Epoka drapieżców - Giuliano da Empoli

-
Proszę czekać

L'heure des prédateurs

? Éditions Gallimard, Paris, 2025

Copyright ? 2026 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright ? 2026 for the Polish translation by Marta Turnau

(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Projekt graficzny okładki: Mariusz Banachowicz

Niektóre elementy graficzne zostały wygenerowane za pomocą sztucznej inteligencji.

Zdjęcie autora: Francesca Mantovani ? Éditions Gallimard

Redakcja: Bożena Sęk

Korekta: Joanna Rodkiewicz, Marta Chmarzyńska

Cet ouvrage a bénéficié du soutien

des Programmes d'aide a la publication de l'Institut français.

Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Instytutu Francuskiego

w ramach programów wsparcia wydawniczego.

ISBN: 978-83-68544-65-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice

tel. 32 782 64 77, e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.postfactum.com.pl

www.facebook.com/PostFactumSoniaDraga

www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2026

Kiedy do stolicy imperium Azteków dotarły pierwsze wieści o lądowaniu Hernána Cortésa, Montezuma II natychmiast zwołał swoich najbliższych doradców. Jaką postawę należy przyjąć wobec tych niespodziewanych przybyszów, którzy nadciągnęli nie wiadomo skąd na osobliwych pływających miastach?

Jedni byli zdania, że intruzów trzeba natychmiast przepędzić. Dla wojsk imperatora pokonanie garstki zuchwalców, którzy bez zaproszenia ośmielili się wkroczyć na ziemie Trójprzymierza, nie stanowiłoby żadnego problemu. "Tak, ale..." - mówili inni. Z pierwszych raportów wynikało bowiem, że cudzoziemcy zdają się obdarzeni nadprzyrodzonymi mocami. Od stóp do głów okrywał ich metal, od którego odbijały się nawet najostrzejsze strzały. Dosiadali wielkich niczym jelenie zwierząt posłusznych każdemu ich rozkazowi. Przede wszystkim jednak władali grzmiącymi dmuchawkami o ognistym oddechu, które pozwalały im zabijać każdego, kto ośmielił się sprzeciwić ich woli. A jeśli wcale nie byli zuchwałymi barbarzyńcami, tylko bogami? Jeśli ich przywódca - biały, brodaty, w lśniącym hełmie - był wygnanym bogiem, Pierzastym Wężem Quetzalcóatlem powracającym na swe ziemie?

Wzięty w kleszcze sprzecznych opinii imperator zrobił to, co politycy od niepamiętnych czasów czynią w podobnych sytuacjach: postanowił nie podejmować decyzji. Wyprawił poselstwo obładowane darami, aby olśnić przybyszów przepychem swojego królestwa, lecz jednocześnie zabronił im podążać w stronę stolicy. Skończyło się tak, jak zwykle kończy się podobne niezdecydowanie: chcąc uniknąć wojny za cenę hańby, Montezuma skazał się i na hańbę, i na wojnę.

Przez ostatnie trzydzieści lat przywódcy zachodnich demokracji zachowywali się wobec konkwistadorów ze świata nowych technologii dokładnie tak samo jak w XVI wieku Aztekowie. Skonfrontowani z błyskawicami i grzmotami internetu, mediów społecznościowych i sztucznej inteligencji, podporządkowali się im w nadziei, że spadnie na nich choć odrobina czarodziejskiego pyłu.

Nie potrafię zliczyć, ile razy byłem świadkiem tych rytuałów upokarzania. Niezależnie od tego, o jaką stolicę chodzi, wszystko rozgrywa się zgodnie z tym samym scenariuszem. Oligarcha przylatuje prywatnym odrzutowcem wyraźnie poirytowany, że musi marnować czas na spotkanie z należącym do minionej epoki wodzem plemiennym, zamiast poświęcić się jakiemuś kolejnemu przedsięwzięciu mającemu przekroczyć granice ludzkich możliwości. Polityk, który wita go z wielką pompą pośród pałacowego przepychu, znaczną część krótkiej rozmowy poświęca na błaganie o ulokowanie w jego kraju centrum badawczego albo laboratorium sztucznej inteligencji, a ostatecznie zadowala się zrobionym naprędce selfie.

