Nr 2

1939 październik 26 i 27, czwartek i piątek, Łódź - Sprawozdanie z wizyty Hansa Franka i Heinricha Himmlera w Warszawie oraz przyjęcia wydanego na cześć niemiecko-radzieckiej Komisji Granicznej

Gubernator generalny odwiedził razem z reichsführerem SSa Himmlerem Warszawę. W Pałacu Blanka1 gubernator generalny wydał obiad na cześć aniemiecko-radzieckieja Komisji Granicznej.

Podczas tego przyjęcia gubernator generalny w krótkiej przemowie dał wyraz swojej radości, że jednym z pierwszych jego działań na okupowanych byłych obszarach polskich jest przyjęcie bradziecko-niemieckiejb Komisji Granicznej. Dążenia tej komisji ukierunkowane są na wspólny cel, dania pokojowej pracy mieszkańcom polskich obszarów, którzy w wyniku [działań] zaślepionego rządu popadli w niewypowiedzianą biedę. W imieniu cradziec­kiejc Komisji Granicznej odpowiedział dyrektor ministerialny [Aleksander] Aleksandrowd, stwierdzając, że negocjacje dotyczące granic stanowią kolejną możliwość udowodnienia pogłębiającej się aniemiecko-radzieckieja przyjaźni i że duch, w jakim prowadzone były te negocjacje, jest duchem współpracy na rzecz dobra narodu niemieckiego i eradzieckiegoe, dwóch największych ludów Europy2.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 7, oryginał, mps.

1 W okresie międzywojennym Pałac Blanka był budynkiem reprezentacyjnym prezydenta miasta, który przyjmował w nim gości. Podczas okupacji urzędowali tu: komisarz Rzeszy na Warszawę (Helmut Otto), komisaryczny prezydent (Oskar Dengel) i naczelnik miasta (Ludwig Leist).

2 Por. Obrady niemiecko-rosyjskie w Warszawie. Przyjęcie delegacyj u Gubernatora Generalnego dra Franka, "Nowy Kurier Warszawski", 29 X 1939, s. 1; Deutsch-russische Grenzverhandlungen in Warschau begonnen. Empfang der Zentralkommission durch General­gouverneur Dr. Frank, "Völkischer Beobachter", 29 X 1939, s. 1.

a-a W dokumencie niemiecko-rosyjsko-radzieckiej.

b-b W dokumencie rosyjsko-radziecko-niemieckiej.

c-c W dokumencie rosyjsko-radzieckiej.

d W dokumencie Alexandrow.

e-e W dokumencie rosyjsko-radzieckiego.

Nr 3

1939 październik 28, sobota, Łódź - Informacje o konferencjach i wzmianki o spotkaniach: z szefem kuchni Keckiem na temat kasyna i klubu dla urzędników niemieckich, radcami Streitem i Dahlgrünem oraz radcą min. Spindlerem w sprawach finansowych, nadradcą Schepersem o granicy zachodniej i reprezentowaniu GG w Berlinie, dr. Fischederem na temat opieki medycznej nad urzędnikami niemieckimi, prezesem Lauxmannem w sprawach poczty i łączności, szefem dystr. Fischerem o zagadnieniach dotyczących Warszawy i dystryktu, dr. Heuberem i dr. Grünewaldem na temat niemieckich kadr w GG, dr. du Prelem w sprawach prasy, szefem dystr. Laschem o zagadnieniach dotyczących Radomia i dystryktu, radcą min. Bühlerem na temat Urzędu Gubernatora Generalnego oraz przedstawicielami wojska - kpt. Benninghoffem w sprawie odbudowy mostów i policji niemieckiej - obergruppenführerem SS Beckerlem o bezpieczeństwie w Łodzi i brigadeführerem SS Streckenbachem o bezpieczeństwie w GG

Godzina 9.20

Gubernator generalny uzgodnił z szefem kuchni [Ludwigiem] Keckiem, co następuje:

Keck uda się 1 listopada wraz z oddziałem rekonesansowym do Krakowa. Zostanie mu tam przekazane kierownictwo nad całością kasyna przeznaczonego dla urzędników i pracowników etatowych rządu gubernatorstwa.

Następnie omawiany był plan utworzenia oddzielnego klubu dla urzędników sztabu gubernatorstwa.

Gubernator generalny przyjął na spotkaniu radcę ministerialnegoa [Alfreda] Spindlera, radcę rejencyjnego [Herberta] Freiherra vonb Streita oraz radcę rejencyjnego [Hansa] Dahlgrünac.

Otwierając spotkanie, gubernator generalny podkreślił, że budżet musi zostać ustalony w całości, włącznie z podatkami i monopolami, oraz podał ogólne wytyczne dotyczące zarządzania finansami w Generalnym Gubernatorstwie. [Gubernator generalny] zwrócił uwagę przede wszystkim na to, że wszelkie działania muszą zawsze uwzględniać ich pożytek dla Rzeszy Niemieckiej.

W odniesieniu do poszczególnych kwestii budżetowych gubernator generalny stwierdził, że dystrykty powinny być ujęte w budżecie Generalnego Gubernatorstwa jako podgrupy, aby oficjalnie funkcjonował tylko jeden podmiot praw majątkowych (Fiskus: gubernator generalny).

Pewien zakres administracyjnego prawa majątkowego można przyznać w ograniczonym zakresie dużym miastom (Kraków, Lublin, Warszawa, Radom, Kielce), budżet miasta jednak musi nadal podlegać szefowi dystryktu.

Jako że w obecnej chwili nie da się jeszcze przewidzieć finansowego zapotrzebowania, uzgodniono, że na razie mają być wypłacane dalsze zaliczki i że około 10 grudnia ma nastąpić rozliczenie.

Polacy, którzy są zatrudnieni na niższych stanowiskach w administracji, mają być opłacani według polskich stawek, i to zgodnie z rodzajem swojego zatrudnienia. Emerytowani urzędnicy mają otrzymać nieznaczną część swoich - i tak niewielkich - emerytur (najwyższa stawka to 200 złotych). Żydzi nie otrzymają żadnych wypłat. Emerytury mają być wypłacane wyłącznie jako tymczasowe wsparcie. Wypłaty emerytur muszą zostać ograniczone do urzędników, których służbowe miejsce pracy znajdowało się na terenie [obecnego] gubernatorstwa, albo pochodzących z obszarów, które zostały włączone w granice Rzeszy Niemieckiej.

Pod koniec zostały omówione kwestie ceł w gubernatorstwie i monopoli (tytoń, spirytus, sól, zapałki), zwrócono także uwagę na następującą sprawę: Kasa Kredytowa Rzeszy1 musi udzielić kolejnych przedpłat; już po dziesięciu dniach niezbędna będzie kwota kolejnych 20 mln. Urzędowi reichsführera SS oddano do dyspozycji 250 tys. RM. Zaciąganie pożyczek przez związki gmin wymaga zezwolenia gubernatora generalnego.

Nadradca rejencyjny [Hans] Schepers złożył relację na temat wytyczania granic na zachodzie. Chodzi o kwestie związane z Kutnem, Łodzią i Dąbrową Górnicząd.

Nadradca rejencyjny Schepers otrzymał zadanie reprezentowania interesów Generalnego Gubernatorstwa w Berlinie i podkreślania tam konieczności utrzymania zdolności do przetrwania Generalnego Gubernatorstwa.

Gubernator generalny przyjął lekarza dr. [Fritza] Fischedera z Berlina i przekazał mu urząd lekarza przy gubernatorze generalnym w Polsce. Jego [lekarza przybocznego] zadanie nakreślono następująco:

Objęcie systematycznym nadzorem i opieką zdrowotną urzędników Generalnego Gubernatorstwa, utrzymywanie stałej apteki urzędowej oraz utworzenie rejonu [opieki zdrowotnej] Generalne Gubernatorstwo.

D[okto]r Fischeder otrzymał zadanie znalezienia, na wypadek swojej nieobecności, odpowiedniego zastępcy i udania się razem z oddziałem rekonesansowym do Krakowa. W ramach wynagrodzenia za jego działalność przyznano mu pensję radcy ministerialnego.

Godzina 11.40

Gubernator generalny przyjął prezesa [Richarda] Lauxmanna (poczta).

Jako najbardziej pilne zadania zostały omówione takie kwestie, jak utworzenie połączenia telefonicznego z szefami dystryktów, utworzenie połączenia teleksowego Kraków-Berlin oraz własnej służby kurierskiej. Omawiano także sprawę utworzenia urzędu pocztowego na Wawelu w Krakowie.

Prezes Lauxmann stwierdził, że sieć poczty służbowej już istnieje i są perspektywy na podłączenie do niej poczty cywilnej.

Do usług dostarczania przesyłek pocztowych dla ludności cywilnej powinni zostać [według Lauxmanna] włączeni Polacy. Szczególną uwagę należy poświęcić produkcji znaczków pocztowych, a zwłaszcza wprowadzeniu do użytku znaczków z nadrukiem. W kwestii rozgłośni radiowej techniczne kierownictwo, tak jak w Rzeszy, znajduje się w gestii Poczty Rzeszy; obsługa rozgłośni jest zapewniona2. Szczególną wagę przywiązuje się do linii poczty samochodowej, nad której utworzeniem są już prowadzone prace. W celu ustanowienia sprawnej sieci pocztowej niezbędne jest, aby przysłano oddział budowlany (900 ludzi) z Wehrmachtu. Pułkownik [Karl] Burckhardt wyznaczył już łącznika.

Godzina 12.30

Gubernator generalny przyjął kapitana [Wilhelma] Benninghoffa.

Złożył on relację o szeroko zakrojonych pracach odbudowy mostów wysadzonych przez Polaków i podkreślił, że przy odbudowie tych mostów pracują specjalne oddziały pionierów (dotychczas tylko 25 jednostek).

Gubernator generalny przyjął prezesa policji w Łodzi obergruppenführera SS [Adolfa] Beckerlego.

Omówione zostały sprawy związane z akcjami policyjnymi i interwencjami funkcjonariuszy. Obergruppenführer Beckerle zwrócił uwagę, że minęła już widoczna wcześniej wśród ludności psychoza strachu i że w Łodzi przebywa obecnie więcej Żydów niż wcześniej. To jest jeden z powodów pogorszenia się sytuacji żywnościowej.

Gubernator generalny przyjął szefa dystryktu warszawskiego reichshauptamtsleitera3 dr. [Ludwiga] Fischera.

[Gubernator generalny] omówił z nim kwestie bieżące, zwłaszcza dotyczące obszaru finansowego i monopoli. D[okto]r Fischer otrzymał zlecenie wyjaśnienia sprawy burmistrza w Warszawie oraz stwierdzenia, jak wyglądają zasoby miedzi i złomu. D[okto]r Fischer zobowiązał się do zapewnienia centrali trzystu najlepszych futer. Gubernator generalny poprosił o raport na temat przedstawicielstw dyplomatycznych znajdujących się jeszcze w Warszawie4 oraz einnych zagadnieńe. D[okto]r Fischer złożył jeszcze relację o tym, że w Warszawie zostało położone połączenie kablowe z Krakowem, poza tym znajduje się także duży magazyn kabli. D[okto]r Fischer otrzymał zadanie umieszczenia na granicy Generalnego Gubernatorstwa tablic granicznych.

Godzina 17.00

Gubernator generalny przyjął reichsamtsleiterów dr. [Wilhelma] Heubera i dr. [Karla] Grünewalda.

D[okto]r Grünewald złożył relację na temat podań o pracę: ostatnio wpłynęło około tysiąca takich podań. Wśród szukających pracy 30 proc. jest w wieku 50-60 lat, 8 proc. ma ponad 60 lat, a tylko 4 proc. poniżej 30.

Gubernator generalny zaraz wydał wytyczne dotyczące rozpatrzenia tych podań. Ponieważ obszar okupowany musi zostać przekształcony w absolutnie czystą narodowosocjalistyczną własność państwową, to w Generalnym Gubernatorstwie mogą być zatrudnieni tylko najbardziej aktywni bojownicy narodowosocjalistyczni. Dlatego prosi on zastępcę Führera5 oraz reichsleiterów6 [Viktora] Lutzego, [Heinricha] Himmlera i [Adolfa] Hühnleinaf o odkomenderowanie odpowiednich, bojowo nastawionych ludzi. Należy sporządzić listy tych, którzy złożyli podania o pracę, i przekazać je do dyspozycji poszczególnym szefom dystryktów. Zadanie Wydziaług Personalnego7 polega jedynie na wyłączeniu tych petentów, którzy nie wchodzą w rachubę jako pracownicy na obszarach okupowanych. Wydział Personalny zatrudni tylko tych ludzi, których zaakceptują szefowie dystryktów, jako że ci muszą wiedzieć, kto przybywa do Generalnego Gubernatorstwa i kto je opuszcza. W żadnym razie Wydział Personalny nie może wmuszać szefom dystryktów jakichś ludzi. Kwestie zezwoleń powinno się zostawić w gestii poszczególnych wydziałów, zwłaszcza że będą tutaj wchodzić w rachubę także polscy urzędnicy. Utworzona zostanie instancja dyscyplinarna dla urzędników zatrudnionych w Generalnym Gubernatorstwie. Polskich urzędników powinno się w większości zatrudnić na niższych stanowiskach, jako [zwykłych] pracowników, zwłaszcza jako burmistrzów w małych miastach i w administracji monopoli. Wielkie majątki ziemskie powinno się przekształcić we własność państwową albo rozparcelować. W stosunku do Polaków należy wprowadzić obowiązek pracy, a wobec Żydów - przymus pracy.

Gubernator generalny przyjął reichsamtsleitera dr. [Maxa] du Prela w celu złożenia raportu w sprawach dotyczących prasy oraz szefa dystryktu dr. [Karla] Lascha w celu złożenia relacji na temat stosunków panujących na jego obszarze.

D[okto]r Lasch poprosił gubernatora generalnego o pozwolenie na planowane w późniejszym terminie przeniesienie jego siedziby służbowej z Radomia do Kielc. Pozwolenie takie otrzymał.

Gubernator generalny przyjął swojego szefa urzędu, radcę ministerialnego dr. [Josefa] Bühlera, w celu zreferowania aktualnych kwestii dotyczących Urzędu [Gubernatora Generalnego].

Na koniec odbyło się spotkanie gubernatora generalnego z brigade­führerem SS [Brunonem] Streckenbachem (SD) na temat działalności Służby Bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 8-13, oryginał, mps.

1 Kasy Kredytowe Rzeszy były instytucjami finansowymi kredytującymi skarb Rzeszy, zakładanymi w krajach okupowanych przez Niemcy w celu emisji obiegowych znaków pieniężnych (asygnat kredytowych) o wartości wyrażonej w markach. Na okupowanych ziemiach polskich (z wyjątkiem Górnego Śląska) tworzono je od końca września 1939 r. Oprócz emisji asygnat kasy te zajmowały się m.in. gromadzeniem dewiz i kruszców szlachetnych, a w niewielkim stopniu udzielaniem pożyczek. W GG kasy w kwietniu 1940 r. przekazały swe agendy Bankowi Emisyjnemu w Polsce.

2 Na terenie Generalnego Gubernatorstwa znalazły się nadajniki Polskiego Radia: Warszawa I (LW 224 kHz, 120 kW) i Warszawa II (MW 1384 kHz, 2 kW) oraz Kraków (MW 1022 kHz, 10 kW).

3 Reichshauptamtsleiter - czwarta, a od maja 1941 r. trzecia co do ważności ranga funkcjonariusza NSDAP (po zastępcy Führera, reichsleiterze i hauptdienstleiterze).

