Rzecz dzieje się w sali sądowej na prowincji. Przy stole, w
głębi, siedzi stary sędzia, wysoki, siwy, o twarzy surowej i
energicznej. Kilka godzin z rzędu rozpatrywał bez przerwy
różnorodne sprawy, które go napełniły posępnym niesmakiem. Trudno
zaiste odgadnąć, co go bardziej dręczy: czy upalny zaduch, panujący
na sali, czy też to mnóstwo drobnych sporów, świadczących o
pieniactwie, braku miłosierdzia i chciwości ludzkiej. Przystąpił właśnie do rozbioru ostatniej z wyznaczonych na dzień
dzisiejszy sprawy. Chodziło o alimenta. Aferę tę rozpatrywano już
na posiedzeniu poprzednim. Z protokułu odczytywanego przez pisarza,
okazuje się przedewszystkiem, iż powódką jest córka ubogiego
najemnika, a oskarżonym człowiek żonaty. Oskarżony (według protokułu) nie poczuwa się do winy. Twierdzi, że
pociągnięto go do odpowiedzialności jedynie z chęci wyzysku.
Przyznaje, że dziewczyna czas jakiś u niego służyła. Wypiera się
jednak bliższych z nią stosunków. Zaprzecza jej praw do żądania od
niego wsparcia. Powódka natomiast obstawała przy oskarżeniu. Po
wysłuchaniu kilku świadków, trybunał postanowił, że oskarżony musi
zaprzysiądz swoją a niewinność pod karą zapłacenia alimentów. "Obie strony" są obecne. Stoją obok siebie przed stołem sędziego.
Powódka jest bardzo młoda i spłoszona. Płacze z onieśmielenia,
ocierając łzy chustką, związaną w węzeł, którego nie umie
rozplątać. Ma na sobie sukienkę czarną, prawie nową, lecz bardzo
źle leżącą. Skłonni jesteśmy przypuszczać, że pożyczyła jej, chcąc
się przyzwoicie pokazać przed sądem. Co do oskarżanego, to widać odrazu, ze to człek bogaty. Wygląda na
czterdziestkę, twarz ma pewną siebie, energiczną. Wobec trybunału
zachowuje się nienagannie. Znać po nim, coprawda, że wolałby być
gdzieindziej, pomimo to nie jest ni trochę zażenowany. Po przeczytaniu protokułu, sędzia zwrócił się do oskarżonego z
zapytaniem, czy obstaje przy swej odmowie i czy jest zdecydowany
złożyć przysięgę. Zgodził się bez wahania i sięgnąwszy do kieszeni kamizelki,
wydobył świadectwo pastorskie, stwierdzające, iż zdaje sobie
należycie sprawę z ważności przysięgi i że wie nic stoi mu na
przeszkodzie do jej złożenia. Tymczasem dziewczyna nie przestawała płakać. Zda się nie mogła
pokonać swej nieśmiałości i stała uporczywie wpatrzona w ziemię. Nie spojrzała nawet w oczy oskarżonego. Usłyszawszy owo "tak", dziewczyna drgnęła. Podeszła kilka kroków do sędziego, chcąc mu coś powiedzieć i
stanęła, mówiąc jakby do siebie: "To niemożliwe. Om nie mógł
powiedzieć tak. Musiało mi się przesłyszeć". Sędzia, wziąwszy świadectwo do ręki, dał znak woźnemu, który się
zbliżył do stołu i pod stosami papierów zaczął szukać Biblji.
Znalazłszy, położył ją przed oskarżonym. Dziewczyna zaczęła potrochu zdawać sobie sprawę z tego, co się
dzieje. Najwidoczniej ogarnął nią niepokój. Zmusza się, by podnieść
oczy i spoziera na stół w chwili, gdy woźny kładzie Biblję. Znów chce czemuś zaprzeczyć. Powstrzymuje sie. Wydaje się jej
nieprawdopodobnem, by mu pozwolono przysięgać. Sędzia chyba do tego
nie dopuści! Sędzia - to człek doświadczony: zna dobrze wszystkich w okolicy i
wie co myślą i czują. Zna surowość poglądów na punkcie małżeństwa i
kwestji z niem związanych. Czyn, popełniony przez dziewczynę,
uważano za największy występek. Czyżby się więc dobrowolnie
narażała na złą opinję, gdyby to nie było prawdą? Wiedział, że
ściągnęła na siebie wielką pogardę, skutkiem której popadła w
nędzę. Nikt nie chciał przyjmować jej do roboty. Odrzucano jej
pracę. Właśni rodzice ledwo znosili obecność dziewczyny w domu i
codzień grozili, że ją za drzwi wyrzucą. Nie wymagałaby wsparcia od
człowieka żonatego, gdyby do tego nie miała prawa. Sędzia musiał to
rozumieć. Nie mógł przypuszczać, że kłamie w sprawie, która
ściągnęła na nią tyle nieszczęścia. Widocznie nie mogła obwiniać
nikogo innego, tylko owego człowieka, A jeżeli sędzia zdaje sobie
sprawę z tego, to powinien przeszkodzić przysiędze. Sędzia odczytuje wielokrotnie świadectwo pastora. Powódka zaczyna
wierzyć, że się wda w tę sprawę. Spostrzega, że jest zakłopotany.
