Rozdział 2 O Gwardii Ludowej, czyli jak hartowała się stal - dramat w czterech aktach
Z mieszanymi uczuciami słuchałem Findera, jego informacji i zarazem instrukcyjnych wskazówek naświetlających rolę, zadania i oblicze PPR. Wynikało z nich, że kierownictwo Kominternu realizujące zawsze dyrektywy WKP(b) nowo powołanej partii nadało niejako dwa oblicza, jawne i tajne. Na jawne oblicze partii składała się cała jej nie skrywana przed nikim działalność podziemna, "tajne zaś, czyli skrywane przed narodem, miały pozostać powiązania kierownictwa partii z Moskwą, z Kominternem, uznawanie ich zwierzchnictwa nad partią mimo formalnego wyrzeczenia się przez nią przynależności do Międzynarodówki Komunistycznej. (...)
Jednakże jednocześnie z tym nie żywiłem złudzeń, że przez przyjęcie nazwy Polska Partia Robotnicza i złożenie przez jej kierownictwo publicznego oświadczenia, iż nie jest sekcją Międzynarodówki Komunistycznej, zdezorientujemy naszych wrogów i przeciwników politycznych, zdołamy wmówić ugrupowaniom politycznym, na których bazowała Delegatura krajowa rządu emigracyjnego, jakoby PPR była partią w pełni samorządną, nie mającą żadnych powiązań z Moskwą i Kominternem37.
Władysław Gomułka, "Wspomnienia"
W swojej ostatniej depeszy do towarzysza Stalina piszecie o ustanowieniu władzy robotniczo-chłopskiej w Polsce. Na tym etapie jest to niepoprawne politycznie. W waszej kampanii politycznej unikajcie takiego sformułowania. Najważniejszymi hasłami waszej walki powinny być: 1) Wypędzenie z Polski okupantów; 2) Wywalczenie swobody narodowej; 3) Ustanowienie władzy autentycznie ludowej i demokratycznej, a nie władzy robotniczo-chłopskiej. (...)
G[orgij] D[mitrow], 1 marca 1943 r.38
Decyzja o powołaniu do życia Gwardii Ludowej jako organizacji wojskowej PPR zapadła dopiero w marcu 1942 r. (...) bezwiednie przyjęto wówczas nazwę używaną od dawna przez organizację wojskową PPS WRN, wchodzącą w skład Armii Krajowej (...)
Późniejsze doświadczenia, wyniesione z walk oddziałów partyzanckich i akcji sabotażowo-dywersyjnych, korygowały i uzupełniały organizacyjne formy Gwardii Ludowej, jednak przez cały okres okupacji dołowe ogniwa PPR (komórki partyjne) i Gwardii Ludowej (grupy gwardzistów) określane później jako grupy garnizonowe GL, składały się w zasadzie z tych samych ludzi. Na dole nie było podziału na organizację partyjną i gwardzistowską. Taki stan rzeczy nie sprzyjał umacnianiu żadnej organizacji, szczególnie zamazywał obraz dołowych ogniw Gwardii Ludowej, uniemożliwiał faktyczne ustalenie jej liczebności. (...)
Do usuwania tych przeszkód przyczyniła się szczególnie grupa "dąbrowszczaków", ściągnięta przez Bolesława Mołojca w początkach drugiej połowy 1942 r. z Francji do kraju. Jeden z nich, Grzegorz Korczyński (Stefan Kilianowicz) ps. Grzegorz", zdobył sobie zasłużoną sławę najlepszego dowódcy wśród dowódców oddziałów partyzanckich w całym kraju, dowodząc oddziałem partyzanckim im. Tadeusza Kościuszki na Lubelszczyźnie39.
Władysław Gomułka, "Wspomnienia"
Tak więc pustkę po ZWZ nie tylko wypełniły organizacje o charakterze niepodległościowym z zabarwieniem nacjonalistycznym. Na drugim biegunie znaleźli się ich zażarci wrogowie komuniści, dla których lubelskie stało się głównym i jedynym istotnym okręgiem działalności.
