[1] Andragogika - pedagogika dorosłych.
[2] W przypadku typu szkoły, jaki interesuje nas w tej książce najbardziej, warto zaznaczyć, że obie grupy należą do grona osób dorosłych, co ma pewne określone konsekwencje, o których będę jeszcze wspominał.
[3] Za takie w swoich rozważaniach uważać będę osoby, które przekroczyły barierę dwudziestu lat, ale bezpośrednio po ukończeniu szkoły średniej nie kontynuują edukacji na studiach wyższych. Doskonale zdaję sobie sprawę, że obowiązek szkolny w Polsce obejmuje osoby do osiemnastego roku życia, jednak ze względu na fakt, że absolwenci technikum mają zwykle dwadzieścia lat, za granicę wieku poszkolnego przyjąłem właśnie tę wartość.
[4] A. Rudnik, K. Czykier, Człowiek stary jako podmiot oddziaływań edukacyjnych (?), s. 59, [na:] https://repozytorium.ukw.edu.pl/bitstream/handle/item/3681/Anna%20Rudnik%20Krzysztof%20Czykier%20Czlowiek%20stary%20jako%20podmiot%20oddzialywan%20edukacyjnych.pdf, [dostęp: 23.05.2020].
[5] Tamże, s. 59.
[6] Tamże, s. 60.
[7] Sporo moich koleżanek i kolegów z branży edukacyjnej w wyniku globalnej pandemii, która rozpoczęła się wiosną 2020 roku, stało się ekspertami od zdalnego nauczania, poznając jego tajniki na zasadzie prób i błędów.
[8] Porównaj: J. Halicki, Edukacja w starości jako działanie poprawiające jakość życia seniorów, [na:] http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Chowanna/Chowanna-r2009-t2/Chowanna-r2009-t2-s203-212/Chowanna-r2009-t2-s203-212.pdf, [dostęp: 23.05.2020].
[9] W książce tej nie skupiam się na porównaniu edukacji dorosłych w Polsce i innych krajach. Podane przykłady traktować należy jedynie ilustracyjnie.
[10] W wieku 101 lat ukończył liceum. Teraz wybiera się na studia, [na:] https://www.wprost.pl/zycie/10057029/w-wieku-101-lat-ukonczyl-liceum-teraz-wybiera-sie-na-studia.html, [dostęp: 21.07.2021].
[11] A 90-years-old woman gets Her high school diploma, [na:] https://www.ndtv.com/offbeat/a-90-year-old-woman-gets-her-high-school-diploma-395753, [dostęp: 21.07.2021].
[12] Wiedza jest skarbem. 96-latek z Sycylii najstarszym studentem Włoch, [na:] https://www.rmf24.pl/fakty/swiat/news-wiedza-jest-skarbem-96-latek-z-sycylii-najstarszym-studentem,nId,4645934, [dostęp: 21.07.2021].
[13] Porównaj: Kształcenie w szkołach dla dorosłych. Informacja o wynikach kontroli NIK. Delegatura w Kielcach, Nr ewid. 33/2016/P/16/071/LKI, [na:] https://www.nik.gov.pl/plik/id,15038,vp,17508.pdf, [dostęp: 28.06.2021].
[14] W momencie ukazania się książki funkcjonujące pod nazwą Ministerstwa Edukacji i Nauki.
[15] Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 roku. Prawo oświatowe, [na:] http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20170000059/T/D20170059L.pdf, [dostęp: 9.07.2018].
[16] Ustawa z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty, [na:] http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19910950425, [dostęp: 31.05.2018].
[17] Czyli od trzeciego semestru.
[18] Pomijam kwestie przyjmowania kandydatów do innych typów szkół (na przykład policealnych). Szczegółowo omawia je ustawa z grudnia 2016 roku (art. 141). Szczególne przypadki zapisu kandydatów do szkół dla dorosłych (na przykład przenoszenia z jednej placówki do drugiej) również określa wspomniana ustawa. W niniejszej książce nie będzie o tym mowy.
[19] Pisanie książki z różnych przyczyn było rozłożone w czasie. Powstawała ona kiedy istniały jeszcze gimnazja, ale też już po zmianie przepisów, czyli w momencie ich tzw. wygaszania. Stąd posługiwanie się przeze mnie dwoma formami (tj. szkoła ponadpodstawowa i szkoła ponadgimnazjalna) oraz - kiedy wymaga tego sytuacja - odwoływanie się do ustawy przed i po wspomnianej już reformie.