Podobnie jak w przypadku Montezumy uległość nie wystarczyła, by zapewnić przetrwanie naszym rządzącym. Dopóki znajdowali się na słabszej pozycji, konkwistadorzy udawali, że szanują ich władzę, a później stopniowo narzucali swoje panowanie. Właśnie wybiła godzina drapieżców i wszystko wskazuje na to, że odtąd wszelkie spory będą rozstrzygane ogniem i mieczem.

Niniejsza niewielka książka opowiada o tych wydarzeniach. Została napisana z perspektywy azteckiego skryby i na swój sposób - raczej za pośrednictwem obrazów niż pojęć - chce uchwycić tętno świata w chwili, gdy ten osuwa się w otchłań, oraz lodowaty uścisk rzeczywistości, która zajmuje jego miejsce1.

Nowy Jork, wrzesień 2024 roku

Czterech mężczyzn w brązowych strojach towarzyszy prezydentowi Autonomii Palestyńskiej. Jeden jest nieco wyższy od pozostałych, inny nieco tęższy, ale wszyscy mają takie same siwe włosy, szorstką skórę i zmęczone twarze biurokratów albo dawnych wojowników, którzy stali się biurokratami. Gdy siadają, nogawki ich brązowych spodni podjeżdżają nieco do góry, odsłaniając krótkie szare skarpetki znikające w tanich butach. Abbas wygłasza monolog na temat dziejącej się na oczach wszystkich tragedii, a ubrani na brązowo mężczyźni trwają w absolutnym bezruchu. Na ich czterech obliczach maluje się identyczny wyraz - ledwie zauważalny żal. W pewnym momencie ich przywódca odwołuje się do wojen z 1948 i 1967 roku, które skazały setki tysięcy Palestyńczyków na wygnanie. Kto wie, gdzie oni wówczas byli. Zapewne dopiero się urodzili, później byli nastolatkami rzucanymi bezładnie po świecie w wyniku dziejowej zawieruchy. Ich wyraz twarzy się nie zmienia - są zbyt zmęczeni. Nie zmienia się również wtedy, gdy głos zabiera prezydent Francji. Niektórzy z nich zapewne rozumieją język. Pozostali muszą czekać na tłumaczenie. Nic jednak nie jest w stanie przebić się przez mur ich wyczerpania, nawet gdy rozmowa obu przywódców nabiera tempa.

W końcu pada słowo. Jedno jedyne, nieoczekiwane w strumieniu konwencjonalnych sformułowań, dobranych wcześniej spośród milionów słów padających podczas tego typu spotkań. Słowo to sprawia, że mężczyźni w brązowych strojach się ożywiają. Ich przygarbione ciała wyprężają się w stronę obu prezydentów, w oczach nagle pojawia się błysk. Wyjmują niewielkie notesy, zaczynają spisywać uwagi i wymieniają pospieszne, niemal radosne spojrzenia.

Nikt lepiej niż Lula nie uosabia "owego połączenia męża stanu i dzieciaka", które Prosper Mérimée dostrzegał już u lorda Palmerstona2. Plącze się, zwraca się do Macrona per "Sarkozy". Zresztą sam też przeszedł swoje - życie robotnika, trzydzieści lat walki, więzienie, a potem dwie kadencje prezydentury Brazylii, program Bolsa Família, który wyciągnął miliony Brazylijczyków ze skrajnej biedy. Następnie upadek, znów więzienie w wyniku absurdalnego skandalu i wreszcie uniewinnienie, powrót do życia i - w wieku siedemdziesięciu sześciu lat - ponowny wybór na prezydenta. Żaden przywódca na świecie nie może się poszczycić podobną drogą. Lula żartuje, prowokuje - widział już wszystko, a jednak nadal jest zdolny do zrywów: potrafi rozbawić i poruszyć, wejść na salę pełną głów państw i natychmiast ją sobie zawłaszczyć.