Ów Grzegorz Korczyński, a nawet bardziej Stefan Kilianowicz, którego wspomina Gomułka, w latach pięćdziesiątych trafia na salę sądową jako oskarżony. Na podstawie materiałów śledczych i procesowych możemy prześledzić drogę, jaką kraśniccy komuniści przeszli, by pod koniec wojny stanowić znacząca politycznie siłę w Polsce.
Akt 1 dramatu
AKT OSKARŻENIA
Przeciwko:
KILANOWICZOWI Stefanowi - Janowi vel KORCZYŃSKIEMU Grzegorzowi osk. Z art. 1 pkt. 1 Dekr. z dn. 31.VIII.1944 r.
/oskarżony-zaaresztowany/
(...)
W sierpniu 1942 r. objął dowództwo nad istniejącym na terenie pow. kraśnickiego odziałem partyzanckim osk. KILANOWICZ Stefan, występujący pod pseudonimem "KORCZYŃSKI", "GRZEGORZ".
Oddział ten zorganizowany z początkiem 1942 r. z inicjatywy b. członków KPP - Szymańskiego Aleksandra, GRUCHALSKIEGO Jana, MIŁKA Aleksandra i innych prowadził zdecydowaną walkę z najeźdźcą hitlerowskim, przez co zyskał poparcie miejscowych robotników i mas chłopskich. Do komórki Polskiej Partii Robotniczej i do oddziałów partyzanckich Gwardii Ludowej zgłaszali się masowo okoliczni chłopi, przyjmowani byli zbiegli z obozów jenieckich obywatele radzieccy oraz prześladowani przez hitlerowców obywatele polscy narodowości żydowskiej.
(...)
Osk. KILANOWICZ umożliwił przeniknięcie do szeregów oddziału partyzanckiego ludzi ideologicznie obcych i wrogo usposobionych do P.P.R i obsadził nimi kierownicze stanowiska tego oddziału. Między innymi do oddziału przyjęci zostali przez osk. KILANOWICZA członkowie organizacji Z.W.Z- PŁOWAS ps. "LUBY" i jego syn ps. "LUTEK" oraz PALEŃ Antoni ps. "JASTRZĄB", z których skompletował sztab dowodzonego przez siebie oddziału partyzanckiego.
Osk. KILANOWICZ szerząc ze swoim najbliższym otoczeniem szowinistyczno-nacjonalistyczą propagandę pozyskał sobie słabo wyrobionych ideologicznie i politycznie członków oddziału. Między innymi propagandzie tej ulegli STAREGOWSKI ps. "STEFAN", ps. "ŚMIGŁY", GRONCZEWSKI Edward ps. "PRZEPIÓRKA", WOJTASZEK JAN ps. "TYGRYS", ŁOJEK Stefan ps. "RYŚ", TYZO Adam ps. "IWAN", którzy stali się narzędziem zbrodniczej działalności osk. KILANOWICZA.
Osk. KILANOWICZ i jego najbliżsi współpracownicy przeszli od siania nienawiści do Związku Radzieckiego i szerzenia propagandy rasistowskiej - do dokonywania masowych morderstw. W krótkim czasie po objęciu dowództwa oddziału osk. KILANOWICZ dokonał kilku morderstw na członkach G.L., w tej liczbie i na obywatelach radzieckich, którzy walczyli w szeregach G.L.
I tak w dniu 3 września 1942 roku w czasie akcji bojowej w Księżomierzu - osk. KILANOWICZ osobiście skrytobójczo zamordował uczestnika tej akcji, członka oddziału partyzanckiego POTASIA Aleksandra - obywatela radzieckiego.