[20] Warto wspomnieć, że cykl edukacyjny w tego typu szkole może rozpoczynać się we wrześniu, ale także w okresie zimowym (w styczniu lub lutym). W przypadku zaocznym szkół dla dorosłych kalendarz jest więc "ruchomy", a pojęcia roku szkolnego i kolejnej klasy są mniej istotne od semestrów.
[21] Dokumenty te dostępne są na stronie internetowej Ministerstwa Edukacji i Nauki (dawnego Ministerstwa Edukacji Narodowej).
[22] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2019 roku w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół, [na:] http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190000639, [dostęp: 12.11.2020].
[23] Słownik języka polskiego PWN, hasło: "konsultacja", [na:] http://sjp.pwn.pl/sjp/konsultacja;2564428.html, [dostęp: 31.05.2017].
[24] O tym, jak w praktyce wygląda praca ze słuchaczami w zaocznym liceum na lekcji języka polskiego, piszę szerzej w jednym z dalszych rozdziałów.
[25] Zapewne nie jest przypadkiem, że wymienione przedmioty są obowiązkowe na egzaminie maturalnym.
[26] Patrz: Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla liceum, technikum i szkoły branżowej II stopnia, [na:] https://www.ore.edu.pl/2018/03/podstawa-programowa-ksztalcenia-ogolnego-dla-liceum-technikum-i-branzowej-szkoly-ii-stopnia/, [dostęp: 18.07.2019].
[27] A. Szulc, Nowa szkoła. Zmianę edukacji warto zacząć przy tablicy, wyd. Natuli, Łódź 2019, s. 28-29.
[28] Tamże, s. 54.
[29] Określa je Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 marca 2009 roku w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli.
[30] Pojawia się pytanie: jakie działania wychowawcze stosować w przypadku osób dorosłych? W szkołach dla dorosłych nie ma obowiązku realizacji programu wychowawczo-profilaktycznego, bowiem tego typu placówki edukacyjne, wedle aktualnych przepisów, są wyłączone z obowiązku realizacji tego wymagania. Zatem czy zwrot "nauczyciel w prowadzonych przez siebie działaniach dydaktycznych i wychowawczych" jest prawidłowy w przypadku nauczyciela pracującego w zaocznym liceum ogólnokształcącym dla dorosłych? Tak, jest on prawidłowy. Pamiętać trzeba, że szkoła (i każdy zatrudniony w niej nauczyciel) realizuje treści wychowawcze i profilaktyczne określone w podstawie programowej, którą można zdefiniować jako obowiązkowe zestawy celów kształcenia i treści nauczania, w tym umiejętności opisane w formie ogólnych i szczegółowych wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności, które powinien posiadać uczeń po zakończeniu określonego etapu edukacyjnego. Dobrze problem ten streściła M. Czarnocka w artykule Program wychowawczo-profilaktyczny w szkołach dla dorosłych, [na:] https://epedagogika.pl/prowadzenie-dokumentacji/program-wychowawczoprofilaktyczny-w-szkolach-dla-doroslych-1841.html, [dostęp: 15.09.2018].
[31] Program "Uczenie się przez całe życie" (ang. Lifelong Learning Programme, LLP) jest programem edukacyjnym przygotowanym i uruchomionym przez Komisję Europejską w 2007 roku i obowiązującym w latach 2007-2013. Miał on na celu m.in. wspieranie wymiany studentów oraz nauczycieli krajów członkowskich, doskonalenie i rozwijanie umiejętności związanych z wykonywanym zawodem, promowanie kreatywności oraz korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych. Pomimo zakończenia funkcjonowania programu jego idee są wciąż żywe i powinny być rozwijane przez nauczycieli w podejmowanych przez nich działaniach.
[32] W swojej praktyce dydaktycznej spotkałem się jednak z narzucaniem z góry serii podręczników, jakie stanowić miały źródło wiedzy dla słuchaczy zaocznego liceum ogólnokształcącego (z czym, jako nauczyciel rozpoczynający pracę w zawodzie, niewiele mogłem zrobić).
[33] Nauczyciel pamiętać powinien, że odpowiada tylko przed dyrektorem szkoły, który posiada stosowne kwalifikacje do sprawowania pieczy nad placówką. Nauczyciel zatrudniony w zaocznym liceum ogólnokształcącym dla dorosłych nie musi tłumaczyć się ze swoich poczynań w ramach procesu edukacyjnego osobie typu menadżer, koordynator, rezydent, która kieruje placówką edukacyjną, ale nie posiada kwalifikacji do oceny merytorycznej strony pracy nauczyciela.
[34] Procedury te szczegółowo określone są w przepisach BHP obowiązujących w danej placówce.
[35] J. Bielski, Nauczyciel doskonały, wyd. Impuls, Kraków 2017, s. 20.
