1. Zaufanie
The way to make people trust-worthy is to trust them.
(Aby ludzie byli godni zaufania, trzeba im zaufać).
Ernest Hemingway, Selected Letters 1917-1961
Dlaczego zaczynamy od zaufania?
Bo ono jest na początku. Emocje są o relacjach, a bez zaufania żadna relacja nie jest możliwa.
Więc jak zdefiniujesz zaufanie?
To jest coś takiego, że jak widzisz tę gębę w Rzymie, Bocca della Verita, "Usta Prawdy", to jesteś gotowa wsunąć tam rękę. Ta paszcza podobno czasem gryzie, gdy ktoś jest kłamcą, ale w tobie jest ufność, że jak włożysz tam dłoń, to nic złego cię nie spotka. Ufasz swojej prawdomówności i ufasz, że obietnica zostanie dotrzymana.
Zaufanie jest wtedy, kiedy jestem gotowa ponieść ryzyko?
Oczywiście, ono się wiąże z ryzykiem. I z niepewnością. Z tym, że nie wiem, co się może zdarzyć. Niepewność dotyczy przede wszystkim zachowania istot ludzkich, bo przecież nigdy nie wiesz, co zrobi inny człowiek. Jeżeli chcesz mieć absolutną pewność, co będzie, to będziesz mieć kłopot z ludźmi.
Zaufanie jest zawsze tylko częściowe, bo pełne zaufanie jest ćwiczeniem bardzo trudnym. I niebezpiecznym.
Istnieje w ogóle coś takiego jak pełne zaufanie?
Niektórzy twierdzą, że noworodek jest w stanie pełnego zaufania wobec tego ciała - najczęściej kobiecego - które go żywi. Oczywiście nikt nie wie, co myśli noworodek, więc istnieje też hipoteza, że on się czuje jednością z tym karmiącym ciałem, ale wtedy nie możemy mówić o zaufaniu, bo zaufanie jednak wymaga oddzielenia.
Myślę, że w relacjach z innymi ludźmi zawsze sytuujemy się gdzieś pomiędzy tym biegunem, którym jest pełne zaufanie, a tym, gdzie mamy pełną nieufność.
Ufność jest na początku, jest noworodkowi niezbędna do przeżycia.
Jeżeli nie ma fundamentalnej ufności, to po prostu umiera. Ufność się w nim dość łatwo rozwija, jeżeli nie nastąpi coś, co - z wewnątrz albo z zewnątrz - ją naruszy. Coś w rodzaju zabójczego gniewu czy takiego absolutnie zamykającego, odcinającego od świata strachu.
A co jest mu potrzebne, żeby tę pierwotną ufność mógł w sobie rozwijać?
Podstawą jest jakiś rodzaj stabilności i bezpieczeństwa.
Powiedziałeś mi kiedyś, że "człowiek jest istotą, która potrzebuje odpowiedzi". Czy to masz na myśli?
Dla kształtowania się zaufania ta szeroko rozumiana odpowiedź jest bardzo ważna. Zaufanie tworzy otwartość pozwalającą odpowiedź świata przyjąć, a z drugiej strony bez tego, żeby na początku życia odpowiedź była życzliwa, zaufanie się nie ukształtuje. Przy czym w pierwszym okresie życia tą odpowiedzią będzie pokarm, ciepło i dotyk opiekuńczego ciała, radosne spojrzenie - to pokazuje, jak w pierwszym momencie życia inny człowiek jest całym światem człowieka. Wiadomo, że niemowlęta bardzo wcześnie rozpoznają twarz i uśmiech jako znaki, które je stabilizują i uspokajają. Potem dochodzą do tego różne "odpowiedzi", które pozwalają dziecku na osadzenie się w zaufaniu.
Jest też taki sposób myślenia, który mówi, że na początku ten mały człowiek w ogóle nie ma granic. To znaczy, że nie odróżnia tego, gdzie kończy się "ja", a zaczyna inna lub inny, w pewnym sensie zlewa się z tym uśmiechem, ciepłem, ciałem. I dopiero potem musi tę granicę wypracować.
