rekonstrukcja tego zagadnienia zawsze będzie nasuwać wielorakie problemy natury terminologicznej, muzycznej, a na nade wszystko filozoficznej. Problemy, jakimi zajmuje się estetyka muzyki w zasadzie nigdy nie zostały zdecydowanie postawione, a autorzy prac badawczych zarówno w przeszłości jak i obecnie ograniczali się w swoich pracach jedynie do uwydatnienia pojedynczych aspektów owych kwestii filozoficznych, zazwyczaj nie ryzykując precyzyjnego zdefiniowania tematu.
Czym zatem jest estetyka muzyki, na jakie pytania musi odpowiadać, by spełnić stawiane jej wymagania, jakimi problemami powinna się zająć? Estetyka muzyki jako odrębna dyscyplina filozoficzna jest jednym z głównych działów estetyki sztuki i ukierunkowana jest na zagadnienia i zjawiska zawarte oraz towarzyszące muzyce. Jako wyodrębniona dziedzina nauki uprawiana jest zarówno przez filozofów jak i teoretyków muzyki. Do fundamentalnych zagadnień estetyki muzyki zaliczyć trzeba: problem istoty muzyki i jej specyfiki w stosunku do innych sztuk, problem kryteriów wartości muzyki oraz kwestie przeżycia estetycznego wywołanego przez muzykę.
Badacze historii estetyki muzycznej wybrali dwa sposoby ujęcia problemu:
1. estetyka jako dyscyplina autonomiczna,
2. estetyka jako dyscyplina heteronomiczna.
Koncepcja autonomiczna przyjmuje, że dzieła muzyczne nie ujawniają żadnych treści niezależnych od samych struktur dźwiękowych, a muzyka nie odzwierciedla żadnych idei.
W drugim ujęciu koncepcji: estetyka muzyki jest heteronomiczna, stara się wyjaśnić, co i jak muzyka ujawnia poza własnym tokiem dźwiękowym. Zadać należy następujące pytanie: czy rozróżnienia te są całkowicie wystarczające? Oto np. estetyka metafizyczna dowodzi, że poprzez muzykę ujawnia się istota bytu (uczucia wyższe); z kolei estetyka muzyczna wyrazu widzi w utworze muzycznym odbicie przeżyć psychicznych twórców(emocje i nastrój). Z kolei teoria naśladownictwa sprowadza muzykę do naśladowania zjawisk realnych, ruchu, intonacji mowy ludzkiej itp.
Książka ta jest przeglądem ważniejszych koncepcji estetycznych w odniesieniu do muzyki, a celem jej jest przedstawienie różnych stanowisk dotyczących tego zagadnienia. Zostały tu wykorzystane przemyślenia wybranych filozofów począwszy od prac Arystotelesa, a skończywszy na współczesnej myśli analitycznej Józefa Chomińskiego. Wszystko po to, aby jak najpełniej przedstawić problem analizy utworu muzycznego pod kątem estetyki, która jak się wydaje nigdy nie straci na swej aktualności.
Dla spełnienia jak najszerszej perspektywy tematu uwzględniono także koncepcje estetyki muzycznej: Eduarda Hanslicka, A. Schönberga, Th. W. Adorno, Carla Dahlhausa oraz Susanne Langer jako przedstawicieli współczesnej myśli filozoficzno - estetycznej, analizujących znaczenie i estetykę muzyki.
Książka jest podzielona na pięć rozdziałów.
W pierwszym rozdziale przedstawiłem perspektywę historyczną rozwoju estetyki, gdzie zawarłem przemyślenia Arystotelesa, Artura Schopenhauera i Hanslicka, które są punktem wyjścia do dalszych rozważań na temat estetyki muzyki.
Rozdział drugi jest prezentacją jednej z donioślejszych koncepcji w filozofii muzyki, jaką jest dodekafonia, technika polegająca na ogólnie rzecz ujmując - komponowaniu za pomocą 12 dźwięków (bez powtarzania składników), która w znaczący sposób zmieniła oblicze muzyki na początku XX w. W tym rozdziale zaprezentowane zostały jej bezpośrednie związki z estetyką. Przedstawiono tu poglądy Arnolda Schönberga - kompozytora i teoretyka - prekursora w dziedzinie dodekafonii.
W rozdziale trzecim mowa jest o uczuciu oraz emocjach, reakcjach psychologicznych, jakie towarzyszą w słuchaniu muzyki.
Rozdział czwarty poświęcony jest równie ważnemu działowi estetyki muzyki, jakim jest socjologia i historiografia muzyki. Potrzebę rozważań na ten temat uzasadniam tym, że muzyka zawsze osadzona jest w realiach dziejowych i środowiskowych. W rozdziale tym przytoczono rozważania Theodora Wisengrunda Adorno i Carl Dahlhausa, których wkład w estetykę muzyki jest niezaprzeczalny.