[36] Tamże, s. 59.
[37] Tamże, s. 59.
[38] Porównaj: J. Półturzycki, Dydaktyka dorosłych, s. 117.
[39] Pamiętajmy jednak, że osoby dorosłe - w przeciwieństwie do dzieci i nastolatków - powinny być w stanie dłużej skupić swoją uwagę na jednej czynności. Dlatego też zajęcia na studiach i w szkołach dla dorosłych trwają po dziewięćdziesiąt minut, a w szkołach podstawowych i średnich dla młodzieży tylko czterdzieści pięć.
[40] A. Frąckowiak, Organizacja procesu kształcenia dorosłych. Między porządkiem a chaosem, [w:] A. Fabiś, B. Cyboran, Dorosły w procesie kształcenia, Wyższa Szkoła Administracji w Bielsku-Białej, 2009, s. 41.
[41] Tamże, s. 42.
[42] Udowodniła to doskonale tzw. nauka zdalna, z jaką mieliśmy do czynienia w polskich szkołach od wiosny 2020 roku do lata 2021 roku w związku z pandemią koronawirusa.
[43] Nauczyciel roku bije w polską szkołę: Pruski model, który nadal trzyma się mocno, [na:] https://edukacja.dziennik.pl/aktualnosci/artykuly/584215,nauczyciel-roku-staron-szkola-nauczyciel-praca-pieniadze-edukacja.html, [dostęp: 27.11.2018].
[44] Porównaj: A. Szulc, dzieło cytowane, s. 95-96.
[45] Porównaj: Ekonomia czy wzorce społeczne - dlaczego młodzi mieszkają z rodzicami, [na:] https://krd.pl/Centrum-prasowe/Aktualnosci/2014/Ekonomia-czy-wzorce-spoleczne-%E2%80%93-dlaczego-mlodzi-mieszkaja-z-rodzicami, [dostęp: 20.05.2019].
[46] Słownik języka polskiego PWN, hasło: "mentor", [na:] https://sjp.pwn.pl/sjp/mentor;2482373.html, [dostęp: 29.11.2018].
[47] W drugim przypadku dochodzi nauka poprzez obserwację tego, jakie błędy popełnia ktoś inny, jednak nie jest to w tej chwili interesującym nas zagadnieniem.
[48] Jedna z moich uczennic uczęszczających do liceum dla dorosłych zrezygnowała z przystąpienia do egzaminów maturalnych, ponieważ bała się, że jej wyniki będą niższe od tych, jakie uzyska jej córkę, która do matury - jako uczennica liceum ogólnokształcącego dla młodzieży - przystępowała w tym samym roku szkolnym.
[49] Warto zaznaczyć, że przy całym szacunku dla tzw. kultury błędu, potknięcia i niepowodzenia nie powinny mieć konsekwencji wyłącznie na etapie poznawania tematu i ćwiczenia nowych zagadnień. Błąd popełniony np. już na sprawdzianie jest błędem innej kategorii i musi mieć negatywny wpływ na ocenę. Dlatego też daleki jestem od przekonania, wedle którego ocena poprawiana w chwili jej poprawienia zostaje wymazana i nie jest później brana pod uwagę. Pisałem o tym wcześniej w innym miejscu (porównaj: M. Kołodziej, Czy zła ocena powinna zniknąć momencie jej poprawienia?, [na:] https://mkolodziej.wordpress.com/2017/12/02/czy-zla-ocena-powinna-zniknac-w-momencie-jej-poprawienia, [dostęp: 04.10.2021]).
[50] M. Czakon, Jak uczyć skuteczności siebie i innych, Centrum Dobrego Wychowania, Motycz Leśny 2019, s. 186.
[51] Przykład z życia: podręcznik akademicki informował, jak radzić sobie z tzw. trudnym uczniem (podkreślam liczbę pojedynczą) uczęszczającym do klasy z uczniami, którzy nie sprawiają problemów wychowawczych i edukacyjnych. Rzeczywistość szkolna często pokazuje jednak, że w oddziale klasowym proporcje te są zgoła odmienne i to raczej uczniowie bezproblemowi stanowią mniejszość.
[52] Oczywiście problem ten dotyczy nauczycieli każdego przedmiotu, ale ze względu na tematykę książki biorę pod uwagę jedynie nauczycieli polonistów.
[53] Chodzi na przykład o kwestię ustawienia stolików w sposób inny niż tradycyjny lub zaaranżowanie przestrzeni tak, aby uczący się bez problemów mogli przemieszczać się w obrębie sali lekcyjnej.