4 W 1939 r. w Warszawie było akredytowanych 9 ambasadorów i 23 ministrów pełnomocnych. Ambasador Rzeszy Niemieckiej wyjechał ze stolicy Polski już 10 sierpnia. Część dyplomatów ewakuowała się wraz z najwyższymi władzami polskimi 5 września, większość wyjechała z Warszawy podczas oblężenia 21 września, a jedynie kilku pozostało w mieście do kapitulacji i wkroczenia Niemców. W połowie października z Berlina do Warszawy przybyło ok. 80 przedstawicieli państw obcych, których zadaniem było sprawdzenie stanu budynków swoich przedstawicielstw.

5 Chodzi o Rudolfa Heßa, który pełnił tę funkcję do 10 V 1941 r., kiedy poleciał do Wielkiej Brytanii z nadzieją na podjęcie tam rokowań politycznych.

6 Reichsleiter - druga, a od maja 1941 r. pierwsza co do ważności ranga funkcjonariusza NSDAP.

7 Jeden z działów Sekretariatu Stanu, do grudnia 1940 r. w Urzędzie, a później tzw. rządzie Generalnego Gubernatorstwa.

a W dokumencie Finanzpräsident.

b W dokumencie vom.

c W dokumencie Dahlgut poprawione odręcznie.

d W dokumencie Dabrowa.

e-e W dokumencie słowa die Erschießungen von Juden (rozstrzelania Żydów) poprawione odręcznie na sonstige Angelegenheiten.

f W dokumencie Hünlein.

g W całym dokumencie Amt (Urząd).

Nr 4

1939 październik 29, niedziela, Łódź1 - Meldunek hauptsturmführera SS Buchnera; wzmianka o spotkaniu z dr. du Prelem w sprawach prasy; narada z radcą min. Bühlerem, dr. Heuberem, szefem dystr. Fischerem i szefem dystr. Laschem na temat przedstawicielstwa GG w Berlinie; narada z min. Rzeszy Seyßem-Inquartem, radcą min. Bühlerem i dr. Heuberem oraz z szefami dystryktów: Fischerem, Laschem i Wächterem, na temat bezpieczeństwa, migracji ludności, przenosin Hansa Franka do Krakowa, sytuacji gospodarczej, oznakowania pojazdów oraz zasad funkcjonowania administracji okupacyjnej; spotkanie z dr. Eißfeldtem w sprawach leśnictwa

Godzina 12.00

Meldunek pododdziału ochronno-eskortowego złożony przez haupt­sturmführera SS [Hansa-Michela] Buchnera gubernatorowi generalnemu:

2 oficerów SSa, 19 szeregowców, 1 ciężarówka, 1 samochód osobowy.

Godzina 12.30

Gubernator generalny przyjął szefa [wydziału] prasowego dr. [Maxa] du Prela, który złożył relację o sprawach dotyczących prasy.

Następnie gubernator generalny odbył spotkanie z szefem urzędu radcą ministerialnym dr. [Josefem] Bühlerem, reichshauptamtsleiterem dr. [Ludwigiem] Fischerem, reichshauptamtsleiterem dr. [Wilhelmem] Heuberem oraz dr. [Karlem] Laschem.

Gubernator generalny mianuje reichshauptamtsleitera dr. Heubera swoim pełnomocnikiem w Berlinie i wydaje mu rozkaz przejęcia wszystkich spraw służbowych w Berlinie od 1 listopada 1939 r. Jego siedziba służbowa znajduje się w: Berlinie przy Leipziger Platz 152. Zadanie pełnomocnika obejmuje, zgodnie z wytycznymi gubernatora generalnego, reprezentację całości interesów gubernatora generalnego oraz Generalnego Gubernatorstwa, a zwłaszcza uczestniczenie w Berlinie w niezbędnych negocjacjach i naradach dotyczących kształtowania relacji gospodarczych między Rzeszą Niemiecką a Generalnym Gubernatorstwem oraz reprezentowanie gubernatora generalnego w jego funkcji jako członka rządu Rzeszy we wszystkich kwestiach dotyczących Generalnego Gubernatorstwa. Pełnomocnik ma być dostępny dla wszystkich urzędów Generalnego Gubernatorstwa, natomiast wszystkie urzędy Generalnego Gubernatorstwa są uprawnione do korzystania z usług biura pełnomocnika w Berlinie.

Gubernator generalny wydał swojemu szefowi urzędu dr. Bühlerowi polecenie powiadomienia na drodze urzędowej wszystkich urzędów w Rzeszy o tej nominacji oraz rozpoczęciu służby, a także nakazał, aby sprawy służbowe pełnomocnika prowadzić oddzielnie od spraw w urzędzie ministra. Urząd Gubernatora Generalnego oddaje do dyspozycji niezbędny personel i zaopatrzenie rzeczowe. Pełnomocnik wraz ze swoim urzędem stanowi część Urzędu Gubernatora Generalnego. Za korzystanie z pomieszczeń w domu przy Leipziger Platz 15 w Berlinie będzie płacony odpowiedni czynsz właścicielowi budynku3.

Godzina 16.00

Gubernator generalny odbył naradę z ministrem Rzeszy [Arthurem] Seyßem-Inquartem, szefem urzędu dr. Bühlerem, szefami dystryktów [Ottonem] Wächterem, Laschem, Fischerem oraz pełnomocnikiem dr. Heuberem.

Minister Rzeszy Seyß-Inquart złożył relację o wprowadzeniu przez siebie na urząd szefa dystryktu lubelskiego [Friedricha] Schmidta; podczas obejmowania przez niego urzędu obecnych było na naradzie 12-14 kierowników wydziałów. Wszystkie te urzędy są bardzo słabo obsadzone; [Josef] Meisinger, na specjalne polecenie reichsführera SS, utworzył tam placówkę SS. Obsadzono już stanowiska dziewięciu landratów. Warunki dotyczące bezpieczeństwa są jeszcze całkowicie niejasne, zwłaszcza że lasy wokół Biłgorajab nie zostały jeszcze przeczesane i opanowane. Bardzo niekorzystna jest sytuacja dotycząca wyżywienia, ponieważ Rosjanie zabrali wszystko ze sobą, nawet gwoździe ze ścian. Żydzi, których wygonił gauleiter [Erich] Koch, wrócili ponownie do dystryktu lubelskiego przez rosyjską granicę. Do tego dystryktu przybywają także duże grupy wywiezionych niemieckich uciekinierów. Do ich transportu oddano cztery omnibusy z Warszawy. W samym dystrykcie lubelskim niezbędne jest obecnie szybkie wystaranie się o kilka ciężarówek; właściwie to każdy szef dystryktu powinien otrzymać co najmniej cztery ciężarówki, cztery motocykle z wózkami bocznymi oraz ciężarówkę do holowania. W Lublinie problem uciekinierów jest szczególnie palący; prawie wszystkie większe miejscowości w tym dystrykcie zostały zniszczone i spalone.

Szef dystryktu dr Wächter złożył relację na temat środków przedsięwziętych w związku z przeniesieniem się gubernatora generalnego i jego sztabu.

Przenosiny te zostały zaplanowane na wtorek 7 listopada o godzinie 18.00.

Następnie omówiono kwestie dotyczące prawa pracy i praw socjalnych.

Szef dystryktu dr Wächter stwierdził:

Wypłata zapomogi dla bezrobotnych nie wchodzi w ogóle w rachubę; może być wypłacane tylko wynagrodzenie za wykonaną pracę lub jałmużny dla najbiedniejszych. Świadczenia socjalne powinny przysługiwać tylko tym, którzy rzeczywiście pracują.

Sytuacja żywnościowa w jego dystrykcie jest raczej opanowana na najbliższy okres, a dzięki uzyskaniu 35 ciężarówek mniej więcej udało się rozwiązać problem środków transportu. Zastopowano także w jego dystrykcie dzikie konfiskaty.

Szef dystryktu dr Fischer złożył relację dotyczącą jego dystryktu, a zwłaszcza stosunków panujących w Warszawie.

Szczególną wagę przywiązuje się tam do kwestii bezpieczeństwa, jako że ludność ponownie zaczyna się zachowywać zuchwale. Szczególnie nieprzyjemnie daje o sobie znać brak sił bezpieczeństwa, zwłaszcza na wsiach. W celu realizacji rozporządzenia o zatrzymaniu wzrostu cen, które jest sabotowane przez Polaków i Żydów, zostały przedsięwzięte odpowiednie środki4, należy jednak również przeciwdziałać zagrożeniu brakiem towarów. Powszechnie nieprzyjemnie rzuca się w oczy to, że żołnierze nawiązują bliskie kontakty z ludnością.

Gubernator generalny oświadczył w kwestii zatrzymania wzrostu cen, że udzieli szefom dystryktów daleko idących pełnomocnictw. Natomiast centrala będzie się ograniczała do przekazywania ogólnych wytycznych.

Szef dystryktu dr Wächter zwrócił uwagę, że wynagrodzenia za pracę są zasadniczo zbyt niskie z powodu wysokich cen. W zakładach wydobycia ropy naftowej utworzono już magazyny żywności (co zostało także zaproponowane w odniesieniu do innych ważnych dla Rzeszy zakładów). Z zapasów tych wydawane są środki żywności po niższych cenach. Do tej pory rozwiązanie to znakomicie się sprawdziło.

Gubernator generalny oznajmił, że w Generalnym Gubernatorstwie zostanie wprowadzone jednolite oznakowanie samochodów ("Wschód"). Numery od 1 do 500 zostaną zarezerwowane dla gubernatora generalnego i jego sztabu. Szefowie dystryktów otrzymają polecenie ustawienia tablic granicznych; także kwestia szyldów z nazwami miejscowości oraz drogowskazów powinna zostać uregulowana centralnie, według wzorca z Rzeszy5. Nazwy te mają być wypisane dużymi literami po niemiecku i małymi po polsku, to samo ma dotyczyć drogowskazów na ulicach. Wawel w Krakowie będzie od teraz nosił nazwę "zamek krakowski".

D[okto]r Wächter stwierdził, że jego budżet został już ustalony (około 8 mln marek Rzeszy).

Godzina 18.00

Gubernator generalny wydał szefowi dystryktu dr. Fischerowi akt nominacji i odebrał od niego przysięgę.

Następnie gubernator generalny przedstawił podstawowe założenia dotyczące Urzędu Gubernatora Generalnego oraz jego zadań:

Urząd ten ma być punktem centralnym dla całego sektora administracji. Rozporządzenia szefa tego urzędu i szefa policji obowiązują także szefów dystryktów. Aby móc wykonywać należycie ciężką i zróżnicowaną pracę, należy między innymi za wszelką cenę dopilnować, aby wydawane przez centralę podstawowe zasady [działania] nie były traktowane w sposób formalno-biurokratyczny. To raczej do zadań szefów dystryktów należy zrobienie wszystkiego co trzeba, aby wspierać interesy Rzeszy. Właśnie interes Rzeszy oraz własne sumienie powinny być głównym wyznacznikiem kierowania dystryktami. Gubernator generalny oraz jego zastępca udadzą się do poszczególnych dystryktów i pozostaną tam przez dłuższy czas, aby omówić najbardziej palące kwestie. Wskazane są regularne spotkania w celu przedyskutowania zasadniczych kwestii. Tego typu narady, w których powinni wziąć udział najważniejsi referenci, będą się odbywały w stolicach dystryktów.

Szefowi dystryktu dr. Wächterowi polecono w kwestii katedry na Wawelu w Krakowie, by umożliwił odprawianie mszy świętych w określonych godzinach, ale bez udziału osób świeckich6.

Godzina 19.00

Gubernator generalny przyjął głównego inspektora Lasów Państwowych [Kurda] Eißfeldtac, aby ten złożył relację.

[Eißfeldt] poinformował o sporych problemach w okręgu radomskim. Ścięte tam drzewa są w nocy wywożone przez okolicznych chłopów. W ten sam sposób kradzione jest drewno budowlane i użytkowe. Z tego powodu w poszczególnych nadleśnictwach trzeba było zorganizować patrole do ochrony lasów. Szczególne trudności wynikają z tego, że jeden leśniczy przypada średnio na 200d-300 ludzi.

Gubernator generalny zalecił przyłączenie urzędów nadleśnictwa do komisariatów policji. Natomiast w kwestii mieszkań należy, tak jak w przypadku innych urzędów Generalnego Gubernatorstwa, zastosować zasadę, że budynki wojskowe są przeznaczone tylko dla urzędów wojskowych, a wszystkie budynki państwowe powinny zostać oddane do dyspozycji instancjom Generalnego Gubernatorstwa.

Minister Rzeszy dr Seyß-Inquart stwierdza, że każdy polski nadleśniczy, który nie odda swojej broni, musi zostać ukarany śmiercią, tak jak każdy inny cywil.

Gubernator generalny zarządził, aby wszystkie pozwolenia na broń zostały unieważnione.

Postanowiono, że wycince zostanie poddana podwójna ilość drzewa, niż było to przewidziane dotychczas. Od zaraz wchodzi także w życie zakaz odstrzału zwierzyny płowej.

Główny inspektor Lasów Państwowych Eißfeldtc stwierdził, co następuje na temat polskiej gospodarki drewnem:

Polacy nie prowadzili zachowawczej gospodarki drewnem, lecz wycinali całe drzewo użytkowe. Prawie w ogóle nie zachowały się stare drzewa. Dwie trzecie lasów znajduje się w rękach prywatnych i jest w dużym stopniu wykarczowane. Wcześniej Polska eksportowała drewno; w dłuższej perspektywie jednak Generalne Gubernatorstwo stanie się obszarem wymagającym dotacji do drewna. W odpowiednich do tego okolicach zostaną utworzone wielkie obozy pracy.

Gubernator generalny wydał rozkaz, aby z lasami obchodzono się ostrożnie, ale dokonywano w nich możliwie maksymalnej wycinki.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 14-20, oryginał, mps.

1 Według gazety "Völkischer Beobachter" Hans Frank miał tego dnia przybyć do Krakowa (Reichsminister Dr. Frank in Krakau, "Völkischer Beobachter", 31 X 1939, s. 3).

2 W pałacu wybudowanym w latach 1881-1885 dla żydowskiego potentata prasowego Rudolfa Mossego, wiosną 1933 r. faktycznie przejętym przez nazistów (wywłaszczeni prawowici właściciele zostali zmuszeni do emigracji), od 1934 r. znajdowała się berlińska filia Akademii Prawa Niemieckiego. Mosse-Palais został zburzony w wyniku nalotu alianckiego w 1945 r.

3 Była nim pseudofundacja (Rudolf Mosse Stiftung GmbH), której radę nadzorczą tworzyli dr Kurt Häntzschel (MSW Rzeszy), Fritz Scheuermann (notariusz) i sturmbannführer SA Wilhelm Ohst (prezydium policji berlińskiej).

4 Obwieszczenie prezydenta miasta w sprawie handlu artykułami spożywczymi z 16 X 1939 r., "Dziennik Urzędowy Miasta Stołecznego Warszawy" 1939, nr 5, s. 5.

5 Reichs-Straßenverkehrs-Ordnung nebst Einführungsverordnung - Prawo Rzeszy o ruchu drogowym, ustawa uchwalona przez Reichstag 28 V 1934 r., RGBl. 1934, cz. 1, nr 59, s. 455-464, i wielokrotnie nowelizowana.

6 W czasie okupacji niemieckiej msze św. w zamkniętej katedrze na Wawelu - formalnie znajdującej się pod zarządem Wehrmachtu - odprawiali polscy księża dwa razy w tygodniu o 7.30 rano. Przy ich odprawianiu kapłanowi mogło towarzyszyć dwóch kościelnych i dwóch ministrantów. W mszach okazjonalnie uczestniczyli niemieccy żołnierze.

a W dokumencie Führerów SS (przyp. tłum.).

b W dokumencie Bilgorej poprawione odręcznie na Bilgoraj.

c W dokumencie Eisfeld poprawione odręcznie na Eisfeldt.

d W dokumencie 2.