W czasie tej akcji osk. KILANOWICZ, dążąc do fizycznego wyniszczenia przeciwstawiających się jego wrogiej działalności uczciwych członków partii - również skrytobójczo - zamordował drugiego członka G.L. - ZIELIŃSKIEGO ps. "TADEUSZ", skierowanego do oddziału przez warszawską organizację P.P.R.
W dniu 2 października 1942 r. do mieszkania WYGANOWSKIEJ w Ludmiłówce przyszedł SKRZYL Jankiel celem nawiązania kontaktu ze swoim kuzynem ps. "KACZOR", członkiem oddziału partyzanckiego, którego dowództwo sprawował osk. KILANOWICZ. W mieszkaniu tym został SKRZYL zatrzymany przez szantażystów SERAFINA i TYZO i doprowadzony do sołtysa celem odstawienia go do żandarmerii niemieckiej. Osk. KILANOWICZ dowiedziawszy się o tym fakcie wydał rozkaz zamordowania SKRZYLA Jankla, oraz powiadomienia żandarmerii, że SKRZYL został zabity w czasie konwojowania go na posterunek. Rozkaz osk. KILANOWICZA został wykonany przez ŁOJKA Stefana ps. "RYŚ' i innych. Osk. KILANOWICZ wydał rozkaz STAREGOWSKIEMU zamordowania również kuzyna SKRZYLA ps. "KACZOR" członka G.L.
STAREGOWSKI powyższy rozkaz wykonał w ten sposób, że pod pozorem załatwienia sprawy organizacyjnej w Lublinie uprowadził ze sobą "KACZORA" i w drodze skrytobójczo go zamordował.
(...) Śledztwo zakończono w 1952 r.40
Suchy akt oskarżenia nie jest w stanie oddać emocji. Za wydarzeniami, w nim opisanymi, stali konkretni ludzie, których do czynu pchała mieszanina ideologii i chciwości. Szybko wyzbywali się jakiejkolwiek moralności, przyzwyczajając się do zabijania, gdyż życie ludzkie posiadało wartość znikomą. Korczyński vel Kilanowicz, przyszły więzień skazany z dożywociem, a następnie wiceminister obrony narodowej, wraz z pojawieniem się na podlubelskiej wsi jest jedną z postaci najczęściej wymienianych w tej opowieści. Prześledźmy jego losy oraz to, skąd trafił do powiatu kraśnickiego.
Z gmachu Urzędu B.P. nie wynosić
ANKIETA SPECJALNA
Pytania: 1. Nazwisko, imię, imię ojca prawdziwe - Kilanowicz Stefan Jan, imię ojca Szczepan
Pytania: 2. Nazwisko, imię, imię ojca wg dokumentów - Korczyński Grzegorz (wg Dokumentów) Używał: Kolczyński Rudolf, Zdziebłowski Walerian, imię ojca wg dokumentów: Szczepan
Ryc. 4. Grzegorz Korczyński - zdjęcie z dyplomu ukończenia studiów wyższych o charakterze ogólnowojskowym - rok 1961
Pytanie: 3. Pseudonimy: Stefan, Rudolf nadane przez Kom. Partię Francji (sekcja polska) 1941-1942 r.
Grzegorz, Korczyński nadane przez Sztab Główny G.L. i A.L. w 1942-43 r.