[54] Pamiętajmy o tym, że w każdym przedmiocie istnieją treści, które najlepiej przekazać, wykorzystując metody podające, takie jak wykład czy prelekcja.
[55] Ponownie przykład z życia: ucząc w dwóch równoległych grupach, te same tematy realizowałem w odmienny sposób. Powodem była średnia wieku słuchaczy (w grupie A znajdowali się bowiem w większości ludzie młodzi, średnio do dwudziestego piątego-trzydziestego roku życia; do grupy B uczęszczali słuchacze w przedziale czterdziestu-pięćdziesięciu lat) oraz ich nastawienie (starsi słuchacze zdecydowani byli, aby podejść do egzaminu maturalnego, gdyż wymagał tego od nich pracodawca; młodszym zależało jedynie na ukończeniu liceum, ponieważ pragnęli kształcić się w szkole policealnej, do czego matura nie była im już potrzebna).
[56] Porównaj z piramidą potrzeb Abrahama Maslowa.
[57] O współczesnych rolach nauczyciela często mówi również Jarosław Szulski, autor książki Nauczyciel z Polski. W ramach Kongresu "Zmiana edukacji", w swoim wystąpieniu zatytułowanym Specjalista, odkrywca, towarzysz, przywódca, psycholog, przyjaciel. Ile ról kryje zawód nauczyciela współczesnego i sprzed kilku dekad? wygłoszonym 15 kwietnia 2021 r., wyliczył on następujące role nauczyciela: a) specjalisty, b) psychologa, c) "dobrego dorosłego", d) organizatora, e) "telefonisty" (przeciwieństwo radykalisty; nauczyciel, który zaczyna więcej słuchać, tłumaczyć i wyjaśniać). Uważam, że zaproponowany przez badacza podział w wielu punktach jest tożsamy z tym, co znaleźć można w mojej książce.
[58] Pomijam już fakt nikłego prestiżu społecznego dla zawodu nauczyciela, jaki widoczny jest na przestrzeni ostatnich dekad.
[59] Co wiąże się bezpośrednio także z tzw. wiekiem emerytalnym. W Polsce w chwili publikacji książki granica ta dla kobiet wynosiła sześćdziesiąt, a dla mężczyzn sześćdziesiąt pięć lat.
[60] A. Rudnik, K. Czykier, dzieło cytowane.
[61] A. Popławska, M. Zińczuk, Kompetencje komunikacyjne nauczyciela i ich przejawy w procesie kształcenia, [w:] Kompetencje w porozumiewaniu się nauczyciela akademickiego. Wielorakie perspektywy, pod red. W. Maliszewskiego, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2007.
[62] Wielokrotnie w swojej pracy spotykałem się z sytuacją, kiedy grupa słuchaczy danego semestru w zaocznym liceum dla dorosłych oscylowała w granicy czterdziestu osób, co niejako w wielu przypadkach narzucało formę pracy, jaką jest wykład, prelekcja. Zajęcia te zbliżone były w tym momencie do wykładu odbywającego się na studiach, a nie lekcji (konsultacji zbiorowej) w zaocznej szkole średniej. Mimo wszystko często starałem się przełamywać schemat i proponowałem swoim słuchaczom inną formę pracy z dyskusją lub podziałem na mniejsze lub większe grupy.
[63] Wielu słuchaczy uczęszczających na moje zajęcia z różnych przyczyn (praca, obowiązki rodzinne, ale też lenistwo) opuszczało lekcje rozpoczynające się o godzinie ósmej (obecność sygnalizowali dopiero na drugim bloku) lub piętnastej-szesnastej (tutaj, oprócz wspomnianych już powodów, pojawiała się także kwestia niedogodnego dojazdu do miejsca zamieszania).
[64] J. Bielski, dzieło cytowane.
[65] Cytaty z ankiet.
[66] Przyjmuje to formę niemalże samokrytyki.
[67] J. Turner, D. Helms, Rozwój człowieka, WSiP, Warszawa 1999, s. 545-547.
[68] Słownik języka polskiego PWN, hasło: "uczeń", [na:] http://sjp.pwn.pl/szukaj/ucze%C5%84.html, [dostęp: 31.05.2017].
[69] Po reformie: szkole branżowej.
[70] W zależności, czy mamy na myśli kandydatów sprzed reformy wprowadzonej ustawą z grudnia 2016 roku, czy też tych objętych wspomnianymi przepisami.
[71] Co, przypominam, ciągle gwarantuje konstytucja z 1997 roku.
[72] R. Kałużny, Kształcenie dorosłych w dobie płynnej ponowoczesności, "Edukacja Dorosłych", Nr 1/2013, s. 46.