Niektórzy twierdzą, że zaufanie to jest stan poznawczy, a nie emocja.
Emocje są stanami poznawczymi. Momentalnie odzwierciedlają najbardziej aktualny stosunek do świata jako całości. Potem oczywiście można sobie nazywać to, dlaczego mam zaufanie albo go nie mam, ale ufność to jest przede wszystkim pewna postawa, która ma charakter emocjonalny. To jest gotowość, żeby w sytuacji niepewnej wychodzić poza to, co jest znane.
Można ją nazwać "podejmowaniem ryzyka" czy zdolnością do wytrwania w niepewności, w oczekiwaniu na tę odpowiedź innego. Wytrwania w niepewności z ukrytym założeniem, że ta odpowiedź nie będzie całkowicie niszcząca. Że nawet jeśli nie będzie do końca taka, jakiej oczekujemy - na przykład będzie bolesna czy przykra - to nie zrobi nam nieodwracalnej krzywdy.
Kiedy mówimy o zaufaniu, to sądzę, że istotną sprawą jest też zaufanie do siebie. Czyli poczucie, że jestem wystarczająco odporny, dostatecznie silny, trwały i wytrwały. Że nawet jak się zdarzy coś nieprzyjemnego, nawet jeśli odpowiedź świata będzie nie taka, jakiej chciałem, to nic strasznego mi się nie stanie.
To jest podstawowy warunek zaufania do świata. Szczególnie od momentu, kiedy człowiek już wie, że jest oddzielnym i samoświadomym bytem.
I skąd to zaufanie do siebie się bierze?
Jeśli na początku nie ma wyraźnej granicy między "ja" a "świat", to zaufanie do świata kształtuje równocześnie zaufanie do siebie. Można pomyśleć, że w pierwszych momentach życia ten cały świat, którym też jestem ja, pozostaje zmienny, ale jednocześnie na podstawowym poziomie stabilny. Potem, w zależności od losów tego konkretnego istnienia, akcenty mogą się rozłożyć różnie. Ale taki byłby początek.
Przyjmujemy, że w ogromnym stopniu jest to efekt tego, w jaki sposób najbliższe osoby przyjmują tę nową istotę. Może spojrzenie tej osoby, które mówi: "nic ci się złego nie może stać". Może jakiś rodzaj dotyku. To jest to coś budujące pierwotną ufność.
Spojrzenie, które mówi: "wszystko będzie dobrze".
A nawet jak będzie źle, to w końcu będzie dobrze.
"Przejdziemy przez to".
To jest ogromny skarb. Oczywiście ma znaczenie, na ile te osoby opiekuńcze same są ufne, bo lęk tych osób jest bardzo zaraźliwy. Wiemy na pewno, że to się przenosi nie tylko przez słowa czy spojrzenia, ale po prostu przez całe ciało - poziom napięcia ciała opiekuna udziela się dziecku.
Pomyślałam teraz o oksytocynie, która znosi obrony. Mówi się o niej, że to "hormon miłości i zaufania". Jej wysoki poziom obniża ilość adrenaliny, która daje gotowość do agresji, obrony granic, do mobilizacji. Oksytocyna to jest hormon "otwarcia", bardzo potrzebny w kontakcie z noworodkiem. Jakby domyślnie jednostka ludzka potrzebowała mieć jednak ochronę. Zaufanie jest przełamaniem czujności.
Jeśli wyobrazimy sobie kobietę w chwili porodu i tuż po nim, kiedy musi przyjąć, przytulić i nakarmić nową istotę ludzką, która przed chwilą wyrywała się z jej ciała, z całym bólem i cierpieniem związanym z tym procesem, to trzeba mieć dużo tego oksytocynowego zaufania, żeby na początek nie odegrać się na tej istocie za to całe cierpienie - nie udusić jej, nie porzucić. Przychodzi mi tu na myśl heideggerowskie odwrócenie: nie dlatego człowiek może ufać, że ma oksytocynę, ale ponieważ do jego egzystencji zaufanie jest absolutnie konieczne, organizm oksytocynę wytwarza. Jeśli nie oksytocyna, to coś innego fizjologicznie by niosło zaufanie.