Nr 5

1939 październik 30, poniedziałek, Łódź - Narada z min. Rzeszy Seyßem-Inquartem, reichshauptamtsleiterem Frauendorferem i sekretarzem stanu Krohnem w sprawie ubezpieczeń; narada z dr. Bühlerem, obergruppenführerem SS Krügerem, dr. Heuberem i dr. Wehem na temat kwestii policyjnych, pośrednictwa pełnomocnika w Berlinie przy zatrudnianiu personelu i projektów rozporządzeń; informacja o uroczystym wręczeniu aktu nominacyjnego dr. Heuberowi; omówienie sprawy stanowiska służbowego hauptsturmführera SS Buchnera oraz terminu objęcia w posiadanie Wawelu1

Gubernator generalny przyjął ministra Rzeszy [Arthura] Seyßa-Inquarta, reichshauptamtsleitera [Maxa] Frauendorfera oraz sekretarza stanu [Johannesa] Krohna w celu złożenia relacji.

Omówiono szczegółowo kwestię regulacji ubezpieczenia na wypadek bezrobocia oraz obowiązku pracy dla Polaków. Gubernator generalny oświadczył, że ubezpieczenia na wypadek bezrobocia oraz w ogólności niemieckie prawo socjalne nie powinny w ogóle dotyczyć Polaków. Sekretarz stanu Krohn stwierdził, że ubezpieczenia społeczne i na wypadek bezrobocia powinny zostać udostępnione także Polakom, ponieważ w przeciwnym razie będzie trzeba wypłacać [im] zasiłki. Natomiast składki płacone na ubezpieczenie na wypadek bezrobocia są korzystne z gospodarczego punktu widzenia; przy szefach dystryktów powinny także powstać wydziały pracy.

Po południu gubernator generalny odbył szczegółową naradę z radcą ministerialnym dr. Bühlerem, obergruppenführerem SS [Friedrichem] Krügerem, reichshauptamtsleiterem dr. [Wilhelmem] Heuberem oraz sędzią sądu apelacyjnego dr. [Albertem] Wehem. Obergruppenführer SS Krüger złożył relację na temat kwestii policyjnych. Gubernator generalny zajął przede wszystkim stanowisko w sprawie wniosków o zatrudnienie personelu: w przyszłości każdy taki wniosek kierowany do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy ma przechodzić przez pełnomocnika w Berlinie.

Następnie omówiono projekty rozporządzeń dotyczących poczty i połączeń telefonicznych, obrony przed aktami przemocy, zaciągania kredytów przez związki gmin, jak również obwieszczeń Kasy Kredytowej Rzeszy. Gubernator generalny wręczył akt nominacji reichshauptamtsleiterowi dr. Heuberowi oraz zobowiązał go do wiernej i sumiennej pracy.

Gubernator generalny powiadomił [zebranych], że w Generalnym Gubernatorstwie będzie z reguły obecny albo on sam, albo jego zastępca minister Rzeszy Seyß-Inquart. Tak że podczas jego nieobecności urząd gubernatora powinien pracować bez żadnych przerw. Nic nie może zostać zaniedbane.

W kwestii stanowiska służbowego hauptsturmführera SS [Hansa-Michela] Buchnera ustalono, że pełniąc funkcję komendanta Wawelu, podlega wyłącznie bezpośrednio obergruppenführerowi SS Krügerowi. Termin objęcia w posiadanie Wawelu w Krakowie został wyznaczony na 7 listopada na godzinę 18.00.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 21-22, oryginał, mps.

1 Według gazety "Völkischer Beobachter" Hans Frank miał tego dnia spotkać się jeszcze z Josephem Goebbelsem (Reichsminister Dr. Goebbels in Lodz, "Völkischer Beobachter", 1 XI 1939, s. 5).

Nr 6

1939 październik 31, wtorek, Łódź - Narada z ministrem Seyßem-Inquartem, reichshauptamtsleiterem Frauendorferem, sekretarzem stanu Krohnem i radcą Leutertem na temat kształtowania stosunków pracy; narada z prezesem Lauxmannem w sprawach łączności i PKO; spotkanie z obergruppenführerem SS Krügerem, gen. pol. Beckerem, brigadeführerem SS Streckenbachem i ppłk. pol. Gudewillem dotyczące przesiedlania Żydów i volksdeutschów, kształtowania cen, zaopatrzenia w żywność i rekwizycji oraz bezpieczeństwa i ochrony granicy; sprawozdanie z pobytu w GG ministra Goebbelsa i narady z udziałem min. Rzeszy Seyßa-Inquarta, radcy Müllera, gauamtsleitera Fischera, adiutanta Heusingera von Waldegg i dr. du Prela na temat polityki kulturalnej, prasy i radia; narada z dyrektorem Schlumprechtem i radcą min. Bühlerem w sprawach gospodarczych, wzmianka o przybyciu landrata Sieberta; rozmowa z szefem dystryktu radomskiego Laschem

Godzina 10.00

Podczas szczegółowej narady roboczej, w której wzięli udział minister Rzeszy [Arthur] Seyß-Inquart, reichshauptamtsleiter [Max] Frauendorfer, sekretarz stanu [Johannes] Krohn oraz nadradca rejencyjny Leutert, sekretarz stanu Krohn przedłożył rozporządzenie dotyczące kształtowania warunków pracy oraz wprowadzenia obowiązku pracy dla Polaków1.

Gubernator generalny polecił, aby wynagradzanie osób podlegających obowiązkowi pracy nie odbywało się według zwykłych zasad oraz aby wprowadzania obowiązku pracy nie utrudniały formalne klauzule. Szczegóły warunków pracy powinni ustalać szefowie dystryktów. Jednak obowiązek pracy dla Polaków ma swoją podstawę w wywiezieniu polskich pieniędzy za granicę2 i służy zadośćuczynieniu szkód, jakie wyrządzili Polacy. Stąd też wypłacane może być wyłącznie wynagrodzenie za rzeczywiście wykonaną pracę względnie jałmużna. Dlatego też niemieckie instytucje gospodarcze nie mogą być związane jakimiś zapisami układów zbiorowych ani czymś podobnym.

Nadradca rejencyjny Leutert stwierdził, że polskie prawo zostało uchylone w zakresie wypłaty zasiłków dla bezrobotnych, utrzymano jedynie obowiązek płacenia składek. Dalsze spożytkowanie tych środków będzie przedmiotem specjalnego rozporządzenia. Urzędy pracy przejęły część działalności dobroczynnej - wypłaty zasiłków bezrobotnym. Najwyższa stawka wynosi 4,50 [złotych] tygodniowo, a w przypadku rodzin 7 [złotych] tygodniowo. W Łodzi jest obecnie od 40 do 50 tys. bezrobotnych. Minister Rzeszy Seyß-Inquart zwrócił uwagę, iż bezrobotni nie mogą wysuwać żadnych roszczeń dotyczących świadczeń opiekuńczych w stosunku do urzędów pracy.

Godzina 10.45

Gubernator generalny przyjął prezesa [Richarda] Lauxmanna i poprosił go o możliwie szybkie utworzenie sprawnych połączeń telefonicznych na Wawelu w Krakowie oraz między Krakowem, Warszawą, Lublinem i Radomiem, a także połączenia teleksowego do Berlina. Prezes Lauxmann poinformował, że chce przejąć częściowo skonfiskowaną przez Wehr­macht Pocztową Kasę Oszczędności.

Godzina 11.00

Gubernator generalny przyjął obergruppenführera SS [Friedricha] Krügera, generała [Herberta] Beckera, brigadeführera SS [Brunona] Streckenbacha oraz ppłk. [Waltera] Gudewilla.

Brigadeführer Streckenbach złożył następującą relację:

Reichsführer SS życzy sobie, aby wszyscy Żydzi z nowo uzyskanych obszarów Rzeszy zostali usunięci. Z tego powodu do lutego ma zostać przywiezionych do Generalnego Gubernatorstwa około 1 mln ludzi. Mieszkające na polskich terenach okupowanych rodziny dobre rasowo (około 4 mln ludzi) mają być przeniesione do Rzeszy, tam pojedynczo zakwaterowane i w ten sposób narodowo wykorzenione. Jako termin transportów wysiedleńczych przewidziano 15 listopada. Gubernator generalny zwraca uwagę, że dla ruchu w kierunku wschód-zachód i zachód-wschód należy wyznaczyć większe drogi transportowe. Obergruppenführer SS Krüger stwierdził, że od 15 listopada cała sieć kolejowa Generalnego Gubernatorstwa zostanie oddana do dyspozycji tych transportów przesiedleńczych. Gubernator generalny wyznacza obergruppenführerowi SS Krügerowi zadanie organizacji tych transportów uchodźców.

Na zakończenie spotkania został przyjęty referent do spraw spekulacji cenowych, który złożył raport na temat ogólnej sytuacji cenowej i wskazał między innymi na to, że w Generalnym Gubernatorstwie niezbędne jest wprowadzenie w pewnym zakresie regulacji dotyczących zamrożenia wynagrodzeń i cen, a zwłaszcza wprowadzenia cen maksymalnych dla określonych artykułów spożywczych, [uznał także], że w Warszawie, ze względu na szczególne uwarunkowania, kontrola cen może być przeprowadzana tylko w pojedynczych przypadkach. Gubernator generalny stwierdził w tym kontekście, że Generalne Gubernatorstwo nie może być budowane w myśl państwowego przedsiębiorstwa porządkowego, należy jednak za wszelką cenę zapewnić zaopatrzenie w żywność urzędników niemieckich, co często bardzo trudno osiągnąć. Bardzo wyraźnie jednak trzeba zaznaczyć granicę między niemieckim narodem panów a Polakami. Oprócz urzędników bezpośrednio zaopatrywani muszą być także volksdeutsche. NSV jest przeznaczona tylko dla Niemców, podczas gdy Polacy - nie wspominając już o Żydach - muszą pomagać sobie sami, aby "polski duch wspólnoty" mógł wykazać swoje możliwości. Ich zaopatrzenie wchodzi w rachubę jedynie wtedy, kiedy zostanie wypracowane; oni sami nie są przyzwyczajeni, aby ktoś się nimi opiekował. Brigadeführer SS Streckenbach zwrócił uwagę, że Generalne Gubernatorstwo, które ma obecnie 10 mln mieszkańców, będzie liczyło w lutym 13 mln. Gubernator generalny stwierdził w kontekście stanu wyżywienia, że intensyfikacja gospodarki rolnej musi zapewnić zaopatrzenie Generalnego Gubernatorstwa. Na razie, jeżeli jest to możliwe, zaopatrzenie może odbywać się w ramach żywienia zbiorowego. To jednak można przeprowadzić tylko polskimi siłami.

Przybył minister Rzeszy ds. oświecenia publicznego i propagandy dr [Joseph] Goebbels w towarzystwie radcy ministerialnego [Georga] Müllera, gauamtsleitera dr. [Hansa] Fischera i adiutanta [Alfreda] Heusingera von Waldegg. Obecni byli również minister Rzeszy Seyß-Inquart i reichsamts­leiter dr [Max] du Prel.

Na wstępie gubernator generalny stwierdził, co następuje:

Polakom należy udostępnić jedynie takie możliwości kształcenia, które uświadomią im beznadziejność ich sytuacji jako narodu. Dlatego w grę mogą więc wchodzić co najwyżej złe filmy albo takie, które pokazują wielkość i siłę Rzeszy Niemieckiej. Będzie potrzeba, aby swego rodzaju służbę informacyjną dla Polaków pełniły wielkie instalacje głośnikowe.

Minister Rzeszy dr Goebbels, zgadzając się ze zdaniem gubernatora generalnego, wypowiedział się także przeciwko organizowaniu polskich teatrów, kin i kabaretów. W większych miastach i na rynkach zainstaluje się stacjonarne nagłośnienie, przez które w określonych porach będą nadawane wiadomości o rozwoju sytuacji oraz slogany dla Polaków.

Reichsamtsleiter dr du Prel naświetlił kwestię prasy w Generalnym Gubernatorstwie, a zwłaszcza gazet "Krakauer Zeitung" i "Warschauer Zeitung", które wkrótce miały się ukazać. Gubernator generalny podkreślił, że kierownik do spraw prasy i propagandy w Urzędzie Gubernatora Generalnego (Freiherr dr du Prel) jest niezależny i podlega bezpośrednio gubernatorowi generalnemu, ale musi stosować się do ogólnych dyrektyw Ministerstwa Rzeszy do spraw Propagandy. Jako że, zgodnie z wolą Führera, urzędy centralne Rzeszy nie powinny wywierać żadnego wpływu na Generalne Gubernatorstwo, to również w sektorze propagandy nie może działać żaden Urząd Propagandy Rzeszy, lecz kwestie propagandy powinny raczej wchodzić w zakres kompetencji Urzędu Gubernatora Generalnego. Minister Rzeszy dr Goebbels całkowicie zgadza się na takie uregulowanie tego problemu. Gubernator generalny wyraża mu za to podziękowanie, ponieważ w ten sposób uniknie się groźby zamieszania i chaosu. Minister Rzeszy dr Goebbels stwierdza dalej, że należy rozbić cały system informowania Polaków. Polacy nie powinni posiadać radioodbiorników, a ich gazety powinny mieć wyłącznie charakter informacyjny, w żadnym razie nie może być to prasa opiniotwórcza. W zasadzie nie powinno się im też zezwalać na teatry, kina i kabarety, aby nie przypominano im ciągle o tym, co utracili. Jeśli w wielkich miastach, np. w Warszawie, pojawi się konieczność odciągnięcia Polaków z ulic za pomocą projekcji kinowych, to decyzja o tym powinna być podejmowana w zależności od konkretnej sytuacji. Właśnie wczoraj Führer oświadczył, że Polaków nie może opanować mania odbudowy, że powinni odbudować sami coś dla siebie. Nie leży także w naszym interesie obcinanie Żydom bród ani odwszawianie. Gubernator generalny oświadczył, że szkoły wyższe są już zamknięte. Seminaria duchowne, otwarte ponownie przez Wehrmacht, również zostaną zamknięte, gdyż są one jedynie wylęgarnią nienawiści do Niemców3.

Reichsamtsleiter dr du Prel uzasadnia konieczność wydawania dużej gazety codziennej dla Niemców w Generalnym Gubernatorstwie. Ma być drukowana w Krakowie, a także, ze specjalnym nagłówkiem, w Warszawie. D[okto]r du Prel proponuje, aby gazeta nazywała się "Deutsche Ostlands­zeitung", powinna mieć także dodatki dla Wehrmachtu i policji. [Doktor du Prel] informuje następnie o obsadzie personalnej tymczasowej redakcji. Minister Rzeszy dr Goebbels oświadczył, że jest gotowy oddelegować na jakiś czas, w celu tworzenia tej gazety, radcę ministerialnego [Dagoberta] Dürra jako redaktora naczelnego4. Jeżeli chodzi natomiast o kwestię filmów, to minister Rzeszy dr Goebbels z ogromną radością przyjął do wiadomości, że polskie kina zostały już skonfiskowane, i zapewnił, że zostanie sporządzona lista filmów, które szczególnie nadają się do pokazania urzędnikom, i w ogóle Niemcom, w Generalnym Gubernatorstwie. Filmy te mają być wyświetlane w pomieszczeniach nadających się do tego celu. Jeżeli chodzi o radio, to Kraków i Warszawa mogłyby być obsługiwane przez Katowice5; Polaków natomiast należy całkowicie odciąć od radia. Zaproponowane przez burmistrza [Helmuta] Otta w Warszawie przejęcie członków warszawskiej orkiestry jest absolutnie niedopuszczalne. W ogóle należy cały czas sprawdzać, czy Polacy nie wykazują postaw nacjonalistycznych. Wszelkie przejawy nacjonalizmu muszą być natychmiast dławione. Minister Rzeszy dr Goebbels zapewnił, że Niemcy w Generalnym Gubernatorstwie będą mieli do dyspozycji najlepsze teatry i kabarety Rzeszy. Będą organizowane gościnne występy znakomitych artystów. On sam będzie się starał o szczególne wsparcie kulturalne Niemców w Generalnym Gubernatorstwie, aby na obszarze Generalnego Gubernatorstwa, a zwłaszcza w Krakowie, Warszawie, Lublinie i Radomiu, zagrały najlepsze sceny Rzeszy (w tym także na przykład Berlińska Scala)6.