Pytanie: 6. Miejsce urodzenia: Warszawa
Pytanie: 7. Narodowość: polska
Pytanie: 8. Wyznanie: ateista
Pytanie: 9. Obywatelstwo: polskie odebrane przez amb. Łukasiewicza w Paryżu za udział w wojnie w Hiszpanii
Pytanie: 10. Wykształcenie: 7 klas gimn. mat.-przyrod. E.A. Rontalera w W-wie
Pytanie: 22. Miejsce zamieszkania i zajęcie w czasie okupacji niemieckiej: 1941-1942 r. (miesiąc lipiec) był we Francji (Paryż), był funkcjonariuszem K.P.F. (zawodowo pracował tylko 2 miesiące)
Pytanie: 24. Czy pracował w organizacjach lub instytucjach niemieckich ew. utworzonych przez Niemców i w jakim charakterze: 3 tygodnie w Gennevilliers (k/ Paryża) jako robotnik, po linii informacji, sabotażu w niemieckich składach materiałowych (wysłany przez Partię)
Pytanie: 29. Przynależność partyjna do 1939 r.: od 1933 r. do 1935 r. do rozwiązania należał do Z.N.M.S. [Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej - przypomnienie autora] od 1938 r. członek Kom. Partii Francji
Pytanie: 36. Czy był zagranicą, gdzie, kiedy, przyczyna wyjazdu i czym się trudnił: Od 1.I.1937 do 16 lipca 1942 r. w Czechosłowacji, Austrii, Szwajcarii, Francji, Hiszpanii. Brał udział w wojnie w Hiszpanii. Był w szeregach Brygady im Dąbrowskiego.
51. Dokładny adres: Warszawa ul. Kordeckiego N 48
52. Data wypełniania ankiety: 1 kwietnia 194541
Stefan Kilanowicz urodził się 17 czerwca 1915 r. w Warszawie w robotniczej rodzinie. I pewnie byłby sztandarowym przykładem dziecka, które ciężką pracą i zdolnościami osiągnęło pozycję w przedwojennej Warszawie, gdyby nie śmierć ojca w roku 1932. Ubóstwo, na które był skazany, pchnęło go do najprzeróżniejszych zajęć - pracował jako robotnik, goniec, korepetytor i urzędnik. Niemniej jednak czy to buzujące hormony, czy też awanturniczy charakter powodowały, że nigdzie miejsca zagrzać nie mógł na dłużej. Ostatnie miejsce pracy w Warszawie, jakim był Szpital na Karowej, opuścił po konflikcie z przełożonymi. Nie jest więc dziwne, że młody Stefan zaczął się interesować skrajnymi ugrupowaniami i został oczarowany przez idee komunizmu, który miał zesłać równość i sprawiedliwość dla wszystkich.42
Brat mój [Stefan Kilanowicz vel Grzegorz Korczyński - przy. autora] i ja od małego dziecka byliśmy wychowywani przez ojca komunistę, a po jego śmierci przez towarzyszy partyjnych w duchu nienawiści i bezkompromisowej walki z ustrojem kapitalistycznym, faszyzmem i wszelkimi objawami wyzysku człowieka przez człowieka na gruncie internacjonalizmu. Brat mój Kilanowicz Stefan od zarania swojej młodości związany był z organizacją "Życie" i KZM [Komunistyczny Związek Młodzieży Polski - przyp. autora]. Z chwilą wybuchu wojny domowej w Hiszpanii brat mój, przezwyciężywszy wszelkie trudności, przedarł się przez zieloną granicę Czechosłowacji, Austrii, Szwajcarii, Francji i Hiszpanii po to, by jako ochotnik walczyć w szeregach Brygad Międzynarodowych o wolność ludu hiszpańskiego, o jego prawo stanowienia o własnym losie, o socjalizm43.
List Jerzego Kilanowicza do Przewodniczącego Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej Tow. Franciszka Jóźwiaka, Warszawa, 7 listopada 1954
Przybył do Hiszpanii w styczniu 1937 roku i rozpoczął służbę w siłach Republiki. Służył w 6 kompanii Batalionu im. J. Dąbrowskiego, następnie w stopniu już sierżanta dowodził plutonem ckm w kompanii im. L. Waryńskiego. Walczył pod Brunette i Saragossą by trafić, w końcu, do szwadronu kawalerii XIII Brygady44.