Z drugiej strony jakaś doza agresji jest przecież potrzebna, żeby w ogóle stać się osobnym, wytyczyć swoją granicę.
W trakcie seksu też się wydziela oksytocyna.
No właśnie, bo w seksie chodzi o to, by wpuścić do swojego ciała ciało drugiego człowieka. Tu jest potrzebne daleko idące zaufanie i stąd, ponownie, oksytocyna.
Czyli "ufam ci" oznacza: zakładam, że masz dobre intencje.
Albo zakładam, że nawet jeśli będziesz miał złe intencje, to nie zrobisz niczego takiego, co mnie zniszczy. I że będziemy mogli dotrzeć do tego obszaru, gdzie intencje są już dobre. Bo zaufanie nie jest naiwnością. To nie jest poczucie, że ten człowiek, którego widzę naprzeciwko mnie, przychodzi do mnie z samymi dobrymi intencjami.
Nie?
Moim zdaniem nie. Dlatego tak podkreślam wagę zaufania do siebie. Zaufanie zakłada, że mogą mi się przydarzyć różne trudne przygody, może zdarzy się coś groźnego, ale ostatecznie będzie dobrze. Ta osoba jest warta tego, żebym się zbliżył, jest w niej coś tak dobrego, że nawet jeżeli ona będzie trudna...
Zaskakujesz mnie. W ogóle bym tak nie pomyślała...
Moim zdaniem inaczej człowiek nie mógłby wejść w związek partnerski, małżeński.
No co ty, człowiek się zakochuje, jest w stanie wszechogarniającego zauroczenia, ma w sobie mnóstwo oksytocyny i nic nie widzi realistycznie.
No tak, ale wtedy to nie jest w ogóle człowiecze, mądre zaufanie. To jest stan fascynacji, stan pełnej idealizacji; potrzebny, ale przejściowy.
Natomiast zwykle w momencie, kiedy zawiera się związek partnerski, kiedy tak to się formułuje, jest się już trochę po tym. A mimo wszystko musi być ufność, że na jakimś podstawowym poziomie będzie dobrze. Jest takie piękne anglosaskie powiedzenie: In the end, everything will be okay. If it's not okay, it's not the end (W końcu wszystko będzie dobrze, a jeśli nie jest dobrze, to to nie jest koniec).
Pomyślałam, że codziennie podejmujemy decyzje, które opierają się na zaufaniu. Wsiadamy do samolotu, ufając, że pilot nie jest pod wpływem substancji; kupujemy jedzenie, ufając, że nikt go nie zatruł; przyjmujemy leki, ufając, że to nie placebo...
Kiedy kilka lat temu pisałem książkę o języku ekonomii, to umieściłem w niej, uznając za niezbędną, część o zaufaniu i wiarołomstwie. I tak jak w myśli Kanta wolność jest warunkiem moralności indywidualnej - bo nie możesz ponosić moralnej odpowiedzialności, jeśli nie podjęłaś decyzji w sposób wolny - tak zaufanie jest warunkiem funkcjonowania społeczeństwa, wszelkich relacji społecznych, bo nie możesz wejść w żadną relację, jeśli nie ma w tobie minimum zaufania.
Gdy zapalasz gaz w kuchence, to zakładasz, że ci, którzy ją zaprojektowali, umieli to robić, i podobnie ci, którzy ją montowali, instalowali. Zrobili to z taką starannością, że ona nie wybuchnie.
Ciekawą rzeczą jest, że na poziomie społecznym zaufanie jest zinstytucjonalizowane. Ma charakter oparty na procedurach. To znaczy, że jest przeniesione z poziomu indywidualnego wyboru i wolności - czy chcę być godzien zaufania, czy nie chcę brać tej odpowiedzialności - na poziom społecznej konieczności i prawnego przymusu. Pan, który ci montuje kuchenkę, po pierwsze, odpowiada karnie za swoje błędy, po drugie, ma wykształcenie, które państwo zaświadcza i w związku z tym on wie, jak to zrobić. Cały ten system instytucjonalnych gwarancji powoduje, że zaufanie staje się dla nas czymś pewnym.