Na zakończenie spotkania wspomina Haiti - kraj, którego stolica znajduje się w rękach gangów - i oświadcza, że się tym zajmie. Prezydent Francji przedstawia mu Dany'ego Laferri?re'a, który właśnie stamtąd pochodzi. Lula się rozpromienia, obejmuje Dany'ego, klepie po plecach jak dawno utraconego brata.

- A oto jeszcze inny pisarz - mówi Macron.

- Ale ja jestem tylko Włochem - odpowiadam nieco zmieszany.

Lula się śmieje, obejmuje mnie ramieniem w uspokajającym geście.

Ochroniarz irańskiego prezydenta stanął przed drzwiami niewielkiej sali, w której jego szef rozmawia z prezydentem Francji. Podchodzi do niego strażnik z Pałacu Elizejskiego.

- Proszę pana, nie może pan tu stać.

Irańczyk nawet nie drgnie. Francuz nalega:

- Ma pan przy sobie broń, to niedopuszczalne. Znajduje się pan na terytorium Francji.

Irańczyk spogląda na niego.

- Mój prezydent jest w środku.

- Mój również, zapewniam, że nic mu nie grozi.

Irańczyk przesuwa się o kilka centymetrów. Wtedy do akcji wkracza agent amerykańskiej Secret Service.

- Proszę pana, nie może pan tu stać - mówi. Irańczyk nawet nie drgnie. - Poza tym widzę, że jest pan uzbrojony, to niedopuszczalne. Znajduje się pan na terytorium Stanów Zjednoczonych.

Francuz na chwilę traci pewność siebie. Irańczyk wykorzystuje okazję i wraca na swoje pierwotne miejsce przed drzwiami.

- Proszę pana, nie może pan tu stać!

I cały spektakl zaczyna się od nowa.

Podobnie jak Waterloo Fabrycego del Dongo3 Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych nie daje się ogarnąć w całości. Istnieje perspektywa przywódców przekonanych, że są siłą napędową świata, najczęściej zależnych od okoliczności, czasem zdolnych zmienić bieg rzeczy - nie zawsze na dobre. Jest perspektywa doradców i szerpów, którzy tkają swoje sieci i wymieniają porozumiewawcze spojrzenia, bo wiedzą, co było przed i co będzie po, co się dzieje na scenie i co umyka uwadze. Jest też perspektywa ochroniarzy, którzy mierzą się wzrokiem i cierpią, ponieważ sama idea strefy bezpieczeństwa jest tu czystą utopią.

Teraz weźcie te trzy poziomy - liderów, doradców i ochroniarzy - i pomnóżcie je przez sto dziewięćdziesiąt trzy, liczbę delegacji obecnych na Zgromadzeniu Ogólnym. Każda żywi przekonanie, że jest pępkiem świata. Nawet delegacja Tuvalu. Nawet Timoru Wschodniego. Zaczniecie wtedy rozumieć, dlaczego ONZ nie jest w stanie funkcjonować. A być może także pojmiecie, dlaczego nie możemy się bez niego obejść.

"Jest bowiem jedna nieznośna rzecz na tym świecie, ta mianowicie, że każdy ma swoje racje". Stwierdzenie Jeana Renoira przybiera tu formę instytucji, która ma na celu doprowadzić do spotkania wszystkich tych racji. Nie jest to jednak proces czysto teoretyczny. Zgromadzenie Ogólne ONZ to przede wszystkim sprawa ciał.

Ciała przywódców, przyzwyczajone do rozległych przestrzeni pałaców, w których na co dzień przebywają, nagle zostają ściśnięte w korytarzach i klaustrofobicznych pomieszczeniach Szklanego Pałacu (który zupełnie nie zasługuje na swoją nazwę). Ciała doradców, tak zwanych szerpów, skulone na składanych krzesełkach, próbują ze strumienia rytualnych sformułowań wyłapać to jedno słowo, które pozwoli im ruszyć naprzód mimo wszystko i wbrew wszystkiemu. I ciała ochroniarzy, którym przeszkadza się w wykonywaniu obowiązków, którzy się irytują albo przyjmują wszystko ze stoickim spokojem, którzy biegną, by nie zostać w tyle, i zderzają się z innymi ciałami.