Godzina 12.30

Kontynuowano spotkanie na temat kwestii kształtowania cen.

Gubernator generalny dodał jeszcze na ten temat:

Przy wprowadzaniu i ustalaniu cen maksymalnych należy zapobiec znikaniu w wyniku tego towarów. Należy zrobić wszystko w celu utrzymania zdolności do pracy polskiej ludności, natomiast los Żydów jest zupełnie obojętny. Nawet jeżeli nie można prowadzić aktualnie uporządkowanej polityki, to jednak należy zrobić wszystko, aby zapobiec spekulacyjnym podwyżkom cen.

Następnie odbyła się szczegółowa narada na temat bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie.

Gubernator generalny stwierdził, co następuje:

Zadania gubernatora generalnego i podległych mu organów zostały dokładnie sprecyzowane przez Führera. Konieczne jest zabezpieczenie tego obszaru w duchu i w interesie Rzeszy Niemieckiej. Pełnomocnictwo gubernatora generalnego i podległych mu organów ma charakter wszechstronny - w przeciwieństwie do kompetencji Wehrmachtu, który ma do spełnienia wyłącznie jedno konkretne zadanie. Zarządzenie rekwizycyjne naczelnego dowódcy armii obowiązuje jedynie w ramach ogólnego prawa rekwizycyjnego gubernatora generalnego. Zabezpieczenie tego obszaru należy wyłącznie, jeżeli nie dotyczy to spraw wojskowych, do kompetencji gubernatora generalnego, a w szczególności do szefa policji. Poza tym wszystkie kwestie niemające charakteru czysto wojskowego podlegają urzędom gubernatora generalnego. Obergruppenführer SS Krüger zwraca jeszcze uwagę na to, że obecne siły policyjne absolutnie nie wystarczają do ochrony tego kraju. Brigadeführer SS Streckenbach stwierdza, że Wehrmacht nie nadaje się do ochrony kraju i że policja wszędzie spotyka się z wrogim nastawieniem ludności, a konfidenci oraz volksdeutsche absolutnie nie są godni zaufania. 1 listopada, ze względów bezpieczeństwa, granica zostanie obsadzona. W związku z tym gubernator generalny zaznacza, że przy wjeździe do Generalnego Gubernatorstwa konieczne jest posiadanie paszportu i wizy. Uregulowaniem spraw związanych z wjazdem do Generalnego Gubernatorstwa zajmie się jeden z wyższych oficerów SS. Biuro paszportowe, działające dotychczas przy OKW, zostanie przeniesione do urzędu pełnomocnika w Berlinie. Brigadeführer SS Streckenbach stwierdza, że reichsführer SS, ze względu na brak kompetencji organów celnych, przywiązuje szczególną wagę do tego, żeby kontrolę na granicy rosyjskiej sprawowała wyłącznie SD. Gubernator generalny zgadza się z takim zarządzeniem i prosi Streckenbacha, aby zatroszczył się o specjalną ochronę mostów na Wiśle, Narwi i Saniea. Brigadeführer SS Streckenbach uważa za konieczne, żeby 400 funkcjonariuszy policji granicznej pełniło służbę konno.

Godzina 14.00

Gubernator generalny przyjmuje dyrektora ministerialnego [Karla] Schlumprechta, któremu poleca omówienie z radcą ministerialnym dr. [Josefem] Bühlerem treści rozporządzeń dotyczących waluty, dewiz i prawa rekwizycyjnego i zadbania o to, aby urzędnicy i pracownicy wybrani na zlecenie kierownika Wydziału Gospodarki i już zasadniczo zatwierdzeni przez Ministerstwo Gospodarki Rzeszy zostali natychmiast wezwani telegraficznie i by otrzymali rozkaz wymarszu.

Gubernator generalny oświadczył, że kierownikowi Wydziału Gospodarki została przekazana polityka gospodarcza w pełnym zakresie, zgodnie z pełnomocnictwami Rzeszy dla Generalnego Gubernatorstwa przysługującymi ministrowi gospodarki Rzeszy [Walterowi] Funkowi. Schlumprecht zostaje mianowany kierownikiem Wydziału Gospodarki w Urzędzie Gubernatora Generalnego i otrzymuje polecenie wdrażania odpowiednich wytycznych odnoszących się do polityki gospodarczej Generalnego Gubernatorstwa we wszystkich dziedzinach i korzystania przy tym ze wsparcia wszystkich innych instancji urzędowych.

Godzina 15.30

Landrat [Friedrich] Siebert melduje rozpoczęcie służby. Gubernator generalny omawia z szefem dystryktu radomskiego, reichsamtsleiterem dr. [Karlem] Laschem, ważne kwestie dystryktu i informuje go o sprawach dotyczących uchodźców, o powołaniu polskich burmistrzów oraz traktowaniu Żydów.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 23-31, oryginał, mps.

1 Rozporządzenie o wprowadzeniu obowiązku pracy dla ludności polskiej Generalnego Gubernatorstwa z 26 X 1939 r., DzR GGdOPO 1939, nr 1, s. 5-6.

2 Hans Frank miał na myśli wywiezienie aktywów Banku Polskiego we wrześniu i październiku 1939 r. do Rumunii i Francji.

3 Niemcy zamknęli wyższe seminaria duchowne na terenach wcielonych do Rzeszy (w Gnieźnie, Łodzi, Pelplinie, Płocku, Poznaniu i we Włocławku), w Generalnym Gubernatorstwie w czasie okupacji seminaria działały (zamknięte zostało tylko Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne, w latach 1921-1980 działające w Krakowie).

4 Był nim tylko przez parę tygodni w listopadzie 1939 r.

5 Po przejęciu kontroli nad polską infrastrukturą radiową Joseph Goebbels bez konsultacji z Hansem Frankiem i ku jego niezadowoleniu 18 X 1939 r. zreorganizował ją w taki sposób, że rozgłośnię łódzką (przekształconą w Hauptsender Lodz, od wiosny 1940 r. Litzmannstadt) wraz z rozgłośniami krakowską i warszawską przydzielono do Radiofonii Generalnego Gubernatorstwa, której intendentem został Hans Gottfried Kriegler (dyrektor departamentu radia w Ministerstwie Oświecenia Publicznego i Propagandy), rozgłośnia poznańska została podporządkowana bezpośrednio Reichssender Berlin, rozgłośnia toruńska - Reichssender Danzig. Poza tym utworzono rozgłośnię katowicką podporządkowaną i tak szczególnie dobrze słyszanemu na terenie okupowanej Polski Reichssender Breslau, którego intendentem był Hans-Otto Fricke.

6 W latach 1920-1944 jedna ze znanych scen variété (w 1941 r. największa w Niemczech). Mieściła się przy Lutherstr. 22-24 w dzielnicy Schöneberg (obecnie Martin-Luther-Str. 14-18). Występowali na niej artyści międzynarodowej sławy, m.in. żongler Enrico Rastelli (zm. w 1931 r.) i klaun Grock (właśc. Charles Adrien Wettach). Do legendy przeszedł też zespół taneczny Scala-Girls.

a W dokumencie Saarbrücken poprawione odręcznie na Sanbrücken.

Nr 7

1939 listopad 1, środa, Łódź - Mianowanie hauptsturmführera SS Hallera von Hallersteina reprezentantem min. Rzeszy Seyßa-Inquarta u pełnomocnika GG w Berlinie; narada z obergruppenführerem NSKK Höflem i korpsführerem NSKK Hühnleinem o zagadnieniach transportowych i służbie kurierskiej; sprawozdanie obergruppenführera SS Krügera na temat stanu bezpieczeństwa i przesiedleń; sprawozdanie inż. Ohlendorfa ze stanu prac wykonywanych przez organizację Todta; rozmowa telefoniczna z gen. Blaskowitzem o kwestiach kwaterunkowych i komunikacyjnych; zalecenia dla dyrektora Schlumprechta dotyczące ceł, dewiz, monopoli, powiernictwa, przemysłu i zdobycznego materiału wojskowego; wzmianki o sprawozdaniach: szefa dystr. Schmidta, dr. du Prela, radcy min. Bühlera i dr. Weha; narada ze Spindlerem, dr. Senkowskim i Bühlerem na temat monopoli, obsadzenia granicy z Rzeszą i zatrudnienia polskich urzędników

Godzina 11.00

Gubernator generalny zleca hauptsturmführerowi SS [Kurtowi] von Hallerowi reprezentowanie ministra Rzeszy [Arthura] Seyßa-Inquarta u pełnomocnika gubernatora generalnego w Berlinie.

Gubernator generalny przyjmuje obergruppenführera NSKK [Hermanna] Höflegoa i wyraża życzenie, aby zadania związane z transportem w Generalnym Gubernatorstwie nadal znajdowały się w gestii NSKK, zwłaszcza że policja jest całkowicie zaangażowana w kwestie związane z bezpieczeństwem. Obergruppenführer Höfle, któremu podlega działalność całego NSKK na obszarze okupowanym, złożył następującą propozycję: będące już w akcji na obszarze okupowanym kompanie NSKK (w Warszawie 3, w Krakowie 1) zostaną zakwaterowane, zaopatrzone i opłacone przez policję. Oprócz tego do akcji zostaną włączone następujące kompanie NSKK: w Lublinie 3, w Krakowie 2, w Warszawie 1 (w pełni zmotoryzowane, służba kurierska), w Kielcach 1, w Częstochowie 1. Zapotrzebowania kompanii NSKK muszą być kierowane za pośrednictwem generała [Kurta] Daluegego. Korpsführer [Adolf] Hühnlein prosi, aby w budowie stacji benzynowych brali w miarę możliwości udział członkowie NSKK. Poza tym w Krakowie ma stacjonować zmotoryzowana kompania kurierska.

Godzina 12.00

Gubernator generalny przyjął obergruppenführera SS [Friedricha] Krügera i prosił go, aby wspólnie z obergruppenführerem Höflem omówił działania NSKK i przedłożył odpowiedni plan gubernatorowi generalnemu.

Obergruppenführer SS Krüger składa relację na temat kwestii bezpieczeństwa i zwraca szczególną uwagę na następującą sprawę: Wehrmacht utrzyma zajęte przez siebie obszary i nie wycofa się nad Wisłę. W obszarze wschodnim, między Wisłą i Bugiem, występuje szczególnie liczne zmasowanie Żydów, co wzbudza zastrzeżenia ze strony Wehrmachtu. Stąd też pojawia się konieczność usunięcia 22 tys. volksdeutschów z tego obszaru położonego na wschód od Wisły i przesiedlenia ich w miarę możliwości do Rzeszy, na zachód od Wisły. Stacjonujące obecnie dziewięć dywizji pozostanie na swoim miejscu.

Godzina 12.30

Gubernator generalny przyjął krajowego radcę budowlanego [Brunona] Ohlendorfa (urząd dr. Todta1).

Ohlendorf złożył następującą relację:

W Generalnym Gubernatorstwie działają dwa sztaby budowlaneb, z których jeden zostanie wycofany. Oddziały budowlane są wszędzie rozlokowane. Ogromnych problemów przysparza transport. Ponownie uruchomiono kamieniołomy w Łysogórachc, także kilka wysadzonych wcześniej mostów. Spore są także problemy związane z materiałami; istnieje zwłaszcza pilne zapotrzebowanie na kamienie ze Śląska. Szczególnie dotkliwy jest brak ciężarówek, jako że polskie wozy chłopskied pod wieloma względami nie nadają się do transportu (niewielka ładowność i zbyt duże odległości). Oddana dotychczas do dyspozycji przez urząd dr. Todta suma 6 mln marek Rzeszy wystarczy tylko na sam początek. Obecnie najpilniejsze jest zatrudnienie fachowca od budownictwa naziemnego, który stanie się niezbędny zwłaszcza przy burzeniu zamku warszawskiegoe. Główny punkt prac budowlanych stanowią drogi, ponieważ należy zreperować setki kilometrów tych dróg. Most pod Sochaczewem2 będzie prawdopodobnie gotowy pod koniec lutego. Gubernator generalny podkreśla, że przede wszystkim powinny zostać doprowadzone do porządku drogi do Lublina, i prosi o ocenę sytuacji całej sieci dróg i ich stanu. Krajowy radca budowlany Ohlendorf poinformował [zebranych], że zgłoszono zapotrzebowanie na trzydzieści pługów śnieżnych, ale dostarczone zostaną jedynie cztery. Gubernator generalny prosi, aby z obszaru Rzeszy dostarczono za pośrednictwem [urzędu] dr. Todta kolejne pługi śnieżne. Na zakończenie krajowy radca budowlany Ohlendorf przedstawił sytuację na szlakach wodnych i podkreślił przy tym, że tak zaniedbana przez Polaków dolna Wisła musi być spławna.

Godzina 16.00

Gubernator generalny, w czasie rozmowy telefonicznej z gen. płk. [Johannesem] Blaskowitzem, stwierdza z naciskiem, że szef dystryktu lubelskiego nie dysponuje żadnymi pomieszczeniami, i prosi, aby udostępniono mu jakieś w województwie3. Gen[erał] płk Blaskowitz zapewnia o swojej przychylności w kwestiach transportu, przesiedleń oraz paliwa i oświadcza, że kolej będzie do dyspozycji od 15 listopada.

Godzina 16.30

Gubernator generalny przyjmuje dyrektora ministerialnego [Karla] Schlumprechta i oświadcza mu, że do 15 listopada trzeba koniecznie wyjaśnić kwestie cła, granicy oraz dewiz.

Przede wszystkim należy wyjaśnić techniczną stronę monopoli i przedłożyć w formie specjalnego planu. Dyrektor ministerialny Schlumprecht informuje, że w Warszawie i Radomiu Wehrmacht skonfiskował wielkie magazyny surowego tytoniu. Ten chaos w konfiskatach należy opanować. Schlumprecht podziela tutaj zdanie burmistrza [Maxa] Winklera, że trzeba utworzyć, na polecenie generała marszałka polnego, Urząd Powierniczy.

Gubernator generalny podkreślił, że taki krok byłby zbyt spóźniony, a konfiskaty w Generalnym Gubernatorstwie mogą odbywać się wyłącznie za zgodą gubernatora generalnego i jego instancji. Niezbędne jest także podjęcie decyzji, które z fabryk w Generalnym Gubernatorstwie powinny nadal produkować. Należy stworzyć szeroko zakrojony plan przemysłowy oraz dokonać inwentaryzacji zapasów surowców, a zwłaszcza surowców wtórnych. Osobny problem to transport surowców militarnych oraz zawartości magazynu amunicji w Warszawie (około 24 km kw. powierzchni)4 do Rzeszy. Generalne Gubernatorstwo potrzebuje natomiast węgla.

Godzina 20.00

Gubernator generalny przyjął szefa dystryktu [Friedricha] Schmidta (Lublin), kierownika Wydziału Prasowego dr. [Maxa] du Prela, a następnie radcę ministerialnego dr. [Josefa] Bühlera oraz sędziego sądu apelacyjnego dr. [Alberta] Weha w celu złożenia relacji na temat aktualnych problemów.

Godzina 21.00

Narada gubernatora generalnego z radcami ministerialnymif [Alfredem] Spindlerem i [Hermannem] Senkowskim oraz radcą ministerialnym dr. Bühlerem na temat monopoli.