Oby tak było.
Mnie tego nauczył Timothy Snyder. W książce o Zagładzie napisał takie zdanie, które na początku bardzo mnie zaskoczyło: Jeśli jeden człowiek musi liczyć na to, że drugi człowiek postąpi uczciwie, ponieważ nie ma co do tego żadnej pewności - to mamy do czynienia z klęską społeczeństwa. Miał na myśli taką sytuację, w której ukrywający się Żydzi podchodzili do czyjegoś domu i nie wiedzieli, czy tam dostaną chleb, czy ktoś ich wyda, czy zabije. Rozpadł się instytucjonalny porządek, w którym nieudzielenie pomocy komuś poważnie zagrożonemu było przestępstwem i zasługiwało na karę. Wszystko stało się kwestią złej lub dobrej woli tego, na czyjej łasce się było.
Dziś, wsiadając do samolotu, jesteś "na łasce" pilota. Gdybyś wpierw musiała dowiadywać się, czy pilot w ogóle umie latać albo czy ma dziś dobry humor, to nikt nigdy by nie latał. W takiej sytuacji poziom zaufania społecznego spada prawie do zera, możesz się opierać jedynie na indywidualnej relacji z tym konkretnym człowiekiem. W tym sensie społeczeństwo nie opiera się na tym, że ludzie są dobrzy i dokonują wyborów, które pozwalają im zaufać, tylko społeczeństwo opiera się na przymusie bycia wiarygodnym. Jeśli ten przymus się załamuje, to społeczeństwo wpada w stan kompletnej anomii, jaką na przykład w Europie była Zagłada. A na obszarach, gdzie toczą się wojny, bardzo często pojawia się właśnie taki stan, kiedy trzeba się zastanawiać: czy mogę podejść do tego człowieka? Czy mogę mu zaufać?
Gdzie my dzisiaj jesteśmy na tym kontinuum?
My, Polacy?
Tak.
Polacy od dziesięcioleci żyją w pokoju i większość instytucjonalnych gwarancji społecznego zaufania jakoś działa. Ale takie wydarzenia jak katastrofa smoleńska, kiedy generał, który sam powinien być gwarantem zaufania, całkowicie go nadużył - arbitralnymi rozkazami rozrywając procedury, których piloci próbowali się trzymać - pokazują, że zaufanie społeczne w Polsce jest niskie. Bo zawsze może się zjawić jakiś uprzywilejowany ktoś, kto za nic będzie miał instytucjonalne gwarancje zaufania. I ciągle zdarzają się takie nadużycia. Collegium Humanum, Szpital Południowy w Warszawie... Dlatego u nas nadal ceni się raczej osobistą znajomość i wynikające z niej zaufanie, a nie gwarancje instytucjonalne i procedury.
I tu wrócę jeszcze do Snydera. Bo najpierw czytałem Czarną ziemię..., a potem z powodu covidowego zapalenia płuc trafiłem na dość długo do szpitala i tam chłonąłem Oddział chorych na raka Aleksandra Sołżenicyna. Sołżenicyn bardzo pozytywnie wartościuje osobisty wybór, w którym decydujesz się zaufać, a ktoś obdarzony zaufaniem bierze ten ciężar na siebie. Ale zupełnie go nie interesuje poziom społeczny, zaufanie społeczne. U niego wybór między przyjęciem zaufania a wiarołomstwem jest wyłącznie indywidualny. Zacząłem się zastanawiać, dlaczego między nim a Snyderem jest taka różnica? I doszedłem do wniosku, że Sołżenicyn pisze, żyjąc w społeczeństwie zinstytucjonalizowanej nieufności.