Z tego też okresu pochodzi jego najsłynniejszy wyczyn, który trafnie potwierdza jego charakterystykę, zawartą w Słowniku Biograficznym Działaczy Ruchu Robotniczego, jako człowieka, który "odznaczał się dużą odwagą, ale i skłonnością do awanturnictwa". Otóż był wieczór 21 października 1937 r. i Hiszpanie, zarówno rojaliści, jak i komuniści, bardziej myśleli już o kolacji i winie niż o tym, aby dalej się tłuc wzajemnie. Tym bardziej że zajęciu temu oddawali się przez cały dzień, gdyż frankistowscy żołnierze umocnili się na linii bunkrów, które ochotnicy z Brygady J. Dąbrowskiego próbowali sforsować.
22-latek z Polski - Stefan Kilanowicz, ignorując dyscyplinę wojskową i nie informując swoich przełożonych, uzbrojony w nagant, nóż, latarkę, pięć granatów wyruszył w stronę linii nacjonalistów. "Trafiłem na udeptaną ścieżkę i poczułem drut telefoniczny prowadzący do bunkra. Stał się on moim przewodnikiem" - relacjonował potem Janowi Rutkowskiemu ps. "Szymon", szefowi kontrwywiadu w XIII Brygadzie. - "Z odległości 30 metrów wyraźnie widziałem zarysowujący się bunkier, z którego przez zasłaniający wejście koc sączyło się światło. Po obu stronach wejścia leżał stos skrzynek po nabojach. Zatrzymałem się pod krzakiem, sprawdziłem raz jeszcze nagan, wyjąłem nóż z pochwy i wsunąłem dwa granaty za pas. Podszedłem bliżej. Wówczas usłyszałem w bunkrze śmiechy. Czekałem. Po chwili jeden z żołnierzy uchylił koc i załatwił się przy skrzyniach"45. Kilanowicz wyłonił się z ukrycia i zbliżał się do żołnierza, gdy ten go poprosił o papierosa, biorąc go za "swojego". Zamiast wymarzonego papierosa otrzymał cios pistoletem w szczękę, który pozbawił go przytomności. Stefan wrzucił dwa granaty do bunkra zaś nieprzytomnego dobił.
Usłyszałem huk wybuchu i jęki rannych. Wtedy wrzuciłem trzeci granat. Z bunkra wydobył się śmierdzący prochem dym" - opowiadał potem Kilanowicz. - "Zbliżyłem się do wejścia i oświetliłem wnętrze bateryjką. Na ziemi leżało kilku zabitych żołnierzy. Obok stały dwa ckm-y. Wyjąłem z jednego zamek [jako dowód, że to faktycznie on zniszczył bunkier - przyp. autora], spojrzałem na trupy i ogarnął mnie strach. Wyskoczyłem z bunkra. Nawet cisza mnie przerażała. Popatrzyłem na wzgórza, za którymi stał nasz szwadron, i pobiegłem na przełaj". Rajd Kilanowicza, o którym zameldował dowództwu, skłonił ówczesnego dowódcę brygady do zdecydowania się na frontalny atak. Dzięki brawurze Kilanowicza Polacy zdobyli kolejny bunkier i wzięli do niewoli 19 żołnierzy frankistowskich46.
Zapewne ten brawurowy wyczyn zadecydował o przyszłych losach młodego chłopaka z robotniczej Warszawy, a wieści o tym, co zdziałał samotnym rajdem, dotarła do komisarza Brygad Międzynarodowych André Marty'ego. Musiały zrobić na Francuzie duże wrażenie, skoro jesienią 1938 r. postanowił przenieść Kilanowicza do swojego przybocznego komanda. Aby lepiej zrozumieć, jak duży był to awans, przedstawmy rolę w rewolucji hiszpańskiej tego francuskiego komisarza.