Radca ministerialnyf Spindler stwierdził:

Zamierza on utworzyć Generalną Dyrekcję Monopoli pod kierownic­twem radcy ministerialnegof Senkowskiego, który ma także zostać jego zastępcą w Wydziale Finansów. Z istniejących w byłej Polsce monopoli przywrócono już Monopol Tytoniowy, Spirytusowy, Solny oraz Zapałczany, podczas gdy w przypadku loterii sprawa skuteczności takiego kroku jest jeszcze badana. Kopalnia soli pracuje już od czterech tygodni. Zapasy soli wystarczą na zaopatrzenie całego Generalnego Gubernatorstwa, a także na eksport. Zapasy tytoniu wystarczą na całe lata. Obecnie produkowane są tylko papierosy. W przyszłości planuje się produkcję pięciu rodzajów papierosów. Kwestia wytwarzania cygar nie została jeszcze rozstrzygnięta. W sprawie Monopolu Zapałczanego należy jeszcze negocjować ze szwedzkim koncernem Kreuger5. Funkcjonowanie monopolu przyniosło już 10 mln złotych.

Gubernator generalny mianuje radcę ministerialnegof dr. Senkowskiego kierownikiem Generalnej Dyrekcji Monopoli.

Uzgodniono jeszcze, że granica celna z Rzeszą Niemiecką zostanie obsadzona 8 listopada; należy przejąć w szerokim zakresie polskich urzędników, ale bez dotychczasowych wysokich pensji.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 32-36, oryginał, mps.

1 Organizacja Todta - instytucja zajmująca się w latach 1938-1945 budową fortyfikacji oraz infrastruktury komunikacyjnej w Rzeszy i na terenie krajów okupowanych, korzystała z pracy robotników przymusowych i więźniów obozów koncentracyjnych.

2 Kolejowy most na Bzurze w Sochaczewie polscy saperzy wysadzili w powietrze 11 IX 1939 r.

3 Chodzi o któryś budynek mieszczący biura Urzędu Wojewody Lubelskiego: przy ul. Kazimierza Wyszyńskiego 14 (do 1936 r. i obecnie ul. Niecała), przy Pl. Litewskim 3, przy ul. Zgody 6 albo przy ul. Lubomelskiej 5.

4 Chodzi o Główną Składnicę Uzbrojenia nr 1 w Warszawie, Filia 2 w Palmirach.

5 W Polsce od 1925 r. stale rozszerzano wyłączność państwa w sferze produkcji i importu zapałek, ale Państwowy Monopol Zapałczany wydzierżawiono amerykańsko-szwedzkiej Spółce Akcyjnej dla Eksploatacji Państwowego Monopolu Zapałczanego w Polsce. W spółce tej dominował szwedzki potentat zapałczany Ivar Kreuger (1880-1932) i jego spadkobiercy.

a W dokumencie Hoefle.

b Chodzi o struktury organizacji Todta (przyp. tłum.).

c W dokumencie Lysa Gora. Chodzi o kamieniołomy piaskowców i kwarcytów.

d W dokumencie Panjewagen - określenie ukute w czasie I wojny światowej.

e Chodzi o Zamek Królewski (przyp. tłum.).

f W dokumencie Finanzpräsident.

Nr 8

1939 listopad 3, piątek, Berlin - Wzmianka o spotkaniu z prof. Emgem, dr. Gaebem i Herbstem z Akademii Prawa Niemieckiego oraz pełnomocnikiem gubernatora generalnego w Berlinie dr. Heuberem; notatka z rozmowy z szefem Kancelarii Rzeszy dr. Lammersem na temat nadzoru nad Akademią Prawa Niemieckiego i spraw personalnych; wzmianka o rozmowie z reichsamtsleiterem Gauweilerem o obowiązku i przymusie pracy; sprawozdanie z rozmowy z kierownikiem Głównego Urzędu Powierniczego Wschód Winklerem na temat monopoli, polityki pieniężnej, powiernictwa i rekwizycji; sprawozdanie z rozmowy z sekretarzem stanu Kleinmannem i dr. Kittelem na temat Kolei Wschodniej; notatka z rozmowy z stabsführerem Rienhardtem i dr. Heu­berem o prasie; wzmianka o rozmowie z nadradcą rejencyjnym Schepersem na temat trudności związanych z dysponowaniem ziemią

Gubernator generalny przyjął profesora dr. [Carla] Emgego, dr. [Wilhelma] Gaeba oraz [Ottona] Herbsta, jak również pełnomocnika [gubernatora generalnego w Berlinie] dr. [Wilhelma] Heubera w celu złożenia relacji.

Godzina 12.00

Gubernator generalny odbywa spotkanie z ministrem Rzeszy i szefem Kancelarii Rzeszy ministrem Rzeszy dr. [Hansem] Lammersem.

Najpierw omawiano kwestię nadzoru nad Akademią Prawa Niemieckiego, który był dotychczas sprawowany przez ministra sprawiedliwości Rzeszy oraz ministra spraw wewnętrznych Rzeszy. Minister Rzeszy dr Lammers zapewnił, że przekaże Führerowi, iż popiera stanowisko w kwestii wniosku, aby nadzór nad Akademią Prawa Niemieckiego objął, z natychmiastowym skutkiem, wyłącznie minister Rzeszy dr Frank. Minister Rzeszy dr Lammers zapewnił również, że będzie popierał u Führera mianowanie radcy ministerialnego dr. [Josefa] Bühlera na dyrektora ministerialnego. Następnie omawiano kwestię obsady stanowisk w urzędach w Polsce. Minister Rzeszy dr Lammers oświadczył, że ma zamiar wysłać reichsamtsleiteraa [Arno] Schickedanza jako pełnomocnika generalnego Kancelarii Rzeszy; obiecał także pisemne potwierdzenie tej sprawy; wyda również polecenie, aby reichshauptamtsleiter Schickedanz został w najbliższym czasie wysłany do Polski.

Godzina 15.00

Gubernator generalny przyjął reichsamtsleitera [Ottona] Gauweilera i omówił z nim przygotowania do organizacji zadań związanych z obowiązkiem pracy dla Polaków oraz przymusem pracy dla Żydów.

Następnie odbyło się spotkanie z burmistrzem [Maxem] Winklerem.

Stwierdził on:

Sekretarz stanu [Fritz] Reinhardt wyraził zgodę na wprowadzenie monopoli. Rozporządzenie dotyczące waluty można ogłosić dopiero po ustaleniu granicy. Sprzeciwiło się temu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy. Generał marszałek polny zapowiedział wydanie decyzji o wytyczeniu granicy na 8 listopada. Należy wycofać polskie banknoty pięćset- i tysiączłotowe. Okazało się bowiem, że ówczesny rząd polski wydrukował o wiele więcej tych banknotów, niż dotychczas przypuszczano. Na razie doliczono się banknotów o wartości 1,3 mld złotych. Klisze do druku zostały wywiezione na obszar rosyjski, węgierski i rumuński, dlatego trzeba wydrukować nowe banknoty1. Burmistrz Winkler proponuje utworzenie własnego banku emisyjnego w Warszawie, poinformował, że Bank Rzeszy chce oddać do dyspozycji dr. [Fritza] Paerschab. Przy nowym wydaniu banknotów trzeba usunąć polskiego orła i inne polskie znaki narodowe. Gubernator generalny poleca, aby na tych banknotach znalazły się podpisy dr. Paerscha oraz dr. [Wilhelma] Heubera. Burmistrz Winkler stwierdził dalej, że obieg bilonu powinien zostać utrzymany w dotychczasowym zakresie. W przypadku banknotów należy wydrukować około jednego miliarda; prawdopodobne zapotrzebowanie to 5 mln złotych. Stosunek między złotówką i marką Rzeszy powinien na razie zostać utrzymany 1 do 2. Oprócz banku emisyjnego należy także utworzyć drugi bank, Krajowy Bank Depozytowy jako bank Gubernatorstwa. Do tego należałoby użyć banków polskich. W Pocztowej Kasie Oszczędności, której powiernikiem został radca pocztowy dr Popper, nie ma już środków pieniężnych. Utworzony decyzją generała marszałka polnego Urząd Powierniczy Wschód2 ma następujące zadanie: inwentaryzację majątku państwa polskiego oraz wprowadzenie środków służących jego przekazaniu i rozliczeniu. Konfiskaty można przeprowadzać wyłącznie za zgodą gubernatora generalnego, a już wydane rozporządzenia rekwizycyjne wymagają zatwierdzenia. Nie dotyczy to rekwizycji wojskowych, w przyszłości jednak również instytucje wojskowe powinny zwracać się do Głównego Urzędu Powierniczego Wschód.

Gubernator generalny zwraca uwagę, że instancje wojskowe zgromadziły ogromne ilości zapasów, dlatego [w rozliczeniu] należy uwzględniać także działania rekwizycyjne wojska. Winkler zostanie przez niego mianowany powiernikiem na cały obszar. Wszelkie działania rekwizycyjne wojska, które nie służą wyłącznie celom militarnym, muszą zostać natychmiast unieważnione. [Gubernator generalny] zamierza wydać rozporządzenie, zgodnie z decyzją generała marszałka polnego, dotyczące utworzenia Urzędu Powierniczego dla Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie. Na stanowisko kierownika Urzędu Powierniczego dla Generalnego Gubernatorstwa mianuje radcę ministerialnego [Oskara] Plodecka.

Gubernator generalny stwierdził dalej:

Do opracowania są następujące rozporządzenia.

1. Rozporządzenie o walucie złotego (dotyczy ono polskiego Banku Emisyjnego w Warszawie, którego dyrektorami mają zostać dr Paerschc i dr Heuber)3.

2. Rozporządzenie o Banku Depozytowym Generalnego Gubernatorstwa.

3. Rozporządzenie o Urzędzie Powierniczym Wschód w Generalnym Gubernatorstwie4.

4. Rozporządzenie o konfiskacie majątku byłego państwa polskiego5. Pierwsze dwa rozporządzenia mają zostać wydane po ostatecznym obsadzeniu granic, a dwa ostatnie sporządzone zgodnie z tekstem rozporządzenia generała marszałka polnego. Burmistrz Winkler oświadczył, że reichsführer SS [Heinrich] Himmler poinformował go także o programie osiedleń. Pomysł regulacji rzeki Wisły bardzo spodobał się generałowi marszałkowi polnemu.

Godzina 17.00

Gubernator generalny przyjął sekretarza stanu [Wilhelma] Kleinmanna i dyrektora ministerialnego dr. [Theodora] Kittela.

Sekretarz stanu Kleinmann stwierdził:

Odnośnie do utworzenia Kolei Wschodniej wzorcem ma być, według niego, była kolej w Alzacji-Lotaryngii6. Kolej Wschodnia powinna mieć samodzielną pozycję, ale pod nadzorem Berlina. Stanowiska kierownicze powinni zajmować Niemcy, natomiast te ze szczebla średniego i niższego - Polacy. Dyrekcja Generalna powinna mieć swoją siedzibę w Krakowie. Prezesa Dyrekcji Generalnej należy włączyć do wszystkich sztabów Generalnego Gubernatorstwa. Taryfy można ustalać tylko w sposób jednolity, to znaczy według wzorca Niemieckich Kolei Rzeszy. Majątek Kolei Wschodniej ma stanowić fundusz specjalny, który będzie zarządzany w imieniu Generalnego Gubernatorstwa. Tabor Kolei Wschodniej należy oszacować według natężenia ruchu. Między Koleją Wschodnią a Kolejami Rzeszy należy ustanowić wspólnotę wagonów towarowych. Burmistrz Winkler prosi o poinformowanie go o ewentualnych negocjacjach między Niemieckimi Kolejami Rzeszy a Rosją, jako że wiąże się to z wieloma kwestiami natury gospodarczej. Poważne problemy wystąpią w związku z zaopatrzeniem w węgiel; trzeba podjąć wysiłki, aby do 1 lipca wykorzystywać Zagłębie Dąbrowskie. Pracują tam głównie żydowscy robotnicy (15 tys.), gdyby otrzymali oni wyższe płace niemieckich robotników, znacznie wzros­łyby ceny węgla. Na potrzeby Kolei Wschodniej niezbędnych jest około dziesięciu do piętnastu pociągów węglowych z Zagłębia Dąbrowskiego, z tego około pięciu składów musi zostać doprowadzonych do Warszawy.

Sekretarz stanu Kleinmann poinformował [zebranych], że wyda polecenie codziennego składania mu meldunku dotyczącego ilości węgla dostarczanego do Generalnego Gubernatorstwa, aby było możliwe stałe jej powiększanie. [Kleinmann] wydał także zarządzenie dostarczenia wszystkich pustych wagonów na Górny Śląsk w celu osiągnięcia lepszego rozdziału [dostaw] węgla. Niezbędne jest także utworzenie własnej służby ochrony kolei. Gubernatorowi generalnemu zostanie oddany do dyspozycji pociąg specjalny z wagonów należących dawniej do byłego marszałka [Edwarda] Śmigłego-Rydza. Poczyni się starania, aby utworzyć sprawne połączenia komunikacyjne między stolicami dystryktów.

Gubernator generalny przyjął stabsführera [Rolfa] Rienhardta.

[Rienhardt] stwierdził, że wszystkie dochody z "Krakauer Zeitung" i "Warschauer Zeitung" mają przypaść Generalnemu Gubernatorstwu. Reichs­hauptamtsleiter dr Heuber sugeruje, aby stabsführer Rienhardt wyznaczył pełnomocnika do centralnego Urzędu Wydawnictw.

Następnie odbyło się spotkanie gubernatora generalnego z nadradcą rejencyjnym [Hansem] Schepersem spowodowane wytyczaniem granic.

Gubernator generalny podkreślił, że osiedlanie Polaków w Generalnym Gubernatorstwie może zostać zagrożone przez przydzielenie zbyt dużej ilości ziemi na inne cele. Szczególnie duże problemy wynikają z tego, że Luftwaffe potrzebuje na każde swoje lotnisko 100 km kw.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 37-42, oryginał, mps.

1 Klisze umożliwiające druk banknotów wywiozło kierownictwo Banku Polskiego. Według Feliksa Młynarskiego, wiceprezesa Banku Polskiego w latach 1924-1929 i prezesa Banku Emisyjnego w Polsce w latach okupacji, ewakuacja ta miała negatywne następstwa gospodarcze dla okupowanego kraju, gdyż doprowadziła do próżni walutowej i ułatwiła okupantowi ograbienie ludności.

2 Istniejący w latach 1939-1945 Główny Urząd Powierniczy Wschód (Haupttreuhandstelle Ost) miał siedzibę w Berlinie i był podporządkowany Hermannowi Göringowi jako pełnomocnikowi Urzędu ds. Planu Czteroletniego.

3 Rozporządzenie o Banku Emisyjnym w Polsce, 15 XII 1939 r., DzR GGdOPO 1939, nr 14, s. 238-243.

4 Rozporządzenie o założeniu Urzędu Powierniczego dla Generalnego Gubernatorstwa, 15 XI 1939 r., DzR GGdOPO 1939, nr 6, s. 36-37.

5 Rozporządzenie o konfiskacie majątku byłego państwa polskiego na obszarze Generalnego Gubernatorstwa, 15 XI 1939 r., DzR GGdOPO 1939, nr 6, s. 37.

6 Koleje Cesarskie w Alzacji-Lotaryngii (Reichseisenbahnen in Elsaß-Lothringen) przez cały czas swego istnienia pozostawały pod jurysdykcją Rzeszy, a nie krajowych władz lokalnych (Wydziału Krajowego lub Parlamentu Kraju Rzeszy Alzacja-Lotaryngia).

a W dokumencie Reichshauptamtsleiter.

b W całym dokumencie Persch.

c W dokumencie Persch poprawione odręcznie na Paersch.