W Rosji stalinowskiej tak ze strony instytucji, jak i ze strony indywidualnych ludzi musiałaś zakładać nadużycie zaufania. Musiałaś pamiętać, że jak powiesz żart, to ktoś doniesie. Jak pójdziesz do instytucji, to ona cię potraktuje z buta. Procedury, owszem, działały, ale w oparciu o strach. I ta zinstytucjonalizowana nieufność była tak silna, że jak ktoś się zachował w sposób godny zaufania, to było coś absolutnie wyjątkowego, coś w rodzaju cudu. Krótko mówiąc, społeczeństwa można konstruować na różne sposoby pod kątem zaufania.
Wiemy oboje, że poziom zaufania społecznego - w porównaniu z innymi krajami europejskimi - jest w Polsce katastrofalnie niski. Ostatnie badania CBOS pokazują, że tylko 22 procent naszych współobywateli uważa, że "ogólnie rzecz biorąc, większości ludzi można ufać". 75 procent mówi: "w stosunkach z innymi trzeba być bardzo ostrożnym".
Poza Serbami nie ma chyba w Europie równie nieufnego społeczeństwa. I to się przekłada na niski udział w aktywności społecznej, niskie uzwiązkowienie czy udział w ruchach politycznych. Ale mówmy o punkcie odniesienia. W Europie Zachodniej od kilkudziesięciu lat jest pokój, wojna nie była taka straszna (poza samymi Niemcami), są to więc społeczeństwa, które długo żyją w pewnego rodzaju instytucjonalnym i kulturowym porządku zaufania. Natomiast wschodnioeuropejskie społeczeństwa, a szczególnie społeczeństwo polskie, z różnych ważnych przyczyn zawsze będą przegrywać w tym wyścigu.
Dlaczego ta nasza nieufność jest taka stabilna?
Przyczyny zapisane są w historii. Zaczynając od najnowszej - dla bardzo wielu Polaków transformacja była ogromnym nadużyciem zaufania. W 1989 roku powszechnie obdarzyli ufnością solidarnościowe ekipy i w ogromnej części znaleźli się na bezrobociu, z zakazem strajków, w biedzie. Na to nakłada się trauma stanu wojennego, zawiedzione nadzieje pierwszej "Solidarności", wcześniejszy skorumpowany autorytaryzm PRL-u. Stalinizm. Dalej wojenne PTSD, opisane przez Michała Bilewicza w książce Traumaland. Nie tylko to, że się doświadczało przemocy i okrucieństwa, ale też to, że się było niemym ich świadkiem albo sprawcą. Ale powiedziałbym, że to sięga jeszcze dużo dalej. Uważam, że natura systemu społecznego, który w XVII wieku ukształtował się w Polsce, a potem trwał przez trzysta lat, czyli folwarcznej pańszczyzny, w głęboki sposób straumatyzowała ogromną część polskiego społeczeństwa.
To znaczy?
Zdecydowana większość Polaków doświadczyła w I Rzeczypospolitej skrajnego wyzysku i nędzy. Najlepiej opisał to, pokazując stosunki polskich panów i ukraińskich chłopów, historyk z Francji Daniel Beauvois w książce Polacy na Ukrainie 1832-1863. Ale w Polsce "rdzennej" było podobnie. To zniewolenie, nędza powodowały, że z pokolenia na pokolenie przekazywano poczucie stałego zagrożenia, niemożności zaufania, arbitralności każdej instytucji publicznej. Przekonanie, że można liczyć tylko na siebie i na swojaków.
"Umiesz liczyć, licz na siebie".
Ta "mądrość" zapisywała się przez pokolenia. W połączeniu z wydarzeniami z ostatniej historii to sprawia, że dla wielu ludzi porządek instytucjonalny, który budowaliśmy w Polsce w ciągu ostatnich dziesięcioleci, wcale nie jest godny zaufania.