[73] A. Litawa, Z. Szarota, Negatywne aspekty uczestnictwa w edukacji w opiniach uczących się dorosłych, [na:] http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/66/id/1263, [dostęp: 1.08.2019].
[74] W wielu przypadkach moi uczniowie nie mogli pogodzić pracy zawodowej z edukacją w szkole zaocznej, przez co zwykle opuszczali sobotnie zajęcia, biorąc udział jedynie w spotkaniach niedzielnych.
[75] Co w dalszej perspektywie, jak wykazują inne publikacje, na przykład z zakresu psychologii, może prowadzić do przepracowania, frustracji, zwiększenia poziomu stresu oraz pogorszenia stanu zdrowia zarówno psychicznego, jak i fizycznego.
[76] Kształcenie w szkołach dla dorosłych. Informacja o wynikach kontroli NIK. Delegatura w Kielcach, Nr ewid. 33/2016/P/16/071/LKI, s.11, [na:] https://www.nik.gov.pl/plik/id,15038,vp,17508.pdf, [dostęp: 28.06.2021].
[77] Wyjazdy te najczęściej wiązały się z podjęciem pracy w innym kraju, co ponownie sprowadza się do zmiany aktywności zawodowej.
[78] Kształcenie w szkołach dla dorosłych. Informacja o wynikach kontroli NIK. Delegatura w Kielcach, tamże, s. 52.
[79] Nie wyliczam ich, ponieważ są one ogólnodostępne na stronie ministerstwa. Patrz: https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/nowa-podstawa-programowa-dla-liceum-technikum-i-branzowej-szkoly-ii-stopnia-podpisana, [dostęp: 04.10.2021].
[80] Porównaj: A. Rudnik, K. Czykier, dzieło cytowane.
[81] Dla lepszego zobrazowania: zagadnienie pisowni "u" i "ó" w szkole podstawowej w młodszych klasach przedstawimy uczniom np. za pomocą obrazków, kolorowanek lub wierszyków prezentujących konkretne reguły ortograficzne; w oddziałach starszych skupimy się na ćwiczeniach przypominających i sprawdzających tę wiedzę.
[82] Porównaj: A. Rudnik, K. Czykier, dzieło cytowane.
[83] Pamiętajmy jednak o naszych starszych uczniach szkół dla dorosłych, którzy mają problemy ze wzrokiem i odczytanie wyświetlanego tekstu może być dla nich kłopotliwe. W swojej pracy - dla własnej wygody - zrezygnowałem w pewnym momencie z rozdawania kserokopii, na wykonanie których musiałem każdorazowo poświęcić sporo czasu, i zacząłem stosować wyłącznie wyświetlanie prezentacji za pomocą projektora. Orientując się jednak, że część słuchaczy nie radzi sobie z odczytaniem tekstu, a tym samym tworzeniem notatek, wróciłem do łączenia obu środków dydaktycznych (kserokopia plus prezentacja lub kserokopia plus wykład).
[84] A. Lubrańska, Dorosły-uczeń, czyli potrzeby edukacyjne starszych pracowników, [w:] Przyszłość edukacji - edukacja przyszłości, pod red. W. Welskopa, Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Biznesu i Nauk o Zdrowiu w Łodzi, Łódź 2014, s. 110
[85] Tamże, s. 109.
[86] Porównaj: I. Kazimierska, I. Lachowicz, L. Piotrowska, Uczenie się dorosłych - cykl Kolba, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2014, [na:] https://doskonaleniewsieci.pl/Upload/Artykuly/2_1/uczenie_sie_doroslych.pdf, [dostęp: 15.07.2021].
[87] Słownik języka polskiego PWN, hasło: "inteligencja", [na:] https://encyklopedia.pwn.pl/encyklopedia/inteligencja;1.html, [dostęp 15.07.2021].
[88] Osoby szerzej zainteresowane wątkiem inteligencji odsyłam do następujących pozycji: M. Ledzińska, Od inteligencji poznawczej do emocjonalnej, [w:] B. Karczmarek, K. Markiewicz, S. Olechowski, Nowe wyzwania w rozwoju człowieka, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2001; E. Nęcka, Inteligencja. Geneza, struktura, funkcje, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003; A. Matczak, Diagnoza intelektu, Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN, Warszawa 1994.
[89] P. Marcinek, Funkcjonowanie intelektualne w okresie starości, "Gerontologia Polska", nr 3, tom 15, 2007, s. 70.
[90] Tamże, s. 70.
[91] O rolach przyjmowanych przez nauczyciela w procesie kształcenia polonistycznego pisałem szerzej w jednym z wcześniejszych rozdziałów.