Za organizację Brygad Międzynarodowych odpowiedzialna była Międzynarodówka Komunistyczna, czyli Komintern, w którym Francuzi zajmowali kluczowe pozycje. André Marty był jednym z siedmiu sekretarzy Kominternu i przybył on do Hiszpanii z tytułem generalnego inspektora Brygad Międzynarodowych. Czym taki sekretarz się zajmował? Stał on na czele Komisji Kadrowej w ośrodku szkoleniowym Brygady Międzynarodowej. Ten niewinnie brzmiący tytuł nie oddaje ogromu posiadanej władzy. Celem tej komisji było zbieranie informacji o ochotnikach tak, aby dokonać wyboru tych, którzy mogą stanowić komunistyczny narybek do wyznaczonych przez Komintern zadań międzynarodowych. Jednocześnie starano się wyłapać osoby niepewne, które mogą w przyszłości opowiedzieć się za "burżuazyjnym państwem". Jednym słowem zajmowała się "politycznym prześwietleniem" rekrutów. Owa instancja za swoje centrum obrała miasto Albacete będące węzłem komunikacyjnym w odległości ok. 100 km od Walencji. Jako tak rozpoczęła swoją działalność i przyjmowała ochotników od października 1936 r. Mentor Kilanowicza nie miał dobrej prasy ze względu na swoją surowość o czym świadczy zyskany sobie przydomek "rzeźnik z Albacete". Kilku dezerterów mówiło o brutalności oficerów, niskich zarobkach, zbiorczych egzekucjach żołnierzy protestujących przeciwko kiepskiemu wyżywieniu.47 Tak więc przejście ze służby liniowej do działalności wywiadowczej stanowiło nie lada awans dla prostego warszawskiego chłopaka. I to spotkanie ukierunkowało dalsze losy i drogę życiową Kilanowicza czyniąc go etatowym rewolucjonistą po opuszczeniu Hiszpanii w lutym 1939 r.
Po zakończeniu działań wojennych [Stefan Kilanowicz] przeszedł gehennę obozów koncentracyjnych we Francji. Od 1940 r. bez namysłu i bez jakichkolwiek wahań włącza się do francuskiego ruchu oporu, aby nadal kontynuować rozpoczętą w Hiszpanii walkę z hitleryzmem i międzynarodowym faszyzmem, by na francuskiej ziemi bić się o wyzwolenie Polski spod jarzma hitlerowskiej okupacji. (...)
Ponieważ w akcie oskarżenia zarzuca się bratu mojemu antysemityzm, chcę tu nadmienić, że przebywając w Paryżu, ożenił się tam z działaczką komunistyczną pochodzenia żydowskiego Popower Giną, która później zginęła z rąk hitlerowskich oprawców i stamtąd dał mi polecenie przez niejakiego Ostrowskiego Dawida wyrwania jej rodziców z Ghetta warszawskiego i otoczenia ich opieką, co też uczyniłem48.
List Jerzego Kilanowicza do Przewodniczącego Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej Tow. Franciszka Jóźwiaka, Warszawa, 7 listopada 1954 r.
Przebywał w obozach koncentracyjnych w Argelensur-Mer, a następnie Gurs. Przeniesiony do sanatorium zbiegł stamtąd w 1941 przy pomocy komunistów francuskich do Paryża, gdzie działał w technice, a następnie jako kierownik techniki i polskich grup FPK [Francuska Partia Komunistyczna]. Redagował "Solidarność", centralny organ Pomocy Ludowej potem objął kierownictwo tej organizacji. W maju 1942 został kierownikiem pracy wojskowej grup cudzoziemskich FPK okt. Paryskiego. Należał do grupy "dąbrowszczaków" skierowanych 15.VIII.1942 do kraju przez B. Mołojca.49
Tu się zatrzymajmy. Jak widać z tej noty biograficznej, nasz Stefan, przerzucony do Francji, staje się zawodowym rewolucjonistą. Nie pracuje zawodowo, a zajmuje się działalnością partyjną. Żona w tym środowisku nie jest przeszkodą, a drogą do celu. Otóż wielu działaczy posiada "partyjne żony", bynajmniej nie w celu prokreacji, a jedynie, aby stanowiły doskonałe alibi i bądź co bądź zaspokojenie, bez narażania się na romantyczne uniesienia, potrzeb pierwotnych.