Jeżeli komuś w małej miejscowości zamknięto fabrykę, w której od dwóch pokoleń pracowała jego rodzina, i w związku z tym znalazł się w sytuacji człowieka niepotrzebnego, to nic dziwnego, że jego zaufanie do instytucji nie wzrosło. Dla klasy średniej ten świat, w którym żyjemy, jest w miarę godny zaufania, ale dla mniej więcej połowy - a może i większej części - polskiego społeczeństwa jest zupełnie odwrotnie.
A mógłbyś rozwinąć tę myśl dotyczącą doświadczeń wojennych - w jaki sposób bycie świadkiem czegoś, o czym nie można mówić, sprawia, że zaufanie się załamuje?
Milczenie powoduje, że zakłada się wszystko, co najgorsze. Na przykład domyślasz się, że twój wujek po którejś z masakr wszedł do pustego domu i coś z niego wyniósł. I się wzbogacił. Potem myślisz, że ci, którzy mieszkają naprzeciwko, wiedzą o tym i gotowi są w każdej chwili donieść nowej władzy albo sami go rozliczyć, powiedzieć: "podziel się!". Więc lepiej w ogóle nie wchodzić na pewne tematy...
Czyli wprawdzie siedzisz z sąsiadem przy stole, ale nie wiesz, co on wie... I tak siedzicie w milczeniu...
Albo raczej: myślisz, że on wie, ale jednocześnie zakładasz, że też ma swoje ciemne tajemnice, i w związku z tym, jeżeli powiesz cokolwiek, to możesz go urazić, uruchomić taki rodzaj wściekłości, który będzie trudny do opanowania.
To jest doświadczenie rozpadu świata społecznego, które powoduje, że bardzo trudno jest zakładać, że inni mają dobre intencje albo się nie boją.
Można z tym coś zrobić?
Myśląc psychoanalitycznie, jak coś jest wypowiedziane, to już jest początek pewnego rodzaju reparacji, a bardzo wiele rzeczy w Polsce jest jednak wypowiadanych. Okres od Sąsiadów Grossa do zdobycia władzy przez PiS to był intensywny czas pracy nad naszą historią.
Nad tym, co było wyparte i zaprzeczone.
Nad historią polsko-żydowską. Coś się jednak nieodwracalnie zmieniło, wyszło na światło dzienne.
Twoja książka też miała w tym swój udział.
Tak, myślę, że Prześniona rewolucja również w tym uczestniczyła. To był ciąg wydarzeń. To, co się dzieje teraz, to jest przepracowanie ludowej historii. Polacy w końcu nie udają, że wszyscy są szlachcicami. Zaczęło być normalne, że jest się chłopem. Nic dziwnego, że tyle się tych Chłopek sprzedało.
Ponad sześćset tysięcy egzemplarzy.
Ale to dopiero początek. Pozostaje jeszcze wiele spraw, choćby historia transformacji po 1989 roku.
A jaki jest związek między zaufaniem społecznym a wciąż pielęgnowaną w Polsce tożsamością "ofiary", kogoś, kto został bardzo skrzywdzony?
Żeby móc mieć zaufanie, trzeba mieć przekonanie do własnej siły. A jeśli ktoś czuje się ofiarą, która w każdej chwili może zginąć, wtedy każda forma nieufności jest uzasadniona. Pozycja ofiary nie sprzyja zaufaniu.
Ale jest pielęgnowana.
Bo daje poczucie moralnej wyższości. Można wtedy nie myśleć o tych wszystkich złych rzeczach, które się zrobiło, bo ma się poczucie, że moja krzywda usprawiedliwia wszystko.
I moja krzywda jest zawsze największa.
Krzywda chyba w ogóle tak działa. Poczucie krzywdy jest poczuciem, które nie toleruje jakiejkolwiek relatywizacji. Mojej krzywdy nie da się porównywać z cudzą krzywdą. Krzywda to jest jeden z takich prądów w tym oceanie emocji, który się rozlewa szeroko. Taki El Ni?o, który zakrywa wszystko inne. I kształtuje to, co dookoła.
Czy widzisz w świecie, w którym teraz żyjemy, jeszcze jakieś inne procesy, które podkopują zaufanie społeczne?
