Od niepamiętnych czasów człowiek interesował się rozmaitymi technikami ozdabiania swojego ciała. Jedną z nich - mającą bogatą, wielowiekową tradycję - jest wykonywanie tatuażu. Największą fascynację tym zjawiskiem przejawiają przedstawiciele świata przestępczego. W kręgach kryminogennych bywa on oznaką przestępczej działalności.

W polskich zakładach karnych z początku XXI wieku przebywa wielu wytatuowanych więźniów. Rzekłbym nawet, że więzienia to prawdopodobnie jedyne skupiska ludzi, gdzie wykonywanie tatuażu jest tak powszechnie praktykowane.

W niniejszej publikacji postaram się przybliżyć i opisać kwestie związane z niezwykle interesującym i niewątpliwie cały czas kontrowersyjnym zjawiskiem tatuażu w wydaniu penitencjarnym. Przedstawię rodzaje i funkcje tatuaży więziennych, sposoby ich wykonywania, usuwania, ich symbolikę i znaczenie w grupie podkulturowej. Omówię narzędzia służące do tatuowania ("dziargania"), uregulowania legislacyjne i wiele innych zagadnień związanych z tą osobliwością więzienną.

Z mojej obserwacji wynika, że gros osób pozbawionych wolności nosi na swych ciałach tzw. wzorek, który dla osób niewtajemniczonych stanowi tylko zbiór przypadkowych znaków, kropek, kresek. Osoby zorientowane w powyższej tematyce wiedzą jednak, że przypadkowość w dziedzinie przestępczego "dziargania" nie jest możliwa. Każda, wydawałoby się przygodnie umiejscowiona, "toczka" (kropka) ma pewną merytoryczną wartość i istotne znaczenie, znane zarówno samemu wytatuowanemu, jak i jego więziennym kompanom oraz przedstawicielom środowiska kryminogennego.

Tatuaż w naszych polskich realiach jest immanentnym elementem kultury więziennej. Spora liczba skazanych paraduje dumnie z wytatuowaną ("przydziarganą") "cynkówką", "mgiełkami" czy smokiem. Można by przypuszczać, że tatuaż od zawsze związany był z instytucją więzienną. Wszak przebywali tam złoczyńcy, barbarzyńcy, którzy "przetransportowali" go ze swojego przestępczego środowiska na obszar izolowany, tam poddając pewnym modyfikacjom.

Tatuaż nie zawsze cieszył się powodzeniem. W pewnych epokach stawał się bardzo modny i popularny, w innych bywał krytykowany, wywoływał wstręt i obrzydzenie.Przetrwał jednak do dzisiaj, ewoluując i przeobrażając się w zależności od miejsca i czasu. W książce omawiam wiele aspektów zjawiska tatuażu, koncentrując się, poza kilkoma wyjątkami, na tatuażu więziennym.

Nie wyobrażam sobie, by pisać o tatuażu i nie móc umieścić w pracy materiału ilustracyjnego. Wszystkie przedstawione zdjęcia pochodzą z moich zbiorów, a wykonywane były w różnych miejscach i okolicznościach: przede wszystkim na obszarze izolowanym, ale również w środowisku otwartym. Właściciele "wzorków" to osoby pochodzące z kręgów przestępczych i w większości również ze środowiska więziennego. Kiedy zbierałem materiały do książki, albo przebywali na terenie jednostki penitencjarnej, albo zakończyli już odbywanie wyroku, albo też korzystali z przepustki lub przerwy w karze. Dokumentację fotograficzną kompletowałem zatem, eksplorując wiele miejsc, takich jak zakłady karne i poprawcze, noclegownie, placówki pomocy społecznej, prywatne lokale mieszkalne. Wszędzie tam intencjonalnie czy też przypadkiem spotykałem bohaterów mojej książki, którym serdecznie dziękuję za współpracę.

Omawiając kwestię tatuażu więziennego, posługuję się nieraz słownictwem zaczerpniętym stricte z języka izolowanego świata skazanych. Idzie o to, by również system pojęciowy przybliżał nas do zgłębienia i właściwego przedstawienia tego więziennego zjawiska. W książce pojawią się zatem określenia "dziara", "wzorek", "emblemat" (tatuaż); "dziargać", "grawerować" (tatuować); "toczka" (kropka).

Gdy gromadziłem materiały do niniejszej publikacji, nie przyświecał mi cel kompleksowego przedstawienia niełatwego przecież zagadnienia więziennego tatuażu. Mam świadomość, że jest to zadanie niewykonalne. Szło mi raczej o przybliżenie i choćby częściowe odmitologizowanie tej osobliwości penitencjarnej. Mam więc nadzieję, że przynajmniej fragmentarycznie zrealizowałem swoje pierwotne założenie. To, czy tak faktycznie jest, oceni Czytelnik. Proszę zatem o przychylne i ciepłe przyjęcie książki pt. "Dziara", "cynkówka", "kolka" - zjawisko tatuażu więziennego.