Nr 9

1939 listopad 4, sobota, Berlin - Spotkanie z dyrektorem ministerialnym Lehmannem w sprawie sądownictwa wojskowego i kontaktów z OKW; wzmianka o spotkaniu w sprawie granic z prof. Emgem i nadradcą Schepersem; sprawozdanie z działalności dr. du Prela; informacja o naradzie z Hitlerem

Godzina 11.00

Gubernator generalny przyjął dyrektora ministerialnego [Rudolfa] Lehmanna.

Zaproponował on [Lehmann], aby dla spraw wojskowych, podobnie jak w Protektoracie Czech i Moraw, dotyczących aktów sabotażu właściwe były sądy wojskowe. Propozycję gubernatora generalnego związaną z ustanowieniem łącznika przy OKW zreferuje on [Lehmann] na miejscu.

Gubernator generalny przyjął, po krótkim spotkaniu z profesorem [Carlem] Emgem i nadradcą rejencyjnym [Hansem] Schepersem (wytyczanie granic), reichsamtsleitera dr. [Maxa] du Prela, który złożył relację na temat swojej działalności jako szefa prasowego gubernatora generalnego.

Omawiane były także osobiste spory między stabsführerem [Rolfem] Rienhardtem a reichsamtsleiterem dr. du Prelem. Gubernator generalny domaga się, aby doszli do porozumienia.

W godzinach między 13.30 a 15.15 gubernator generalny odbył szczegółową naradę z Führerem. Führer omówił z gubernatorem generalnym ogólną sytuację, poinformował go o swoich planach i wyraził aprobatę dla działalności gubernatora generalnego w Polsce, a zwłaszcza dla decyzji zburzenia zamku w Warszawie oraz nieodbudowywania tego miasta, jak również zaaprobował zajęcie [na siedzibę gubernatora generalnego] Wawelu w Krakowie, wywiezienie dzieł sztuki oraz wprowadzenie żywności kwakierskiej1.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 43, oryginał, mps.

1 Jedną z organizacji świadczących pomoc humanitarną mieszkańcom okupowanej Polski na początku II wojny światowej był założony w 1917 r. Komitet Służby Społeczeństwu Amerykańskiego Religijnego Towarzystwa Przyjaciół (American Friends Service Committee). W skład Komitetu Polskiego towarzystwa wchodzili: Frederick Walcott, Edgar Rhoads i Arthur Gamble.

Nr 10

1939 listopad 7, wtorek, Kraków1 - Narada z min. Rzeszy Seyßem-Inquartem, dyrektorem min. Bühlerem, obergruppenführerem SS Krügerem, szefami dystryktów: dr. Wächterem, dr. Laschem i dr. Fischerem, oraz pełnomocnikiem GG w Berlinie dr. Heuberem na temat pomocy społecznej, getta w Warszawie, granic GG i ich ochrony oraz niemieckich przesiedleńców ze wschodu

Spotkanie gubernatora generalnego z ministrem Rzeszy Seyßem-Inquartem, szefem urzędu dr. [Josefem] Bühlerem, obergruppenführerem SS [Friedrichem] Krügerem, gubernatorami [Ottonem] Wächterem, [Karlem] Laschem, [Ludwigiem] Fischerem, oraz pełnomocnikiem w Berlinie dr. [Wilhelmem] Heuberem na temat kwestii związanych z granicami i uchodźcami, jak również działaniami NSV.

Gubernator dr Fischer zapowiedział powołanie polskiego komitetu pomocy dla Warszawy pod nadzorem jednego z volksdeutschów2. Podkreś­la, że trzeba utworzyć specjalne getto dla Żydów. Według meldunku od Żydowskiej Rady Starszych, w Warszawie znajduje się nadal 30 tys. Żydów.

Gubernator generalny aprobuje te środki oraz stwierdza, co następuje, w kwestii uregulowania granic: granica z Prusami Wschodnimi musi zostać koniecznie zamknięta, zwłaszcza że Rosjanie także dokonali już zamknięcia granicy. Poza tym niezbędne jest szybkie ostateczne wytyczenie granicy. Dlatego też minister Rzeszy [Arthur] Seyß-Inquart powinien wyjaśnić tę kwestię w Berlinie.

Obergruppenführer SS Krüger informuje o trudnej sytuacji panującej w obozach dla uchodźców volksdeutschów.

Gubernator generalny, odnosząc się do prośby gubernatora dr. Fi­schera, aby na mocy rozporządzenia umożliwić poszczególnym powiatom ziemskim odgradzanie się od siebie, podkreślił, iż całe Generalne Gubernatorstwo jest jednolitym obszarem.

Nadradca rejencyjny [Hans] Schepers informuje o swojej rozmowie w Berlinie. Generał marszałek polny zgadza się na pozostawienie Kutna oraz Łodzi w Generalnym Gubernatorstwie, a Zagłębia Dąbrowskiego nie.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 44, oryginał, mps.

Dalsza część w wersji pełnej

1 Tego dnia wieczorem Hans Frank uroczyście wkroczył na Wawel (Dr. Frank übernahm die Regierung der besetzten Gebiete, "Völkischer Beobachter", 8 XI 1939, s. 1; "Völkischer Beobachter", 10 XI 1939, s. 6).

2 Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej powstał jeszcze 5 IX 1939 r. (prezesi: inż. Kazimierz Tyszka, od 10 września Artur Śliwiński), ale został zlikwidowany przez szefa dystryktu warszawskiego 31 II 1941 r. Na jego miejsce 1 IV 1941 r. powołano Radę Miejską Opiekuńczą, która 13 X 1941 r. zmieniła nazwę na Polski Komitet Opiekuńczy.

Wstęp

Generalne Gubernatorstwo istniało faktycznie od jesieni 1939 do wiosny 1945 r. (do lata 1940 r. pod nazwą Generalne Gubernatorstwo dla Okupowanych Ziem Polskich) i przez cały ten czas na jego czele stał Hans Frank1. Okupacja niemiecka w Polsce przyniosła obywatelom kraju bezmiar cierpień, ale próżność Hansa Franka sprawiła, że w tym okresie powstało niepowtarzalne źródło historyczne2 - dziennik, prowadzony od 25 października 1939 do 3 kwietnia 1945 r. (do 1 listopada 1939 r. w Łodzi, do 17 stycznia 1945 r. w Krakowie, w końcu na Śląsku i w Bawarii).

Oryginał dziennika Hansa Franka liczy 40 tomów (11 367 stron). Składają się na niego:

- 24 tomy diariusza czynności gubernatora generalnego, w tym przekazy o charakterze protokołów posiedzeń (jeden tom dotyczący 1939 r., po 4 tomy - lat 1940, 1941 i 1942, 6 tomów - 1943 r., 4 tomy - 1944 r. i jeden tom obejmujący schyłek 1944 oraz początek 1945 r., łącznie 7333 strony);

- 11 tomów protokołów i stenogramów różnego rodzaju posiedzeń gremiów kierowniczych Generalnego Gubernatorstwa oraz lustracji, którym przewodniczył Hans Frank, wraz z załącznikami w formie powielanych dokumentów (jeden tom obejmujący lata 1939 i 1940, 2 tomy - 1940 r., 3 tomy - 1941 r., po 2 tomy - lata 1942 i 1943 oraz jeden tom - 1944 r., łącznie 3441 stron);

- 5 tomów skorowidzów (po jednym tomie dla lat 1940-1943 oraz tom sporządzony już po wojnie w Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Krakowie obejmujący lata 1944-1945, skorowidz dotyczący 1939 r. stanowi część pierwszego tomu diariusza czynności, łącznie 593 strony).

Dziennik ma formę zapisanego jednostronnie maszynopisu z maszynowymi lub odręcznymi poprawkami (przepisany na maszynie stenogram).

Losy dziennika Hansa Franka

Na początku 1945 r. Hans Frank, uciekając z Polski do Bawarii, zabrał ze sobą dziennik, tak jak postanowił jeszcze w lecie 1944 r. Tym sposobem w maju 1945 r. dokument stał się własnością Armii Stanów Zjednoczonych i ostatecznie trafił do Urzędu Naczelnego Prokuratora Stanów Zjednoczonych ds. Ścigania Zbrodni Państw Osi (United States Office of Chief of Counsel for the Prosecution of Axis Criminality)3. Dziennik był wykorzystywany podczas procesu przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze zarówno przez prokuratorów amerykańskich (ppłk William R. Baldwin, dr Robert Kempner) i radzieckich (płk Jurij Pokrowski, płk Lew Smirnow, Lew Szejnin, Marek Ragiński), jak i przez niemieckiego obrońcę (dr Alfred Seidl)4. Dokument wrócił do Polski z inicjatywy dr. Stanisława Piotrowskiego, przy wydatnym wsparciu gen. bryg. Telforda Taylora, wówczas asystenta głównego oskarżyciela Stanów Zjednoczonych Ameryki przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym Roberta Houghwouta Jacksona. Formalnie rzecz biorąc, Amerykanie przekazali bezcenny dokument we wrześniu 1947 r. mjr. Bernardowi Achtowi, szefowi placówki Polskiej Misji Wojskowej Badania Niemieckich Zbrodni Wojennych w Norymberdze. Major Acht wyekspediował dziennik do Polski w listopadzie 1947 r. Do Krakowa zawiózł go sędzia śledczy do spraw wyjątkowego znaczenia Jan Sehn, przewodniczący tamtejszej Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce5. W ciągu pięciu lat, kiedy archiwalia przechowywano w Krakowie6, dokonano ich fachowych oględzin i prowadzono prace zabezpieczające (np. podobnie jak tomy dotyczące lat wcześniejszych oprawiono sześć segregatorów akt obejmujących wpisy z lat 1944-1945) oraz sporządzono skorowidz do wcześniej nieoprawionych zapisów z ostatniego okresu istnienia Generalnego Gubernatorstwa. W związku z poleceniem sporządzenia fotokopii dziennika wydanym przez ministra sprawiedliwości Henryka Świątkowskiego został on w 1952 r. przewieziony do Warszawy. Jak się okazało - już na stałe7. W Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce opracowano w 1977 r. rotulusy, czyli spisy wszystkich dokumentów według ich kolejności w poszczególnych tomach dziennika8.

Dotychczasowe wydania źródłowe dziennika Hansa Franka

Przedruki fragmentów dziennika Hansa Franka zaczęły się ukazywać wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. Stanisław Piotrowski i Edmund Osmańczyk wspominają, że opracowane przez tego pierwszego na potrzeby radzieckich i amerykańskich prokuratorów Międzynarodowego Trybunału Wojennego w Norymberdze Wyjątki z dziennika Hansa Franka zostały wydane drukiem (po angielsku, francusku, niemiecku i rosyjsku) z polecenia radzieckich władz prokuratorskich przez nieustaloną lipską oficynę jeszcze na przełomie 1945 i 1946 r.9 Krótki wybór ze wspomnianych Wyjątków po raz pierwszy po polsku ogłosili Edmund J. Osmańczyk, wówczas korespondent zagraniczny Polskiego Radia, w Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik"10 i Eugeniusz Szrojt, wówczas członek Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, w "Biuletynie" tej komisji11. Fragmenty dziennika z lat 1944-1945 w opracowaniu redaktora Aleksandra Płaczkowskiego ukazywały się nieregularnie w odcinkach w "Życiu Warszawy" od połowy listopada 1947 do połowy lutego 1948 r. pod zbiorczym tytułem Pamiętniki Hansa Franka. Wybrane fragmenty dziennika znalazły się też w oficjalnym wydaniu materiałów Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, nazywanym TRIAL lub IMT (także w jego francuskiej i niemieckiej wersji językowej oraz późniejszych przedrukach)12.

Inicjatywy naukowego opracowania i wydania całości dziennika pojawiły się już w drugiej połowie lat czterdziestych XX w. Pierwsze próby podejmowała Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce i Instytut Zachodni, lecz szybko zostały one zarzucone ze względów finansowych i cenzuralnych (rola ZSRR w wojnie). Później przystąpiono do opracowywania wyborów z dziennika. Doktor Jan Sehn, od 1949 r. także kierownik Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie, zaproponował wydanie mające obrazować "główne zagadnienia polityki okupanta i zbrodni hitlerowskich, jak i problematykę bezpieczeństwa w GG, rozwoju ruchu oporu i jego zwalczania". Pomysł nie został przyjęty, ale stanowił punkt wyjścia dalszych prac warszawskiej centrali Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich i ostatecznie zmaterializował się w dwutomowej edycji Książki i Wiedzy.

W 1953 r. pojawiła się koncepcja - zgodna z ówczesną polityką historyczną - dostarczenia czytelnikom "dokumentu pochodzącego z autentycznego hitlerowskiego źródła, który potwierdza w całej rozciągłości tezę przewijającą się przez wszystkie procesy zdrajców i kolaboracjonistów z okresu okupacji, że prawdziwie patriotyczny i działający w interesie Narodu Polskiego był jedynie lewicowy ruch oporu"13. Niemiecki oryginał i pełne polskie tłumaczenie Wyjątków ("SSSR-223") wydał w przełomowym 1956 r. w Wydawnictwie Prawniczym Stanisław Piotrowski14. W 1970 r. nakładem wydawnictwa Książka i Wiedza ukazał się dotąd jedyny polski krytycznie opracowany wybór fragmentów dziennika Hansa Franka15. Pięć lat później Werner Präg i Wolfgang Jacobmeyer wydali w Deutsche Verlags-Anstalt, w tomie 20. serii "Quellen und Darstellungen zur Zeitgeschichte" obszerny niemiecki wybór krytyczny dziennika Hansa Franka16. W 1980 r. (w celu upamiętnienia 40. rocznicy wybuchu wojny) nakładem Leske Verlag i Budrich GmbH ukazał się kolejny, niewielki wybór przygotowany przez Imanuela Geissa i Wolfganga Jacobmeyera17.

Wydania dokumentów z pierwszego roku okupacji Polski

W publikacji, która trafia teraz do rąk Czytelnika, znalazły się zapisy z 1939 r. i z pierwszego półrocza 1940 r. Pochodzą one z sześciu tomów oryginału. Jest to komplet dokumentów z pierwszego (33), trzeciego (56) i czwartego (73) tomu dziennika (diariusz czynności gubernatora generalnego z czwartego kwartału 1939 r., a także z pierwszego i drugiego kwartału 1940 r.)18 oraz wybrane dokumenty z drugiego (9), ósmego (17) i dziewiątego (15) tomu dziennika (protokoły i stenogramy różnego rodzaju posiedzeń gremiów kierowniczych Generalnego Gubernatorstwa wraz z załącznikami w formie powielanych dokumentów z 1939 r. i pierwszego półrocza 1940 r.)19. Edycja zawiera 203 dokumenty różnej objętości (od kilku wierszy do 55 stron). Są to zapisy z 25 (formalnie niedatowany), 26-27, 28, 29, 30 i 31 października, 1, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 13-14, 15, 16, 17, 18, 22-23 i 23-30 listopada i 1 (dwa dokumenty), 2 (dwa dokumenty), 4, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15 i 20 grudnia 1939 r., a także z 8, 9, 10, 11, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 24, 25, 26, 27, 29, 30, 31 stycznia, 1, 6, 7, 8, 9, 15, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29 lutego, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 15, 16, 18, 19, 20, 21, 26, 27 marca, 4, 5, 6, 8, 9 (dwa dokumenty), 10, 11, 12 (dwa dokumenty), 13, 15, 16, 17, 18 (dwa dokumenty), 19, 20 (dwa dokumenty), 21 (dwa dokumenty), 22 (dwa dokumenty), 23 (dwa dokumenty), 24 (dwa dokumenty), 25 kwietnia, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10 (dwa dokumenty), 11, 14, 15, 16 (trzy dokumenty), 17, 18, 19, 20, 21, 22 (trzy dokumenty), 23, 24, 25, 26, 27, 28, 30 (dwa dokumenty), 31 maja oraz 1, 5, 6 (11 dokumentów), 7 (cztery dokumenty), 8, 10, 11, 12, 13, 14 (dwa dokumenty), 15 (dwa dokumenty), 16, 17, 18, 19, 20 (dwa dokumenty), 21, 22, 24, 25, 26 i 27 czerwca 1940 r.