Na ogół nikt z nich nie mógł znaleźć wsparcia w rodzinie: niemal obowiązującym kanonem prawdziwego komunisty było zerwanie z "burżuazyjnymi przesądami" dotyczącymi rodziny i intymnych sfer życia ludzkiego. Powszechnym atrybutem prawdziwego rewolucjonisty było: częste zmienianie "żon" i "mężów", "partyjna bigamia" i dzieci z różnych związków, pozostające u krewnych bądź w sowieckich domach dziecka50.
Stefan Kilianowicz jest w Paryżu, jak wielu komunistów z hiszpańskimi korzeniami, zaś w Polsce dzieją się rzeczy o wiele ważniejsze - tam to powstaje, założona przez Grupę Inicjatywną z kierownictwem w składzie: przewodniczący - Marceli Nowotko, zastępca - Paweł Finder, dowódca organizacji wojskowej - Bolesław Mołojec, Polska Partia Robotnicza. Jest koniec grudnia 1941 roku (27/28), kiedy to członkowie grupy (Nowotko, Finder, Mołojec, Czesław Skoniecki, Pinkus Kartin i Maria Rutkiewicz) lądują na spadochronach w Wiązownej pod Warszawą. Aby było jasne - z polskością ta grupa ma niewiele wspólnego. Od początku pomysł na stworzenie partii robotniczej był pomysłem Kominternu i deklaracja ideowa podlegała aktualnym standardom polityki rosyjskiej, czyli "cała naprzód w obronie Kraju Rad". Dlatego też odstąpiono od jawnego komunizmu i internacjonalizmu charakteryzujących dawną KPP na rzecz robotniczego socjalizmu z domieszką narodowego ducha.
Kluczową rolę w nowo powstałej partii pełni Bolesław Mołojec ps. Apostoł Edward Długi. Ten były uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, członek Brygady Międzynarodowej im. Dąbrowskiego dostaje misję tworzenia Gwardii Ludowej - organu zbrojnego PPR. I to właśnie on powierza temu ambitnemu i "awanturniczemu" komuniście misję tworzenia i koordynacji ruchu partyzanckiego na Lubelszczyźnie.
Polska Partia Robotnicza nie przypada do serc Polaków. Struktury terenowe są szczątkowe i w wielu powiatach fasadowe, a dodatkowo partię trawią aresztowania i prowokacje. Jednym z nielicznych miejsc, gdzie faktycznie partia ta staje się istotną pod względem ilościowym, jest właśnie kraśnickie. Zawdzięczać to należy przede wszystkim Aleksandrowi "Alemu" Szymańskiemu, który swoją organizację konspiracyjną Robotniczo-Chłopską Organizację Bojową wkłada aportem do nowej moskiewskiej organizacji. Wraz z nim przechodzi żelazna kadra, czyli przede wszystkim Stanisław Szot ps. Kot Wacław Czyżewski (wtedy jeszcze Raś) ps. Im oraz Tadeusz Szymański "Lis". Ten ostatni tak opisuje początki konspiracji.
Ryc. 5. Tadeusz Szymański "Lis"
"Ali" [Aleksander Szymański] zaczął mi mówić o organizacji, której miałem zostać członkiem. Nazywała się Robotniczo-Chłopska Organizacja Bojowa. Trochę byłem zawiedziony, że nie jest to Komunistyczna Partia Polski. Szymański wyjaśnił mi zaraz, że widocznie nie nadszedł jeszcze czas jej powstania i działacze lewicy, zarówno chłopi, jak i robotnicy, muszą utworzyć własną organizację, nawet gdyby ona miała działać tylko tymczasowo. On sam jako stary działacz partyjny nie wątpił, że nadejdzie chwila, kiedy dowiemy się o jej istnieniu. (...)