Twarz ma szczególne znaczenie dla zjawiska tatuażu w zakładzie karnym. O ile w środowisku ludzi wolnych "wzorki" na tej części ciała nie występują prawie w ogóle, o tyle w więzieniu właśnie twarz bywa nad wyraz eksponowana i "zagospodarowywana". Skazani upodobali sobie twarz, by ukazać światu, kim są i jakim zasadom hołdują. Poniżej wymieniam 30 oznaczeń spotykanych w polskich jednostkach penitencjarnych. Jestem świadomy, że zestawienie to może być niekompletne. Jak już wspominałem, zjawisko tatuażu jest względnie dynamiczne, a "dziary" - w zależności od miejsca i czasu wykonania - mogą mieć różną symbolikę.

Na fotografii poniżej zaznaczyłem większość więziennych symboli tatuowanych na twarzy. Należy podkreślić, że w rzeczywistości nie mogą obok siebie występować, gdyż się zdecydowanie wykluczają. Dotyczy to na przykład tatuaży "grypserskich" i "cwelowskich" (jedne automatycznie eliminują drugie).

Fotografia 143 nie przedstawia twarzy osoby pozbawionej wolności, lecz studenta Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy (stan na rok 2006). Pan Paweł zgodził się użyczyć swojego wizerunku na potrzeby wydawnicze, za co serdecznie mu dziękuję.

1) "cynkówka" - człowiek "grypsujący", wtajemniczony w nieformalny świat podkultury i zarazem sprawdzony przez jej przedstawicieli.

2) "toczka" poniżej "cynkówki" to jej potwierdzenie.

3) serduszko - człowiek zakochany w "grypserze"; czasami też tzw. mąciciel czy przywódca grupy "grypsujących".

4) "mgiełki" - człowiek "grypsujący", dobrze "rozkminający bajerę".

5) "przedłużki" - człowiek, który świadomie może przedłużyć sobie karę pozbawienia wolności.

6) "pewniacha" - człowiek pewny siebie, nielękający się i wierzący w swoje umiejętności.

7) "łezki" (trzy, czasami dwie) - człowiek opłakujący wolność bądź sentencja: "Mężczyzna nigdy nie płacze".

8) "śpiochy" - człowiek czujny w każdej sytuacji oraz człowiek mający czujny sen, tzw. człowiek śpiący wszystko widzący.

9) potwierdzenie "śpiochów".

10) "alfons".

11) "świr" - człowiek, którego zachowanie jest nieobliczalne, osoba, która albo nosi miano świra z racji pewnych psychicznych dysfunkcji, albo miano to otrzymała w wyniku swoich mało przewidywalnych poczynań, czasami groźnych nawet dla współosadzonych, bądź osoba potrafiąca symulować choroby psychiczne.

12) "lowelas" (przystojniak) - oznacza atrakcyjność, lecz niekoniecznie fizyczną - czasami przestępczą.

13) człowiek wtajemniczony w przestępcze arkana, tzw. szybka ręka w kradzieży, bądź symbol osoby "grypsującej"; może też oznaczać błyskawicę, której uderzenie spowodowało, że "poprzestawiało się w łepetynce".

14) "gwiazda recydywy" - oznacza identyfikację ze wspólnotą recydywistów.

15) "Boże Kopsnij Rozumu" (może występować w postaci skrótu "BKR"); często pojawia się również odpowiedź: "Za Późno Synu" ("ZPS").

16) dwie "toczki" w górnych partiach czoła - mściwy, "ruski" człowiek.

17) tasak, sztylet - ostrzega i informuje, że w sytuacji zdrady wytatuowany jest gotów zemścić się na zdrajcy (tatuaż można odczytywać: "ożeniłem kogoś z kosą" lub "ożenię kogoś z kosą").

18) "TAXI" - człowiek do wynajęcia.

19) pięć "toczek" wpisanych w kwadrat - identyfikacja ze wspólnotą grypsujących złodziei.

20) "OUTLAW" - człowiek wyjęty spod prawa.

21) "Patrz Komu Ufasz" ("Vide Cul Fide").

22) "toczka" albo kwadracik wydziargane na wysokości prawej kości policzkowej - "cwel nygus" (tatuaż wykonywany pod przymusem).

23) napis "cwel" - człowiek zepchnięty na dno hierarchii więziennej i "schowany do więziennego wora" (tatuaż wykonywany pod przymusem).

24) "toczka" na nosie - "cwel konfident" - osoba współpracująca z personelem (tatuaż wykonywany pod przymusem).

25) "cwel" - skazany "strzelający z ucha" ("toczka" na uchu lewym, częściej jednak za uchem lewym; tatuaż wykonywany pod przymusem).

26) "chujoliz" - wskazuje na specyficzne preferencje seksualne, może oznaczać homoseksualistę, a często "cwela" (tatuaż wykonywany pod przymusem).

27) "toczka" na języku - "cwel" (tatuaż wykonywany pod przymusem).

28) "toczka" wytatuowana na wewnętrznej stronie dolnej wargi - "cwel" służący miłością francuską (tatuaż wykonywany pod przymusem).

29) "pizdoliz" - tatuaż oznacza, że skazany jest heteroseksualistą, podkreśla jego atrakcyjność seksualną i gotowość do aktu seksualnego z płcią przeciwną.

30) "pijak" - człowiek lubiący alkohol.