[92] Oczywiście istnieje taka możliwość w przypadku lektur z tzw. listy uzupełniającej. Nic nie stoi przecież na przeszkodzie, aby porozmawiać i wspólnie ustalić, po które tytuły sięgniemy. Pisząc o niemożliwości dokonania takiej selekcji przez słuchaczy, miałem na myśli pozycje znajdujące się na liście lektur obowiązkowych.
[93] W przeprowadzonych z myślą o tej książce badaniach aż 57% pytanych uczniów (słuchaczy) zaocznych szkół dla dorosłych stwierdziło, że największym minusem uczęszczania do tego typu placówki jest brak wolnych weekendów, natomiast 29% pytanych uznało, że trudnością jest także przymus godzenia edukacji z pracą zawodową.
[94] Porównaj: Bariery edukacji dorosłych i sposoby ich przełamywania, [na:] http://ckd.pl/dok/bariery.doc, [dostęp: 15.07.2021].
[95] Za argumentem tym przemawiają np. słabe wyniki corocznych egzaminów. Związek może mieć to jednak chociażby z mniejszą liczbą godzin przeznaczonych na organizację zajęć edukacyjnych w porównaniu do szkół średnich, w których kształci się młodzież, a także czasem dzielonym na pracę zawodową oraz życie rodzinne.
[96] Słuchacze szkół dla dorosłych bardzo często posiadają bogaty bagaż niepowodzeń szkolnych, zawodowych, a także społecznych. Powodować może to nieufność do innych ludzi oraz silną reakcję zniechęcającą spowodowaną gorszymi wynikami w uczeniu się i krytycznymi uwagami ze strony nauczyciela.
[97] Dodatkowo problem ten często zostaje uwypuklony przez przymus uzupełnienia edukacji, jakiemu np. ze strony pracodawcy zostaje poddana dana osoba.
[98] Sceptycyzm osób dorosłych w takim przypadku najczęściej swoje źródło znajduje w tym, że posiadają oni już tzw. wiedzę empiryczną. Podsycać może go również fakt dużej różnicy wieku między słuchaczem a nauczycielem. Sam doświadczyłem negatywnego nastawienia ze strony dorosłych uczniów, kiedy jako początkujący nauczyciel rozpocząłem pracę w zaocznym liceum dla dorosłych. Podejście typu "Czego ten młody może mnie nauczyć?", "Co on wie o życiu?" było wówczas standardem. Na szczęście dość szybko udało mi się ich przekonać, że jestem tutaj nie po to, aby uczyć ich życia, ale przekazać jak najwięcej wiadomości historyczno-literackich i językowych, które będą pomocne zarówno na egzaminie maturalnym, jak i w świadomym funkcjonowaniu w społeczeństwie i kulturze.
[99] Początkowe etapy edukacji osób dorosłych powinny wiązać się z omawianiem mniejszych partii materiału oraz zagadnień o niższym poziomie trudności. Małe sukcesy słuchaczy, jakie osiągać będą oni przy wykonywaniu prostszych zadań, spowodują zbudowanie (być może odbudowanie?) poczucia pewności siebie i własnej wartości. To z kolei prowadzić może do większego zaangażowania się w naukę i łatwiejszego przyswajania wiadomości.
[100] Wyniki przeprowadzonych przeze mnie badań pokazują, że 9% ankietowanych rozpoczęło naukę w szkole dla dorosłych po piętnastu lub więcej latach przerwy. Największą grupę (44%) stanowią słuchacze, którzy podjęli edukację po sześciu-dziesięciu latach.
[101] Co prawda w szkole średniej nie uległ on aż tak drastycznej zmianie, jednak pamiętajmy, że wymagania egzaminu maturalnego obejmują również książki omawiane w szkole wcześniejszej, a tam lista lektur przeszła dość mocną korektę.
[102] O wyjątkach tych pisałem w innym rozdziale.
[103] Wracam raz jeszcze do tych słuchaczy, którzy łączyli naukę z pracą zawodową i w prowadzonych przeze mnie zajęciach uczestniczyli jedynie w niedziele, soboty spędzając w pracy.
[104] Nikt przecież nie powiedział, że ponowne podjęcie nauki będzie "bułką z masłem". Pewne wyrzeczenia są wpisane w każdą aktywność życiową człowieka - ta wymusza np. poświęcenie czasu wolnego na kształcenie.