Współczesny świat silnie promuje taki rodzaj indywidualizmu, w którym liczy się tylko to, co się dzieje w granicach własnej skóry. Mogę dziś obcować z całą masą bodźców, będąc jednocześnie właściwie poza relacjami społecznymi. Wszystko zostaje zastąpione przez kupowanie.
Kupowanie jest relacją społeczną?
Oczywiście. To też jest relacja społeczna oparta na pewnym poziomie zaufania. Neoliberalna teoria społeczna głosi zresztą, że wszystkie relacje społeczne dadzą się sprowadzić do wymiany, czyli formy kupna. Nawet "romantyczne". Kiedyś kupowanie to była historia dość bogata w treść - szłaś do szewca, który sam robił i sprzedawał buty, on brał miarę, dyskutował z tobą o fasonie, gatunku skóry... Stopniowo jednak ta relacja stawała się coraz uboższa - zwykle po drugiej stronie jest osoba, której dajemy pieniądze, ona nam daje towar, a od producenta dzieli nas wielka firma dystrybucyjna...
Dziś zakupy robi się w internecie.
To część procesu, o którym mówię. Ale nawet jeśli kupujesz w internecie, wciąż jest to relacja społeczna, zresztą też oparta na zaufaniu. Osoby, które coś sprzedają, domagają się, aby je ocenić, wkładają do paczek karteczki "miłego dnia", ewidentnie starają się, żeby to miało cechy relacji w miarę osobistej. Tylko w gruncie rzeczy to nie jest relacja bezpośrednia, ale jakby "skoncentrowana" w towarze i jego cenie. Co nie znaczy, że nie dostarcza całej masy endorfin, tej przyjemności krótkotrwałego spełnienia.
I poczucia sprawczości.
Właśnie tak. I to powoduje, że świetnie przekierowuje uwagę na ten obszar, jak gdyby redukując inne rodzaje relacji. No a teraz do tego doszła nieprawdopodobna siła mediów społecznościowych.
Jak to się ma do zaufania?
Wiemy już, że sposób współczesnego konsumowania obrazów, czyli scrollowania, oglądania rolek i znowu scrollowania, wywołuje przyjemny stan. Skoro tak, to nie musimy szukać przyjemnych stanów gdzie indziej, czyli na przykład w bezpośrednich relacjach z innymi ludźmi. I to powoduje, że w pewnym sensie nie musimy okazywać jakiegoś szczególnego zaufania innej osobie.
To, co widzimy na naszych ekranach, jest tak sformatowane, aby dostosowywać się do naszych oczekiwań. Więc scrollując, nie podejmujesz ryzyka bezpośredniego kontaktu i zapewne dlatego wielu ludzi wybiera to, bo woli w gruncie rzeczy mieć kontakt z tym, co oferują ekrany.
Mniej więcej wiemy, czego możemy się spodziewać.
Nie ma tego ryzyka, które zawsze niesie kontakt z rzeczywistym człowiekiem. I to redukuje zaufanie, bo coraz więcej osób boi się rzeczywistego kontaktu. Nie wiem, czy zauważyłaś: dziś, jeśli chcesz do kogoś zadzwonić, to najpierw musisz wysłać esemes, zapytać, czy możesz zadzwonić. I nie zdziw się, jak dostaniesz odpowiedź: "teraz wolałbym nie rozmawiać, czy nie możesz mi tego napisać?".
I jak to rozumiesz?
Rozmowa telefoniczna jest ryzykowna, bo ktoś może ci odpowiedzieć niemiłym tonem, może nie mieć humoru, może powiedzieć rzecz zaskakującą, która będzie nieprzyjemna...
Rozmowa bezpośrednia jest nie do skontrolowania, a wiadomość na czacie już tak. Można edytować, usunąć, przerwać w dowolnym momencie etc.