Kilkakrotnie przeszywa dziewczynę spojrzeniem, a jej się wydaje, że
wyraz niesmaku i wstrętu coraz silniej odbija się na jego twarzy.
Przypuszcza, że ją znienawidził. Jeśli oskarżony mówi prawdę, to
ona jest istotą podłą, niegodną zainteresowania. Zdarza się niekiedy, że sędzia wdaje się w jakąś sprawę, jako
doradca życzliwy i przezorny, aby nie dopuścić do krzywdy
wzajemnej. Lecz dnia tego jest tak zmęczony i zniechęcony, że myśli
głównie o tem, aby rozstrzygnąć zatarg zgodnie z prawem. Odkłada zaświadczenie i zwracając się do oskarżonego wyraża
nadzieję, że chyba znane mu są następstwa, jaki pociąga za sobą
krzywoprzysięstwo. Obwiniony słucha go z tym samym spokojem, w
jakim trwa przez cały czas. Odpowiada z szacunkiem i godnością. Powódka słucha tych słów w wielkiej trwodze. Czyni kilka
gwałtownych odruchów i konwulsyjnie załamuje ręce. Postanawia
zabrać głos przed trybunałom. Wysiłkiem woli zwalcza nieśmiałość i
łzy - wkońcu - nie może wykrztusić ani jednego słowa. Przysięga ma być złożona. Pozwalają na to! Nikt mu nie zabroni
zostać krzywoprzysięzcą. Do tej chwili nie mogła uwierzyć, że to może nastąpić. Teraz
ogarnęła ją pewność, że się tak stanie i to zaraz. Lęk straszliwy,
niedoznawany nigdy, ścisnął ją za gardło. Skamieniała. Już nie
płacze. Oczy stanęły jej słupem. Więc on się poważy ściągnąć na siebie potępienie wieczne? Ze
względu na żonę. Wszakże, jakiekolwiek miałby z tego powodu przykrości, nie
powinien narażać zbawienia swej duszy. Cóż okropniejszego nad krzywoprzysięstwo? Jakaś tajemnica
straszliwa związana jest z tym grzechem. Nie może go zgładzić żadna
łaska, ani rozgrzeszenie. Bramy piekielne same się otwierają na
odgłos imienia krzywoprzysięzcy. Gdyby się w tej chwili ośmieliła
spojrzeć w twarz tego człowieka, dostrzegłaby z pewnością znak
potępienia Bożego. Im dłużej to rozważała, tem większa ogarniała ją bojaźń. Tymczasem
sędzia wskazywał oskarżanemu, jak ma położyć palce na Biblji.
Następnie otworzył kodeks, aby wyszukać formułę przysięgi. Widząc,
że obwiniony kładzie palce na księdze, powódka zbliża się o krok.
Rzekłbyś, że chce sięgnąć przez stół, by zepchnąć z kart Pisma
Świętego tę rękę niegodną. Powstrzymuje ją jeszcze ostatni błysk nadzieji. Ufa, że w
ostatniej chwili winowajca ustąpi. Tymczasem sędzia, znalazłszy potrzebną stronicę, zaczął głosem
donośnym i wyraźnym dyktować rolę przysięgi. Potem zrobił pauzę,
aby obwiniony mógł powtórzyć. Oskarżony zaczyna istotnie wymawiać
słowa sakramentalne, lecz się w nich myli i sędzia zmuszony jest
zacząć od początku. Teraz już dziewczyna nie mogła mieć żadnej wątpliwości.
Najwidoczniej obwiniony waży się na krzywoprzysięstwo i ściąga na
siebie gniew Boży w tem i przyszłem życiu. Stoi i łamie rozpaczliwie ręce. Całą winę przypisuje sobie; bo
przecież sama go porwała przed sąd! Była bez roboty, cierpiała głód i chłód, a dziecko, pozbawione
pieczy, było bliskie śmierci. To prawda. Do kogóż się miała zwrócić
o pomoc. Nigdyby nie przypuściła, że on zdolny będzie popełnić grzech tak
wstrętny. Sędzia rozpoczął na nowo dyktować słowa przysięgi. Za chwilę
spełni się akt, którego nic nie zmaże, ani naprawi. W chwili, gdy oskarżony zaczyna powtarzać przysięgę dziewczyna
podchodzi, odtrąca rękę i odbiera Biblię. To rozpacz straszliwa dodała jej odwagi. On nie może zostać
krzywoprzysięzcą! Nie może! Podbiega woźny aby jej wyrwać księgę i przywołać do porządku. Wszystko, co miało związek z sądem, napawało dziewczynę wielką
bojaźnią, była przekonana, że to, co czyni obecnie, zaprowadzi ją
do więzienia. Pomimo to nie wypuszczała z rąk Biblji. Niech będzie,
co chce, a on nie złoży przysięgi!
RESZTA TEKSTU DOSTĘPNA W PEŁNEJ WERSJI.