Ciała ludzi władzy są bytem abstrakcyjnym. Zanurzone w przepychu rytuałów wyznaczających rytm ich życia, w pałacowych złoceniach i wyciu syren eskort, stają się symbolem - ucieleśnieniem zbiorowej wspólnoty: narodu i państwa. Aby jednak mogła dokonać się ta przemiana, aby zwykłe ludzkie ciało stało się inkarnacją milionów innych, potrzeba przestrzeni: owych "rozmiarów zbyt wielkich w stosunku do małej ilości mieszkańców, ciszy i nieruchomego przepychu"4, które Flaubert przypisywał królewskim rezydencjom.

W starożytnym Egipcie schody prowadzące do stóp faraona budowano większe, niż było to konieczne, tak by każdy odczuł własną niższość. W Berlinie kancelaria Hitlera zaprojektowana przez Alberta Speera składała się przede wszystkim z niemającego końca, ciągnącego się przez sto pięćdziesiąt metrów korytarza, który odwiedzający musieli pokonać, zanim dotarli do gabinetu o krwistoczerwonych ścianach, gdzie czekał na nich Führer.

Dystans i niedostępność - im bardziej jednostka jest oddalona, tym dokładniej abstrakcyjny symbol przesłania istotę cielesną. Tyle że przestrzeń siedziby Organizacji Narodów Zjednoczonych jest zbyt ciasna i wypełniona po brzegi władcami tego świata: w 2024 roku przybyło tu osiemdziesiąt siedem głów państw i dwudziestu ośmiu premierów, nie licząc ministrów, ambasadorów oraz przywódców organizacji międzynarodowych, Unii Europejskiej i NATO. W takich warunkach nie może dojść do owego przeistoczenia i fizyczne ciało pozostaje ciałem.

Raz do roku, podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ, ludzie sprawujący władzę znów stają się po prostu ciałami.

A wszystkie te ciała są w ruchu. Pędzą korytarzami, by zdążyć na kolejne spotkanie - albo chociaż jak najmniej się spóźnić. Tłoczą się w windach, bo nie wsiąść z innymi oznacza zostać w tyle i nie mieć pewności, że uda się później dogonić resztę. Przeciskają się między mikrofonami i kamerami, żeby dostać się do przepełnionej sali, gdzie być może właśnie dzieje się coś ważnego. Coś, o czym będą mogli opowiadać wnukom. Albo - co znacznie bardziej prawdopodobne - coś, o czym zapomną już następnego dnia rano.

Tutaj albo się czeka, albo biegnie - nie ma nic pomiędzy. Taki jest rytm Zgromadzenia Ogólnego, a właściwie całej codziennej polityki. To śmiertelnie nudne, bo - jak zauważył Woody Allen - dziewięćdziesiąt procent sukcesu polega po prostu na tym, żeby być obecnym. Być na miejscu. A od czasu do czasu trzeba jeszcze umieć zerwać się do biegu.

Sugestywna hipoteza Joségo Ortegi y Gasseta, że państwo wywodzi się ze sportowej rywalizacji5, znajduje tu wymowne potwierdzenie. Poziom testosteronu jest tak wysoki, że fizyczne starcia wcale nie należą do rzadkości.

Tym bardziej że są to niemal wyłącznie męskie ciała. Kobiety stanowią mniej niż dziesięć procent osób zabierających głos podczas Zgromadzenia Ogólnego. Sekretarz generalny ONZ António Guterres po raz kolejny ubolewał nad tym w swoim przemówieniu, ale trudno oczekiwać szybkiej zmiany - nawet na czele Organizacji Narodów Zjednoczonych nigdy nie stała kobieta. Co więcej, mężczyźni, którzy tam trafiają, nie są typowymi mężczyznami. Jeśli polityka jest rzeczywiście kontynuacją wojny, tyle że prowadzonej innymi środkami, to siłą rzeczy przyciąga ludzi o najbardziej wojowniczych charakterach - takich, którzy sens życia odnajdują wyłącznie w walce.