A ponieważ nie ma treningu takich sytuacji, tego poczucia, że niemiły głos naprawdę mi nie zaszkodzi, to zaczyna się pojawiać lęk. I robi się błędne koło - bo do tego dostosowuje się cały język bardzo wzmacniający to poczucie. Ktoś na kogoś nafukał, a ten drugi mówi: "to było przekroczenie". I już nie można z nim utrzymywać kontaktu, przedstawia się go jako agresora.
I oczywiście, z jednej strony jest w tym zwiększenie wrażliwości na różne sytuacje przekraczające nasze granice, ale z drugiej strony to działa na rzecz zmniejszenia zaufania. Bo sądzę, że nawet jak ktoś nam zrobi coś troszeczkę nieprzyjemnego, to przecież nic strasznego z tego nie wyniknie. Można powiedzieć na przykład: "Ej, nie chcę, żebyś się tak do mnie zwracał, ale poza tym chciałbym z tobą omówić takie a takie sprawy".
Skoro mówimy o mediach społecznościowych, może powiedzmy, że to jest przestrzeń zalana nieprawdziwymi informacjami, które udają prawdziwe. To również wpływa na zaufanie.
To prawda. Dochodzi to, że media lubią wzmacniać emocje, a w szczególności media społecznościowe.
Ich twórcy wiedzą, że wtedy będziemy więcej czasu spędzać przy ekranie.
Uwaga jest towarem, zresztą od dawna, bo w końcu stacje telewizyjne też rywalizowały o uwagę. Ale dziś można szybko doprowadzać emocje do wrzenia.
Podaj przykład.
Na przykład ogłasza się, że będzie demonstracja przeciwników czegoś tam. Potem ogłasza się, że w tym samym miejscu zbierają się przeciwnicy tych przeciwników. Potem się pisze, że ci, którzy się tam zbierają, są uzbrojeni. Zdarzało się, że zwoływano w ten sposób w to samo miejsce demonstrantów z dwóch przeciwstawnych "baniek". W efekcie w jakimś miejscu jest tłum ludzi nakręconych wściekłością, którzy zaczynają się atakować, pojawia się mnóstwo zdjęć, komentarzy z tego wydarzenia i uruchamia się poczucie, że żyjemy w świecie będącym na progu wojny domowej.
Ten rodzaj przemieszania prawdy z kłamstwem jest według mnie dla zaufania najniebezpieczniejszy.
Metoda "zatruwania studni".
Klasyczna myśl Hannah Arendt, że kłamstwo w sferze publicznej nie służy temu, żeby ludzie w nie uwierzyli, tylko temu, by przestali wierzyć, że istnieje jakakolwiek prawda. I żeby całkowicie utracili zaufanie.
Sama już nie wiem, gdzie mam sprawdzać informacje.
Media społecznościowe pojawiły się przed chwilą i jesteśmy trochę nieprzytomni, zalani tym. Być może z tego wynikną jakieś straszne rzeczy, ale potem wypracujemy mechanizmy chronienia się przed tym zalewem.
Zapomniałam, że ty jesteś apokaliptycznym optymistą.
In the end everything will be ok. If it's not ok, it's not the end.
Możemy coś zrobić, żeby tego "społecznego kleju" było w Polsce nieco więcej? Nieufność bardzo utrudnia codzienne życie, współbycie.
Po pierwsze, "dać rzeczom słowo", czyli stopniowo zmniejszać zakres przemilczeń. To fundamentalnie zmienia stosunek do samych siebie i do tej tajemnicy, o której mówiliśmy, a która jest źródłem głębokiej nieufności. To jest pierwszy krok: wypowiadanie trudnych spraw na głos.
A drugi krok to jest sprawiedliwe społeczeństwo. Narastające lekceważenie ludzi, którzy nie mają środków - czy kulturowych, czy społecznych, czy finansowych - bardzo pogłębia nieufność. To jest taka nowa nieufność, której efektem były żółte kamizelki we Francji, brexit w Wielkiej Brytanii czy "kryzys autorytetów" w Polsce. Żeby więc społeczne zaufanie mogło się jakkolwiek rozwijać, potrzebne jest też poczucie wspólnoty.