Ostatni rozdział - piąty - jest prezentacją współczesnych poglądów na estetykę muzyki. Przedstawiono tu problemy takie jak: koncepcja oraz stan badań nad efektami akustycznymi, wpływ owych badań na rozwój współczesnej estetyki muzycznej. Niejako zainspirowany wcześniejszymi spostrzeżeniami podjąłem się w tym rozdziale również analizy odbioru muzyki przez słuchacza. Jest to w pewnym sensie osobista refleksja nad aktualnymi trendami w muzyce.
W zakończeniu zawarte są przemyślenia dotyczące współczesnej muzyki, a także próba naświetlenia perspektywy dla rozległej dziedziny filozoficznej, jaką niewątpliwie jest estetyka muzyczna. Wszystko po to, aby przedstawić możliwie jak najszersze spektrum zagadnienia. Główną bazą, w oparciu o którą dokonałem przeglądu myśli filozoficznej w odniesieniu do estetyki utworu muzycznego jest: Historia muzyki estetycznej Enrico Fubiniego[2], a także Filozofia muzyki. Studia pod redakcją Krzysztofa Guczalskiego[3] oraz Z dziejów myśli o muzyce. Wybrane zagadnienia teorii i analizy muzyki tonalnej i post tonalnej Alicji Jarzębskiej[4]. Dzieła te stworzyły mi szansę do zaprezentowania własnej oceny współbrzmienia zagadnień filozoficznych wobec zjawisk zachodzących we współczesnym świecie muzycznym.
Mam nadzieje, że choć po części udało mi się uchwycić to przesłanie.
[1] Homer Odyssea I 346, tłum. Jan Parandowski, cyt. Za Władysława Tatarkiewicz Estetyka starożytna, Warszawa (Arkady) 1985, s. 47.
[2] Arystoteles Polityka VIII, 2, 1337b, przeł. L. Piotrowicz (PWN) 1964, s. 339-340, cyt. Za: Enrico Fubini Historia estetyki muzycznej, część pierwsza, rozdział II: Platon, Arystoteles i kryzys pitagoreizmu s. 54.
[3] Ibid., VIII, 2, 1338a, s. 340, cyt. za: ibid.
[4] Ibid., VIII, 6, 1341b, s. 351, cyt. za: ibid., s. 55.
[5] Ibid., VIII, 5, 1340a, s. 347, cyt. za: ibid.
[6] Artur Schopenhauer: Świat jako wola i przedstawienie, przeł. Jan Garewicz, Warszawa (Wydawnictwo Naukowe PWN) 1994, t. II, s. 641, cyt. za: Enrico Fubini Historia estetyki muzycznej, część druga, rozdział III Romantyzm, s. 273.
[7] Ibid., t. I, s. 398, cyt. za: ibid.
[8] Ibid., s. 402, cyt. za: ibid., s. 275.
[9] Ibid., s. 404, cyt. za: ibid., s. 276.
[10] Ibid., s. 304, cyt. za: Leon Miodoński, esej: Muzyka i absolut. O wartości muzyki w idealizmie niemieckim, zob. w: Krzysztof Guczalski(red.) Filozofia Muzyki. Studia, s. 265.
[11] Eduard Hanslick: O pięknie w muzyce, przeł. Stanisław Niewiadomski, Warszawa (M. Arct) 1903.
[12] Ibid., s. 93.
[1] Cyt. za: Dan Brown: Kod Leonardo da Vinci, Wydawnictwa Albatros i Sonia Draga, Katowice 2004, s. 43.
[2] Zob. Enrico Fubini: Historia estetyki muzycznej, Część Druga Rozdział VI: Formalizm XX-wieczny, s 379.
[3] Leonard B. Meyer: Emocja i znaczenie w muzyce, przeł. Antoni Buchner i Karol Berger, Kraków) (Polskie Wydawnictwo Muzyczne) 1974, cyt. za: ibid., 380.
[4] Anna Chęćka Gotkowicz, esej: Ekspresja wykonawcy a treści ekspresywne dzieła muzycznego, zob. w: Krzysztof Guczalski (red.) Filozofia muzyki. Studia, Kraków (Musica Iagellonica) 2003.
[5] Cyt. za: ibid., s. 314.
[6] Cyt. za: Enrico Fubini: Historia estetyki muzycznej, część druga, rozdział VI: Formalizm XX-wieczny, s. 381.
[7] Cyt. za: ibid., s. 370.
[8] Bohdan Dziemidok: Główne kontrowersje estetyki współczesnej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
[9] Cyt. za: ibid., s. 51.
[10] Susanne Langer: Nowy sens filozofii, przeł. Alina H. Bogucka, Warszawa (Państwowy Instytut Wydawniczy) 1976 s. 358.
[11] Susanne Langer: Nowy sens filozofii, przeł. Alina H. Bogucka, Warszawa (Państwowy Instytut Wydawniczy) 1976 s. 358.