Dwie delegacje - każda z własnym przywódcą, szerpami, oficerem protokołu, ochroniarzami i agentem Secret Service - wpadają jednocześnie do wąskiego korytarza. Każda grupa uważa się za centrum świata. Każda zmierza na spotkanie będące kwestią życia lub śmierci i już wie, że nie zdąży na czas. Biegną z przeciwnych stron i zderzają się. Obie oczekują, że to ta druga zejdzie jej z drogi. Żaden z tych ludzi nie jest przyzwyczajony do ustępowania. Wszyscy przywykli na co dzień poruszać się zamkniętymi dla ruchu ulicami, przechodzić szpalerami honorowymi, w otoczeniu kordonów, które usuwają im spod nóg każdą przeszkodę. Zaskoczenie, podniesione głosy, napięcie rośnie, ciała napierają na siebie, zaczynają się przepychać. Nagle przywódcy się rozpoznają. Jednym z nich jest Gabriel Boric, prezydent Chile - niewysoki krępy byczek kroczący z taką determinacją, iż od razu można się domyślić, że sam nie potrafiłby przesunąć krzesła. Obaj prezydenci serdecznie się obejmują. Konflikt zostaje chwilowo zażegnany. Każdy rusza dalej.

*

Kiedy dziesięć lat temu towarzyszyłem premierowi Włoch w jego podróżach po świecie, wymyśliliśmy z jego rzecznikiem prasowym - podobnie jak ja miłośnikiem seriali telewizyjnych - głupkowatą zabawę. W tamtym czasie można było wyróżnić trzy główne typy seriali politycznych. Pierwszy, tak zwany "heroiczny", obejmował produkcje takie jak The West Wing (Prezydencki poker), przedstawiające politykę jako szlachetne współzawodnictwo ludzi na ogół kompetentnych i kierujących się dobrą wolą. Drugi typ, znacznie mroczniejszy, ukazywał politykę jako hobbesowską dżunglę, gdzie nikt nie jest niewinny, a jedyna obowiązująca zasada brzmi: "przetrwać". Była to kategoria House of Cards, serialu niezwykle popularnego wśród samych polityków, bo przedstawiała ich jako błyskotliwych, makiawelicznych i pozbawionych skrupułów strategów prowadzących fascynujące życie pełne intryg i nieczystych zagrywek. Z kolei trzeci typ, reprezentowany przez sitcomy takie jak The Thick of It i Veep (Figurantka) wielkiego Armanda Iannucciego, pokazywał politykę taką, jaka jest naprawdę: jako niekończącą się komedię pomyłek, w której bohaterowie - niemal zawsze nie do końca dorastający do ról, jakie przyszło im odgrywać - usiłują jakoś sobie poradzić i wyplątywać się z nieprzewidzianych, często absurdalnych, a niekiedy wręcz groteskowych sytuacji.

Na koniec każdego dnia tej podróży robiliśmy z Filippem bilans: ile było dziś Prezydenckiego pokera, ile House of Cards, a ile Figurantki? Zwykle wychodziło mniej więcej dziesięć procent Prezydenckiego pokera, dwadzieścia procent House of Cards, a cała reszta - Figurantki6. W tamtym czasie bardzo nas to bawiło. Był to jeden ze sposobów na rozładowanie napięcia i zmęczenia, które narastają w takich okolicznościach. Na dodatek nieświadomie dołączył do naszej zabawy także australijski premier Malcolm Turnbull, który w kampanii wyborczej w 2016 roku przyjął hasło "Ciągłość poprzez zmianę" - takie samo, jakiego używała główna bohaterka w swojej kampanii prezydenckiej w czwartym sezonie Figurantki. "Szukaliśmy najbardziej bezbarwnego sloganu, jaki tylko dało się wymyślić" - wyjaśniali później twórcy serialu.