[105] Jako nauczyciel pracujący z uczniami w różnym wieku i na różnych etapach edukacyjnych dostrzegam, że słuchacze szkół dla dorosłych w większości nie są nauczeni tworzenia notatek. Zwykle próbują oni zapisać dosłownie wszystko, co powie nauczyciel, lub oczekują od prowadzącego, aby ten podyktował gotową notatkę, wręczył kserokopie materiałów lub skrypty z omówieniem. To efekt przyzwyczajenia wyniesionego z wczesnych lat szkolnych. Współczesna młodzież wykazuje większą znajomość w temacie tworzenia notatek. Wynika to z faktu, że aktualny program (zarówno w szkole podstawowej, jak i w pierwszych klasach szkoły średniej) przewiduje omawianie takiego zagadnienia.
[106] O dużym sprawdzianie z samokształcenia słuchaczy można mówić również w przypadku edukacji zdalnej, prowadzonej w zaocznych liceach dla dorosłych w okresie od wiosny 2020 do lata 2021 roku, kiedy to materiały były przede wszystkim udostępniane przez nauczycieli na platformach e-learningowych, a cały ciężar nauki spoczywał już na uczących się.
[107] Pisałem o tym również w rozdziale trzecim.
[108] Osobiście nie wyobrażam sobie sytuacji, w której jako nauczyciel polonista nie omawiałbym wspólnie z uczniami (bez względu na wiek) dzieł literackich. To absurd i wypaczenie edukacji literackiej w ramach edukacji polonistycznej.
[109] Porównaj: M.S. Knowles, E.F. Holton III, R.A. Swanson, Edukacja dorosłych, PWN, Warszawa 2009, s. 182.
[110] K. Mikołajczyk, Nowe trendy w kształceniu dorosłych, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2011, s. 5.
[111] Z doświadczenia pracy z osobami dorosłymi wiem, że sporą trudność sprawia im początkowy etap tworzenia rozprawki, czyli formułowanie dobrej tezy, która byłaby zgodna z tekstem, w pełni dotykała problemu określonego w poleceniu oraz pozwalała na sformułowanie właściwych argumentów. Powód? Pisemny egzamin maturalny z języka polskiego nie opierał się wcześniej na tworzeniu rozprawki, więc osoby te nie były do tego przygotowywane w czasie zajęć szkolnych. Inaczej jest z młodzieżą uczęszczającą aktualnie do szkół średnich.
[112] O ile mamy do czynienia z uczniami nieletnimi, włączyć można do tego jeszcze rodziców, opiekunów prawnych.
[113] Porównaj: K. Pierścieniak, Dylematy oceniania osiągnięć edukacyjnych dorosłych, "Rocznik Andragogiczny", t. 15, 2008, s. 89-103.
[114] Tekst rozporządzenia dostępy jest na: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190000373, [dostęp: 18.07.2021].
[115] Nauczyciele uczący w szkołach średnich dla dorosłych, a nawet i całe szkoły (jako instytucje) - najpewniej z powodu braku odpowiedniej wiedzy lub zwykłego lenistwa - powielają przepisy dotyczące oceniania ze szkół dla młodzieży. Robią to, aby spełnić jedynie warunki formalne. Wspomina o tym w przywoływanym już artykule Pierścieniak.
[116] Dla formalności przypominam, że pod pojęciem tym kryje się obowiązkowy na danym etapie edukacyjnym zestaw treści nauczania oraz umiejętności, które muszą być uwzględnione w programie nauczania i umożliwiają ustalenie kryteriów ocen szkolnych i wymagań egzaminacyjnych.
[117] Rozdział od strony teoretycznej opracowany na podstawie następujących materiałów źródłowych: Ustawa o systemie oświaty oraz rozporządzenie MEN z 19 kwietnia 1999 roku; Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 roku w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych; B. Niemierko, Między oceną szkolną a dydaktyką, WSiP, Warszawa 1991; B. Niemierko, Pomiar wyników kształcenia, WSiP, Warszawa 1999; E. Misiorna, Kontrowersje wokół oceny szkolnej, "Życie Szkoły", nr 5, 1994; I. Hudzińska, Szkolny system oceniania, Poznań 2000.
[118] Przez termin ten rozumiem błędy popełniane przez nauczyciela na etapie tworzenia kryteriów oceniania oraz kontroli i oceniania osiągnięć uczniów.
[119] Odwołuję się do wyników przeprowadzonej przeze mnie ankiety, gdzie na pytanie o powody podjęcia nauki, respondenci odpowiedzieli w następujący sposób: - przymus zdobycia wykształcenia średniego (31%); - przymus zdobycia wykształcenia maturalnego (7%); - przymus zdobycia wykształcenia zawodowego (23%); - chęć uzupełnienia wykształcenia (2%); - inny powód (37%).