Są to dokumenty z pierwszego okresu kształtowania hitlerowskiego systemu okupacyjnego w Polsce, kiedy Niemcy w swoich działaniach mogli czuć się jeszcze skrępowani potęgą mocarstw zachodnich.

Wszystkie sześć tomów wykorzystanych w niniejszej publikacji jeszcze w czasie wojny20 zostało oprawionych w półpłótno (blok książki jest szyty trwale, okładziny z tektury pokryto szarobrunatnym papierem z nadrukowanym na pierwszej stronie okładki godłem Trzeciej Rzeszy21, grzbiet z czerwonego płótna zachodzi na okładziny na szerokość kilku centymetrów), przy czym na grzbietach tomów oznaczonych sygnaturami AIPN, GK 95/8 i AIPN, GK 95/9 wytłoczono odpowiednio złotymi literami napisy: Arbeitssitzungen, 1940, Jan.-Okt. (Zebrania robocze, 1940 r., sty[czeń]-paź[dziernik]) i Arbeits­sitzungen; Ansprachen des Gg., 1940, Febr.-Nov. (Zebrania robocze, przemowy g[ubernatora] g[eneralnego], 1940 r., lu[ty]-lis[topad]). W trzech tomach diariusza czynności ręcznie naniesiono ciągłą paginację, odrębną dla każdego z nich. W tomach protokołów i stenogramów oprócz odręcznej paginacji ciągłej każdy dokument ma odrębną paginację naniesioną maszynowo, przy czym do niektórych z nich dołączono listy obecnych, czasami z odręcznymi podpisami uczestników zebrania. Poza niemal codziennymi konferencjami Franka z szefem Urzędu Gubernatora Generalnego dr. Josefem Bühlerem i wyższym dowódcą SS i policji obergruppenführerem SS Friedrichem Wilhelmem Krügerem, których treść czasem dyktował później osobiście gubernator generalny, przytłaczająca większość zapisów dziennika sprzed lipca 1941 r. została przygotowana na podstawie stenogramów zwyk­le obecnego podczas protokołowanych spotkań dr. Maxa Meidingera, a w rzadkich przypadkach - stenogramów sporządzonych przez innych urzędników. Stenogramy spisane przez Meidingera on sam dyktował następnie maszynistce. Sprawdzony maszynopis przekazywano szefowi kancelarii dr. Franzowi Keithowi, który po przeczytaniu chował go w bezpiecznym miejscu22.

Dokumenty powstałe do 1 listopada są datowane w Łodzi, 3 i 4 listopada oraz 4 grudnia, a także 8, 9, 29 lutego i 12 marca - w Berlinie, 12 listopada i 11 maja - w Zakopanem, 24 lutego - w Częstochowie, 24, 25 lutego i 25, 26 maja - w Radomiu, 26, 27, 28 lutego, 1, 2, 3 marca, 16 kwietnia i 27, 28 maja - w Warszawie, 27 lutego - w Małkini, Rembertowie i Siedlcach, 4 marca - w Lublinie, 15 marca - w Katowicach, 25 kwietnia - w Opolu, 18, 19, 20 maja - w Sopocie, 19 maja - w Malborku, 20 maja - w Tczewie, Świeciu, Toruniu i Bydgoszczy, a wszystkie pozostałe - w Krakowie. W tym czasie Hans Frank przebywał we wspomnianych miejscowościach oraz w Krzeszowicach. Odwiedził też Balice, Carinhall, Chełm, Dalekie (gmina Brańszczyk), Gdynię, Jasło, Jedlicze, Kielce, Krosno, Lublin, Monachium, Poznań, Przemyśl, Radom, Sanok, Schoberhof (Bawaria), Wiedeń, Wilanów, Wośniki (gmina Kowala), Zagórz i Zamość.

Gubernator generalny w okresie budowania zrębów administracji niemieckiej w Polsce odbył wiele spotkań. Konferował z najważniejszymi osobistościami Trzeciej Rzeszy: wodzem i kanclerzem Adolfem Hitlerem, Hermannem Göringiem (marszałek Rzeszy, przewodniczący Reichstagu, premier Prus, naczelny dowódca lotnictwa wojskowego, kierownik gospodarki wojennej Rzeszy, wyznaczony przez Hitlera na swojego następcę), Josephem Goebbelsem (gauleiter Berlina, minister oświecenia publicznego i propagandy, prezes Izby Kultury Rzeszy), Heinrichem Himmlerem (szef SS i policji niemieckiej, podsekretarz stanu w MSW, komisarz Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny), Hansem Lammersem (szef Kancelarii Rzeszy), Johannem Grafem Schwerinem von Krosigkiem (minister finansów), Philippem Bouhlerem (szef Kancelarii Wodza NSDAP), Ottonem Meissnerem (szef Kancelarii Prezydenta Rzeszy), Rolandem Freislerem (sekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Rzeszy), Herbertem Backem (sekretarz stanu w Ministerstwie Rzeszy Wyżywienia i Rolnictwa), Arthurem Seßem-Inquartem (były namiestnik Austrii, minister Rzeszy, zastępca Hansa Franka), Baldurem von Schirachem (przywódca Hitlerjugend), Johannesem von Blaskowitzem (gen. pułkownik, dowódca 8 Armii w czasie agresji na Polskę, naczelny dowódca na Wschodzie), Alexandrem Löhrem (dowódca 4 Floty Powietrznej), Albertem Forsterem (gauleiter Gdańska-Prus Zachodnich), Arthurem Greiserem (gauleiter Kraju Warty), Erichem Kochem (gauleiter Prus Wschodnich) oraz mniej znanymi, dzisiaj niejednokrotnie niemal anonimowymi współpracownikami, z gośćmi zagranicznymi: Aleksandrem Aleksandrowem (radziecki dyplomata, kierownik Wydziału Europy Wschodniej NKID, współprzewodniczący radziecko-niemieckiej komisji granicznej), dr. Marcelem Junodem (szwajcarski delegat Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża), Alessandro Melchiorim (włoski polityk faszystowski), Sanehiko Yamamoto (japoński dziennikarz i wydawca), a także ze starannie wybranymi przedstawicielami mniejszości narodowych, autentycznych - volks­deutschami i Ukraińcami, oraz wymyślonych przez okupantów - góralami.

We wszystkich wymienionych wcześniej wydawnictwach źródłowych znalazły się fragmenty dziennika Hansa Franka z 1939 r. oraz pierwszej połowy 1940 r., ale nawet dwie najobszerniejsze z tych publikacji (polska Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1939-1945 i niemiecki Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs in Polen 1939-1945) zawierają tylko niewielką część zapisów z tego okresu. W opracowaniu Edmunda J. Osmańczyka znalazły się przemieszane fragmenty zapisów z 31 października, 4 i 10 listopada, 2, 8 i 15 grudnia1939 r., 19 stycznia, 25 lutego, 2 i 8 marca, 12 kwietnia 1940 r., które w sumie mieszczą się na kilku stronach formatu 22 cm23. W publikacji Eugeniusza Szrojta fragmenty zapisów z 31 października, 4, 7 i 10 listopada, 8 i 15 grudnia oraz 19 stycznia, 6 i 25 lutego, 8 i 16 marca, 10 i 30 maja 1940 r. zajmują kilka stron formatu 24 cm24. W oficjalnym wydawnictwie TRIAL znalazły się wyłącznie fragmenty Uwag wstępnych oraz zapisów z 28 i 31 października, 4, 7, 8 i 10 listopada oraz 1, 2, 8, 14 i 15 grudnia 1939 r., a także 19 stycznia, 15 lutego, 8 marca, 12 kwietnia, 10 maja i 14 czerwca 1940 r.25 Radzieckie wydawnictwo z 1954 r. zawiera tylko kilkuwierszowe fragmenty zapisów z 4 listopada 1939 r. oraz 19 stycznia, 6 lutego, 12 kwietnia i 30 maja 1940 r.26 Stanisław Piotrowski podał fragmenty zapisów z 25, 26-27, 29 i 31 października, 4 i 10 listopada, 1, 2, 4, 8, 14 i 15 grudnia 1939 r. oraz 19 stycznia, 6, 15, 20 i 25 lutego, 2, 8 i 16 marca, 12 i 21 kwietnia, 7, 8, 9, 10 i 30 maja, 14 czerwca 1940 r., w całości zaś przytacza jedynie Uwagi wstępne, przy czym przedrukowane fragmenty oryginalne nie odpowiadają wydrukowanym fragmentom przetłumaczonym na polski27. W najobszerniejszym polskim wyborze z dziennika Hansa Franka są jedynie zapisy z 31 października, 4, 8 i 10 listopada oraz 1, 2, 4 i 8 grudnia 1939 r., a także 19, 21 i 24 stycznia, 6, 15, 19, 21, 24, 25 i 26 lutego, 1, 2, 7, 8, 16 i 26 marca, 17 i 23 kwietnia, 7, 16, 22, 28 i 30 maja oraz 7 i 27 czerwca 1940 r. i to przeważnie okrojone28. Najobszerniejsze niemiec­kie wydanie dziennika Hansa Franka zawiera nieokrojone tylko Uwagi wstępne, jak również zapisy z 26-27 października, 7 listopada oraz 4 i 20 grudnia 1939 r., a także 8 stycznia 1940 r.29 W chronologicznie ostatnim wydawnictwie Geissa i Jacobmeyera znalazły się tylko fragmenty zapisów z 31 października 1939 r. oraz 11 i 19 stycznia, 6 i 25 lutego, 2, 7 i 8 marca, 9, 12, 19, 20, 21, 22 i 23 kwietnia, 9 i 30 maja, a także 6-7 i 27 czerwca 1940 r.30

Nota edytorska

W niniejszym opracowaniu - podobnie jak u Präga i Jacobmeyera, a inaczej niż w polskim wyborze z 1970 r. - przyjęto jednolitą chronologiczną koncepcję publikacji źródła, czyli diariusza i protokołów mimo formalnie odrębnego zapisu nie rozbito na dwie różne części, lecz potraktowano jednolicie. Niemal wszystkim edytowanym dokumentom nadano porządek chronologiczny. Od tej zasady odstąpiono tylko raz, kiedy okazało się, że jeden z dokumentów datowanych na 18 kwietnia stanowi załącznik do jednego z dokumentów z 23 tego miesiąca - umieszczono je obok siebie. Wszystkie edytowane dokumenty zostały przetłumaczone z niemieckiego oryginału specjalnie na potrzeby tego wydawnictwa.

Każdy dokument jest opatrzony numerem, nagłówkiem i informacją o miejscu jego przechowywania. Nagłówki składają się z daty (w formie: rok, miesiąc i dzień wraz z oznaczeniem dnia tygodnia, przy czym brakujące elementy zostały uzupełnione w nawiasie kwadratowym) i miejsca powstania (w polskim brzmieniu) oraz regestu dokumentu. W regestach znalazły się podstawowe informacje: typ dokumentu (np. sprawozdanie) i krótki opis (np. tematyka, uczestnicy spotkania). Miejsce przechowywania dokumentu, czyli "Źródło", zawiera skrót nazwy archiwum, sygnaturę jednostki archiwalnej, numer strony pliku komputerowego powstałego w wyniku skanowania oryginału dziennika31 oraz informację o formie dokumentu będącego podstawą edycji (oryginał, maszynopis).

W dokumentach ujednolicono zapis dat dziennych: 31 X 1939, ale nazw miesięcy zapisanych słownie nie zamieniono na liczbę rzymską. Wszelkie wyróżnienia w oryginalnym tekście dokumentu dokonane przez jego twórcę (spacjowanie, wersaliki, podkreślenia) zostały oddane za pomocą czcionki pogrubionej. Nawiasy ukośne zamieniono na nawiasy półokrągłe. Skróty słownikowe (np., wg, ww., itd.) pozostały bez rozwinięcia. Skróty niekonwencjonalne zostały rozwinięte w nawiasach kwadratowych. Opuszczenia pochodzące od wydawcy zaznaczono wielokropkiem w nawiasie kwadratowym i opatrzono przypisem tekstowym (literowym). W poszczególnych zapisach dziennika w odniesieniu do Hansa Franka oraz niektórych innych osób stosowana jest forma "pan". W celu uniknięcia sztuczności w prezentowanej edycji źródłowej konsekwentnie unika się podobnych sformułowań. Tytuły rodowe przy nazwiskach potraktowano jako ich części (nie tłumaczono na język polski), zgodnie z obowiązującymi do dzisiaj postanowieniami uchwalonej w Weimarze 11 sierpnia 1919 r. Konstytucji Rzeszy Niemieckiej32. Oznaczenia stopni wojskowych oraz, o ile było to możliwe, rang w administracji cywilnej i sądownictwie podano po polsku. W trudniejszych przypadkach pozostawiono nazwy oryginalne. Dotyczy to zwłaszcza rang stosowanych w nazistowskich organizacjach stanowych, funkcji w NSDAP oraz stopni w SS i SA.

W edycji dokumentu nie został odtworzony układ graficzny oryginału. Pominięto miejsca i daty wystawienia dokumentów oraz ewentualne numery kancelaryjne. Miejsca i daty znalazły się w nagłówkach dokumentów, natomiast notatki kancelaryjne autor edycji omówił w przypisach tekstowych. Nieliczne podpisy pod dokumentami w miarę możliwości zidentyfikowano.

Edycja zawiera dwa rodzaje przypisów, każdy ma odrębną numerację. Umieszczone jako pierwsze przypisy tekstowe zostały oznaczone literami, znajdujące się poniżej przypisy rzeczowe - cyframi arabskimi.

Przypisami tekstowymi opatrzono: lekcje wątpliwe, lekcje błędne (w przypisie umieszczono lekcję niepoprawną - jeżeli istniała taka potrzeba, skomentowaną merytorycznie - w tekście dokumentu lekcję poprawną, przy czym powtarzające się błędy oznaczono przypisem tylko przy pierwszym wystąpieniu. W przypisach rzeczowych znalazły się wszelkie uwagi merytoryczne i wyjaśnienia odnoszące się do treści dokumentu.

Błędy maszynowe, czyli literówki, skorygowano bez zaznaczenia (ze względu na częstość występowania błędnych wersji zapisu dotyczy to też pisowni nazwisk Senkowsky, Janowsky i Zetzsche). Brakujące bądź nieczytelne fragmenty tekstu, niejasności oraz błędy składniowe i gramatyczne, rękopiśmienne adnotacje, ewentualne treści podpisów (np. na listach obecności dołączonych do protokołów posiedzeń różnych gremiów kolegialnych), dopiski oraz nadpisania i przekreślenia, podkreś­lenia tekstu dokonane przez osobę weryfikującą treść zapisu zostały podane w nawiasie kwadratowym, dodatkowo okolone przypisem tekstowym.

Odrębne zagadnienie stanowi zapis zaprojektowanego w 1929 r. przez esesmana z Kolonii, Waltera Hecka, symbolu SS składającego się z dwóch podobnych do błyskawic run zwycięstwa (runy Sowilo) - od 1930 r. był to oficjalny symbol SS33. W oryginale dziennika symbol ten zapisywano specjalną czcionką, w okresie nazizmu instalowaną w niemal wszystkich produkowanych w Niemczech maszynach do pisania (Continental, Groma, Ideal, Kappel, Olympia, Rheinmetall i Triumph) - zwykle nad cyfrą 3 lub 5, sporadycznie zamiast 034. W prezentowanym wydawnictwie zastosowano zapis za pomocą dwóch wielkich liter "S" bez każdorazowego dodatkowego objaśniania tego faktu.