[12] Ibid., s. 338-339, cyt. za Enrico Fubini Historia estetyki muzycznej, część druga Rozdział VI: Formalizm XX-wieczny s. 371.
[13] Cyt. za: Enrico Fubini Historia estetyki muzycznej, część druga Rozdział VI: Formalizm XX-wieczny, s. 373.
[1] Witold Lutosławski, cyt. za: Znaczenie muzyki. Znaczenia w muzyce. Krzysztof Guczalski, Musica Iagellonica, Kraków 2002, s. 7.
[2] Zob.: Skrecz, Vision. [dostęp: 8 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://vision.pl.
[3] Ibid.
[4] Sonorystyka [łać.] muzyczna technika kompozytorska XX w., eksponująca czysto brzmieniowe wartości utworu. Cyt. za: Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 17, str. 243.
[5] Alicja Jarzębska Z dziejów myśli muzyce. Wybrane zagadnienia teorii i analizy muzyki tonalnej i posttonalnej, Kraków (Musica Iagellonica) 2002, str. 249.
[6] Cyt. za ibid., s. 250.
[7] Jan Hartman, artykuł Dlaczego muzyka się podoba?, zob. w: Filozofia Muzyki. Studia, pod redakcją Krzysztofa Guczalskiego, Kraków (Musica Iagellonica) 2003 s. 218.
[8] Emotywizm [ang. < łać.] jeden z kierunków współczesnej metaetyki, traktujący normy i oceny etyczne jako pseudo-zdania, które pozornie stwierdzają coś o przedmiocie, a faktycznie wyrażają irracjonalną, emocjonalną postawę, skłaniającą innych do zajęcia postawy podobnej (Ch. L. Stevenson, A. J. Ayer, R. M. Hare, M. Ossowska), cyt. za: Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 4, s. 555. Podobna definicja w: Wikipedia wolna encyklopedia: [dostęp: 9 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Etyka.
[9] Carl Dahlhaus: Grundlangen der Musikgeschichte, Kolonia (Arno Volk Verlag) 1980, cyt za: Enrico Fubini Historia estetyki muzycznej, część druga Rozdział X Poetyki awangardy, s. 516.
[10] Jan Hartman, artykuł: Dlaczego muzyka się podoba?, zob. w: Filozofia Muzyki. Studia, pod redakcją Krzysztofa Guczalskiego, Kraków (Musica Iagellonica) 2003, s. 219.
[11] (...)[Iwan Pawłow] wprowadził pojęcie odruchów warunkowych, ustalił prawa ich wytwarzania się i wygasania, stwierdził związek różnych ośrodków nerwowych z nabywaniem odruchów warunkowych (uczeniem)(...). Cyt. za: Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 13, s. 217.
[12] Jan Hartman, artykuł: Dlaczego muzyka się podoba?, zob. w: Filozofia Muzyki. Studia, pod redakcją Krzysztofa Guczalskiego, Kraków (Musica Iagellonica) 2003, s. 219.
[13] Ibid., s. 223.
[14] Ibid.
[15] Cyt. za: Andreas Vollenweider Czarodziej dźwięku. Dostępny w Internecie: http://volenweider.fan.pl/; Katie Greenwood [dostęp: 15 sierpnia 2005].
[1] Zob. ibid. [dostęp: 10 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Muzyka_alternatywna.
[2] Zob. Wikipedia wolna encyklopedia: [dostęp: 10 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/House.
[3] Zob. Wikipedia wolna encyklopedia: [dostęp: 10 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Disco.
[4] Cyt. za: ibid.
[5] Zob. Ibid. [dostęp: 10 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/House.
[6] Jagna Dankowska, esej: W poszukiwaniu nowej klasyki, zob. w: Krzysztof Guczalski (red.) Filozofia muzyki. Studia, s. 328.
[7] Cyt. za: ibid.
[8] Zob. Wikipedia wolna encyklopedia [dostęp: 10 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Techno.
[9] Cyt. za: ibid.
[10] Zob. Wikipedia wolna encyklopedia [dostęp: 25 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Muzyka_wsp%C3%B3%C5%82czesna, oraz Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 11, s. 372 376.
[11] Cyt. za: Wikipedia wolna encyklopedia [dostęp: 25 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Muzyka_wsp%C3%B3%C5%82czesna.
[12] Zob. Encyklopedia Gazety Wyborczej, t. 11, s. 49.
[13] Zob. ibid, t. 1, s. 229.
[14] Zob. Wikipedia wolna encyklopedia [dostęp: 25 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Aleatoryzm.
[15] Zob. Wikipedia wolna encyklopedia [dostęp: 25 września 2005]. Dostępny w Internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Serializm.
[16] Cyt. za: Tadeusz Zieliński Style, kierunki i twórcy muzyki XX wieku, Warszawa 1981, s. 6.
[17] Cyt. za: Enrico Fubini Historia estetyki muzycznej, Część II, Konkluzje Dokąd zmierza estetyka muzyczna, s. 522.