[120] Co tak naprawdę było chęcią ukazania braków wynikających z niekompetencji osoby prowadzącej w tej grupie zajęcia przede mną.
[121] Brzmi dość złowrogo, uważam jednak, że określenie to dobrze pasuje szczególnie do aktualnych czasów, w których uczniowie z różnych względów (w tym momencie nie wnikam z jakich, gdyż jest to zagadnienie na osoby tekst) są "przepychani" z klasy do klasy, ukończenie szkoły jest im ułatwiane pomimo ewidentnych braków w wiedzy podstawowej, co wiąże się niestety z dużym obniżeniem wartości intelektualnej społeczeństwa na przestrzeni ostatnich 15-20 lat.
[122] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 roku w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych, dzieło cytowane.
[123] Tutaj pojawia się jeszcze kolejny podział na: a) zestaw z zagadnieniem językowym, b) zestaw z zagadnieniem literackim, c) zestaw zawierający reprodukcję obrazu lub zdjęcie przedstawiające np. rzeźbę, budowlę, martwą naturę itp.
[124] Oczywiście wyjątkiem może być sytuacja, w której zadajemy tzw. pytanie dodatkowe osobie, która nie udzieliła żadnej (lub satysfakcjonującej nas) odpowiedzi na trzy pytania znajdujące się w wylosowanym zestawie. Sam wiele razy sięgałem po takie rozwiązanie, aby dać dodatkową szansę zdającym.
[125] Porównaj: R. Pachociński, Oświata XXI wieku. Kierunki przeobrażeń, Wydawnictwo Instytutu Badań Edukacyjnych, Warszawa 1999.
[126] Według raportu Światowego Forum Ekonomicznego dotyczącego przyszłości miejsc pracy do 2025 roku aż 50% wszystkich pracowników będzie wymagało przekwalifikowania. Warto zatem rozwijać kluczowe kompetencje, których nie da się zastąpić przez maszyny, takie jak: zarządzanie, podejmowanie decyzji, radzenie sobie ze stresem i komunikacja. Porównaj: https://kadry.infor.pl/kadry/hrm/rekrutacja/5255376,Jakie-kompetencje-beda-cenione-w-przyszlosci.html, [dostęp: 04.10.2021].
[127] E. Świątczak, Analiza rynku pracy na przestrzeni lat, [na]: https://www.praca.pl/poradniki/warto-wiedziec/analiza-rynku-pracy-na-przestrzeni-lat_pr-5143.html, [dostęp: 27.12.2020].
[128] Tamże.
[129] Kształcenie w szkołach dla dorosłych. Informacja o wynikach kontroli NIK. Delegatura w Kielcach, dzieło cytowane, s. 11.
[130] Eurostat, Badanie Siły Roboczej (Labour Force Survey), [na:] https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=trng_lfse_01&lang=en, [dostęp: 17.08.2021].
[131] Porównaj: J. Grotowska-Leder, Rzecz o kształceniu dorosłych. Lifelong learning w Polsce w perspektywie Unii Europejskiej, "Acta Universitatis Lodziensis, Folia Sociologica", nr 50/2014.
[132] Wyniki te w ostatnich latach wynosiły: 2015 r. - 74%, 2016 r. - 80%, 2017 r. - 79%, 2018 r. - 80%, 2019 r. - 81%, 2020 r. - 74%, 2021 r. - 74,5%.
[133] Kształcenie w szkołach dla dorosłych. Informacja o wynikach kontroli NIK. Delegatura w Kielcach, dzieło cytowane s. 88.
[134] Tamże, s. 11.
[135] A. Nikowska, Europejska polityka uczenia się dorosłych, [na:] https://epale.ec.europa.eu/pl/blog/europejska-polityka-uczenia-sie-doroslych, [dostęp: 17.08.2021].
[136] Co łączyć można np. z demograficznym zjawiskiem starzenia się polskiego społeczeństwa oraz faktem, że osoby, które miały potrzebę uzupełnienia edukacji o poziom szkoły średniej, już to zrobiły. Jako ciekawostkę mogę dodać, że sytuacja ta wymusza z kolei odpowiednie działania na szkołach wyższych, zmuszonych niejako do szukania rozwiązań pozwalających na uzupełnienie liczby studentów na pierwszym roku. Przykładem jest tu inicjatywa Instytutu Sztuk Wizualnych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, który w czerwcu 2021 roku uruchomił możliwość podjęcia nieodpłatnych studiów stacjonarnych bez względu na wiek (również osobom pracującym), reklamując to hasłem "Studia w formule 40+". Porównaj: https://www.facebook.com/iswkielce/posts/1936935126468063, [dostęp: 29.06.2021].