Jeżeli było to możliwe, starano się zidentyfikować osoby wymienione z nazwiska. Dlatego przy pierwszym wystąpieniu nazwiska w każdym dokumencie dodano w nawiasie kwadratowym imię wspomnianej osoby. Autor opracowania przygotowuje słownik biograficzny mniej znanych postaci występujących w dzienniku. Zostanie on wydany jako suplement w formie odrębnego tomu na zakończenie edycji.

1 Hans Frank (1900-1946) - dr n. prawnych, w 1923 r. uczestnik puczu monachijskiego, w 1928 r. z polecenia Adolfa Hitlera założył Związek Narodowosocjalistycznych Prawników Niemieckich (później Narodowosocjalistyczny Związku Obrońców Prawa), w latach 1930-1942 we władzach NSDAP, w latach 1930-1945 w Reichstagu, od wiosny 1933 do jesieni 1934 r. minister sprawiedliwości Bawarii i komisarz Rzeszy do spraw ujednolicenia wymiaru sprawiedliwości, w latach 1933-1942 prezes Akademii Prawa Niemieckiego, w latach 1934-1942 minister Rzeszy, w 1946 r. skazany przez Najwyższy Trybunał Wojskowy w Norymberdze na karę śmierci.

2 Poza Josephem Goebbelsem żaden kolega Hansa Franka, ani działający w Rzeszy, ani na terenach okupowanych, ani pracownik administracji, ani działacz partyjny, ani policjant, ani żołnierz nie pozostawił po sobie podobnego dokumentu. Sam Frank na przełomie lata i jesieni 1942 r., po próbie podania się do dymisji, umieścił w dzienniku następujący ustęp: "Ogół pracy dokonanej na tym obszarze od 1939 r. utrwaliłem w głównych zarysach w dziennikach, w stenograficznych zapiskach moich przemówień. Ten jedyny w swoim rodzaju dokument pracy będzie po wszystkie czasy świadectwem, z jaką powagą przystąpiłem do powierzonego mi zadania oraz z jak wielką gorliwością wypełnili swe zadanie moi cenni współpracownicy"(cyt. za S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1: Dziennik Hansa Franka, Warszawa 1956, s. 7, 333, 474). Por. AIPN, GK 95/20, Abschließende Betrachtungen zur Entwicklung des letzten Vierteljahres, 28 VIII 1942 r., s. 222-223 [wg paginacji skanu oryginału].

3 Porucznik wywiadu amerykańskiego Walter Stein, który aresztował Hansa Franka, przekazał dziennik do Centrali Dokumentów VII Armii Stanów Zjednoczonych w bibliotece Uniwersytetu Heidelberskiego. Stamtąd inny porucznik wywiadu amerykańskiego Gerhard Schäffer przewiózł go do Norymbergi do archiwum Urzędu Naczelnego Prokuratora Stanów Zjednoczonych ds. Ścigania Zbrodni Państw Osi (S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1..., s. 7).

4 Materiały dla prokuratorów selekcjonowali: dr Stanisław Piotrowski, mjr dr Michaił Kwiesjeława, Sadi James Mase i Harriet Frances Zetterberg. Zapoznać się z dziennikiem mieli wówczas okazję również: Stefan Kurowski i prof. dr Roman Piotrowski. Por. S.S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 2: Proces Hansa Franka i dowody polskie przeciw SS, Warszawa 1970, s. 25-44, 50-56, 153-160.

5 R. Kotarba, Dziennik Hansa Franka i okoliczności jego pozyskania przez Polskę w roku 1947, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin - Polonia, Sectio F" 2005, t. 60, s. 284-287.

6 W związku z utworzeniem Niemieckiej Republiki Demokratycznej w 1949 r. instytucja zmieniła nazwę na Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.

7 M. Kłusek, Dziennik Hansa Franka jako źródło historyczne do badań nad okupacją niemiecką podczas II wojny światowej, "Krakowskie Studia Małopolskie" 2014, nr 19, s. 91; R. Kotarba, Dziennik Hansa Franka i okoliczności..., s. 288-289.

8 M. Kłusek, Dziennik Hansa Franka jako źródło..., s. 93-97.

9 Był to tzw. dokument prokuratury radzieckiej "SSSR-223". Por. Niurnbiergskij process. Sbornik matieriałow, red. K. Gorszenin i in., t. 1, Moskwa 1954, s. 352, 524-526, 714-715, 752-753, 781, 786, 790-791, 821. Por. E. Osmańczyk, Dokumenty pruskie, Warszawa 1947, s. 56 oraz S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1..., s. 8-9, 190.

10 E.J. Osmańczyk, Dokumenty pruskie, Warszawa 1947. Fragment zatytułowany Pamiętniki Hansa Franka, podzielony na podrozdziały: I. "Tagebuch des Herrn Generalgouverneurs",II. Kariera szubienicznika, III. Herrenvolk w GG, IV. Głód tyfoidalny, V. Łapanki europejskie, VI. Madagaskar w Treblince, VII. Trucizna dla narodu, VIII. Dzieci Zamojszczyzny, IX. Polska walczy, X. Warszawa, XI. Marzenia i proroctwa, znajduje się na s. 54-115.

11 [E. Szrojt], Okupacja hitlerowska w Polsce w świetle "Dziennika" Hansa Franka i protokołów posiedzeń Rządu Generalnej Guberni, "Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce" 1947, nr 2, s. 7-41. Artykuł został podzielony na podrozdziały: Wytyczne polityki w Generalnej Guberni, Terror jako metoda rządzenia, Niewolnicza praca Polaków, Wysiedlanie Polaków, Wygładzanie ludności i Zbrodnie w stosunku do Żydów.

12 The Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal. Nuremberg 14 November 1945 - 1 October 1946, Nuremberg 1948, t. 29, s. 356-725 (Proc?s des grands criminels de guerre devant le tribunal militaire international. Nuremberg, 14 Novembre 1945-1er Octobre 1946. Texte official. Édition française, Tome XXIX: Documents et autre matériel de preuve, Numéro PS-1850 a Numéro PS-2233, Nuremberg 1948, s. 356-725 i Der Prozess gegen die Hauptkriegsverbrecher vor dem Internationalen Militärgerichtshof, Bd. 29: Urkunden und anderes Beweismaterial Nr 1850-PS bis Nr 2233-PS, Nürnberg 1948, s. 356-725).

13 R. Kotarba, Dziennik Hansa Franka i okoliczności..., s. 287-288.

14 Jest to dotychczas jedyne polsko-niemieckie wydanie dziennika. Por. S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1..., s. 247-386, 389-526.

15 Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1939-1945, wybór i oprac. S. Płoski, L. Dobroszycki, J. Garas, M. Getter, L. Herzog, A. Janowski, M. Malinowski, tłum. dokumentów D. Dąbrowska, tłum. aneksów M. Tomala, red. Z. Polubiec, t. 1: 1939-1942; t. 2: 1943-1945, Warszawa 1970. Publikację tę wznowiono w 1972 r.

16 Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs in Polen 1939-1945, red. W. Präg, W. Jacobmeyer, Stuttgart 1975.

17 Deutsche Politik in Polen 1939-1945. Aus dem Diensttagebuch von Hans Frank, General­gouverneur in Polen, red. I. Geiss, W. Jacobmeyer, Opladen 1980.

18 Tagebuch des Herrn Generalgouverneurs für die besetzten polnischen Gebiete, vom 25. Oktoberbis 15. Dezember 1939 (Dziennik gubernatora generalnego dla okupowanych ziem polskich, od 15 października do 15 grudnia 1939 r.) - AIPN, GK 95/1; Tagebuch 1940. Erster Band: Januar bis März 1940 (Dziennik 1940. Tom pierwszy: styczeń- marzec 1940 r.) - AIPN, GK 95/3; Tagebuch 1940. Zweiter Band: April bis Juni (Dziennik 1940. Tom drugi: kwiecień- czerwiec) - AIPN, GK 95/4.

19 Tomów oznaczonych sygnaturami AIPN, GK 95/2; AIPN, GK 95/8 i AIPN, GK 95/9 pierwotnie nie opatrzono żadnymi tytułami.

20 Zwykle odbywało się to na początku kolejnego roku. Por. S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1..., s. 6.

21 Czarny orzeł wzorowany na orłach legionów rzymskich, trzymający w szponach wieniec z wpisaną swastyką.

22 S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1..., s. 6.

23 E.J. Osmańczyk, Dokumenty pruskie..., s. 61-63, 67-68, 71, 76-77, 83, 91, 99-100, 107-108, 111.

24 [E. Szrojt], Okupacja hitlerowska w Polsce w świetle "Dziennika" Hansa Franka i protokołów posiedzeń Rządu Generalnej Guberni, "Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce" 1947, nr 2, s. 11, 12-13, 14-15, 20-22, 27-28, 36.

25 The Trial of the Major War Criminals before the International Military Tribunal. Nuremberg 14 November 1945 - 1 October 1946, Nuremberg 1948, t. 29, s. 356-378.

26 Niurnbiergskij process. Sbornik matieriałow, red. K. Gorszenin i in., t. 1, Moskwa 1954, s. 452, 666, 712 i 752.

27 S. Piotrowski, Sprawy polskie przed Międzynarodowym Trybunałem Wojennym w Norymberdze, t. 1..., s. 251-292, 393-410.

28 Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka, t. 1..., s. 81-94, 143-226.

29 Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs..., s. 45-246, lecz wspomniane kompletne cytaty tylko na s. 45-46, 59-60, 74-77 i 82.

30 Deutsche Politik in Polen 1939-1945..., s. 28-63, 68-84.

31 W Archiwum IPN zasadniczo udostępnia się sporządzone w ostatnich latach wysokiej jakości skany dziennika Hansa Franka. Dlatego podanie w opisie numerów stron tych plików elektronicznych umożliwia najwygodniejsze i najbardziej niezawodne dotarcie do oryginalnego brzmienia poszczególnych zapisów.

32 Die Verfassung des Deutschen Reichs ["Weimarer Reichsverfassung"] vom 11. August 1919, Zweiter Hauptteil - Grundrechte und Grundpflichten der Deutschen, Erster Abschnitt - Die Einzelperson, Art. 109.

33 Według wydanej w 1940 r. w Wuppertalu broszury, zatytułowanej Die Gestaltung der Feste im Jahres- und Lebenslauf der SS-Familie, SS miało być też pradawną formułą "sig und sal", co znaczy "szczęście zbawienia jest zawarte w pewności zwycięstwa słońca".

34 R.S. Rose, Krytyczny słownik mitów i symboli nazizmu, Warszawa 2006, s. 218; R. Schubert, Das makabere Sonderzeichen, https://saechsischeschreibmaschinen.com/das-makabere-sonderzeichen/; A. Platthaus, In der Gewissheit des Sonnensiegs war das Heil inbegriffen, "Frankfurter Allgemeine Zeitung", 5 IV 2010.

Nr 1

[1939 październik 25, środa, Łódź] - Notatka dotycząca okoliczności mianowania Hansa Franka gubernatorem generalnym w okupowanej Polsce

Uwagi wstępne

W momencie wybuchu wojny minister Rzeszy dr Frank przebywał jako podporucznik rezerwy1 w 4 kompanii k[arabinów] m[aszynowych] (E) 9 pułku piechoty2 w Poczdamie. Otrzymał rozkaz przybycia na spotkanie z generałem marszałkiem polnym3, a później z Führerem.

Minister Rzeszy dr Frank udał się 12 września 1939 r. do Olesna, aby wsiąść do pociągu specjalnego generała marszałka polnego i 15 września udać się do Kwatery Głównej Führera pod Gogolinema.

Führer 15 września przydzielił ustnie ministrowi Rzeszy dr. Frankowi zadanie przejęcia jako naczelnemu szefowi administracji całej administracji cywilnej na okupowanych byłych terenach Polski4. Konieczne początkowo podporządkowanie dowództwu wojskowemu, ze względu na funkcjonującą tam administrację wojskową, miało zostać możliwie szybko zniesione.

Minister Rzeszy dr Frank natychmiast po powrocie do Berlina rozpoczął przygotowania i w wyniku licznych narad z poszczególnymi ministerstwami powołał sztab organizacyjny. Minister Rzeszy dr Frank, po pisemnym potwierdzeniu zadania otrzymanego od Führera, zaczął pełnić swoje obowiązki służbowe najpierw w Poznaniu5. Przyłączenie dużych części obszaru do Rzeszy wymusiło przeniesienie do Łodzi6.

Administracja wojskowa zakończyła swoje działania 25 października 1939 r. Od tego momentu zarządzanie Generalnym Gubernatorstwem, pod bezpośrednim zwierzchnictwem Führera, przejął ostatecznie minister Rzeszy dr Frank jako gubernator generalny dla okupowanych polskich obszarów.

Źródło: AIPN, GK 95/1, s. 6, oryginał, mps.

1 Hans Frank na ośmiotygodniowy kurs oficerski zgłosił się ochotniczo (jako najmłodszy poseł do Reichstagu) i odbył go późną jesienią 1936 r. w 9 pp (we fryderycjańskich koszarach naprzeciw kościoła garnizonowego w Poczdamie).

2 9 pp był nazywany "Hrabia Dziewięć", ponieważ w jego szeregach służyło wielu szlachciców. Pułk uchodził za najbardziej ekskluzywny oddział Reichswehry i Wehr­machtu. W 1939 r. dowodził nim Werner Albrecht Freiherr von und zu Gilsa (1889-1945). 9 pp w składzie 23 DP brał udział w agresji na Polskę na północnym odcinku frontu (Pomorze i Białostocczyzna).

3 Chodzi o Hermanna Göringa, wówczas m.in. naczelnego dowódcę lotnictwa wojskowego, awansowanego do stopnia generała marszałka polnego 4 II 1938 r.

4 Adolf Hitler 8 IX 1939 r. wydał "Richtlinien für die Einrichtung einer Militärverwaltung im besetzten Ostgebiet", a już dzień później MSW Rzeszy przewidywało, że kierownictwo na całym okupowanym przez Niemców obszarze przejmie Hans Frank. Fakt ten ogłoszono publicznie dopiero pod koniec września. Mimo zmian na niższych stanowiskach w administracji cywilnej Frank utrzymał się jako jej szef do końca okupacji (Militärverwaltung in den besetzten Gebieten. Oberbefehlshaber Ost: Generaloberst von Rundstedt. Chef für die Zivilverwaltung: Reichsminister Dr. Frank, "Völkischer Beobachter", 28 IX 1939, s. 1).

5 Hans Frank przybył do Poznania 29 IX 1939 r. Uroczyste objęcie przez niego funkcji szefa administracji cywilnej przy naczelnym dowódcy na Wschodzie (Oberost) odbyło się na zamku w Poznaniu 30 IX 1939 r. Frank w obecności Arthura Greisera (szefa administracji cywilnej w Poznańskiem) i gen. art. Alfreda von Vollard-Bockelberga (dowódcy wojskowego w Poznańskiem) powiedział wówczas: "Ten kraj [okupowana Polska] powinien stać się najwierniejszym Führerowi krajem narodu niemieckiego" (Amtsantritt Dr. Franks in Posen, "Völkischer Beobachter", 1 X 1939, s. 2; Die heimgekehrte Osten ruft nach deutschen Menschen. Sofortmaßnahmen zum Neuaufbau der von den Polen zugrunde gerichteten Provinzen, "Völkischer Beobachter", 10 X 1939, s. 1).

6 Od 26 X do 1 XI 1939 r. Hans Frank urzędował w monumentalnym neobarokowo-modernistycznym gmachu dawnego Banku Handlowego, powstałym w 1913 r., przy al. Tadeusza Kościuszki 15.

a W dokumencie Gololin poprawione odręcznie.