Robotniczo-Chłopska Organizacja Bojowa zamierzała skupić robotników, chłopów i inteligencję postępową, wciągając ją przede wszystkim do czynnej walki z okupantem, a także nastawiając na dalsze, powojenne przemiany społeczne. Wielka własność ulegnie rozparcelowaniu między biedotę i chłopów średniorolnych, przemysł zostanie znacjonalizowany (...). Jeśli idzie o politykę zagraniczną - powiedział wówczas "Ali"- to chyba nie wątpię, że przyszła niepodległa i demokratyczna Polska będzie w sojuszu ze Związkiem Radzieckim.
Skinąłem głową. To były i moje ideały. Wtedy "Ali" oświadczył, że moim zadaniem będzie zorganizowanie komórek RChOB na terenie gminy Trzydnik. Nie wątpił, jak mówił, że dam sobie radę, obserwował mnie na wieczorynce, gdy rozmawiałem z rówieśnikami. Zgodziłem się. Ustaliłem, że moim pseudonimem będzie Lis. Podał mi swój. Dodał jeszcze, że niebawem otrzymam bliższe instrukcje i zapozna mnie z kadrą kierowniczą - "Zygmuntem" [Michał Wójtowicz], "Kotem" [Stanisław Szot], "Sokołem" [Jan Gruchalski]. Na razie powinienem się skontaktować ze znanymi mi dobrze Wackiem [Czyżewskim] - "Imem" i Jankiem Czarneckim - "Jerzym". Byli to moi koledzy, którym ufałem i z którymi przyjaźniłem się. (...)
Ryc. 6. Aleksander Szymański "Ali"
"AIi" był postacią niezwykłą. Syn chłopski z Rzeczycy, już od lat szkolnych wybijał się, górując nad swymi rówieśnikami wiedzą, inteligencją i bezkompromisowością poglądów. Gimnazjum skończył w Kraśniku, potem wyjechał do Warszawy na uniwersytet. Są to lata dwudzieste, zaraz po wojnie. Szymański musi studiować i zarazem utrzymywać się. Nie idzie mu to łatwo. Toteż, zmuszony warunkami, porzuca wyższą uczelnię, Pracuje dorywczo, często odwiedza rodzinną wieś. W tych latach jest organizatorem Samopomocy Chłopskiej, organizacji lewicowej i zdobywa coraz większą popularność. (...)
Starosta postarał się więc, by Szymański dostał powołanie do wojska. Myślał, że może to ostudzi zapały młodego przywódcy młodzieży rzeczyckiej i okolicznych wsi. Ale w wojsku Szymański, mimo iż był szykanowany, szybko zjednał sobie sympatię żołnierzy i podoficerów, a nawet niektórych oficerów, którzy go polubili i prowadził dalej swoją robotę. Przerzucano go z pułku do pułku, licząc, że przeszkodzi mu to w jego działalności. Tego rodzaju postępowanie utwierdziło "Alego" w przekonaniu, że jego droga jest słuszna. Po wyjściu z wojska wstępuje do Komunistycznej Partii Polski, stając się na terenie Kraśnickiego i Janowskiego jej założycielem i działaczem. (...)
Pewnego dnia w lutym albo na początku marca [1942 r.] przybył z Warszawy do "Alego" delegat niedawno powstałej Polskiej Partii Robotniczej. Dowiedziawszy się poprzez tow. Karasińskiego, związanego z nami, a przebywającego stale w stolicy, o istnieniu kierownictwa RChOB, przybył w imieniu Komitetu Centralnego na Lubelszczyznę celem nawiązania kontaktu z naszą organizacją. Był to Włodzimierz Dąbrowski - "Wujek", stary działacz KPP, mało zresztą znany w naszych okolicach. Może dlatego nie od razu udało mu się dojść do porozumienia z kierownictwem naszej organizacji w sprawie jej wejścia do PPR. Myliła nazwa nie Komunistyczna Partia Polski, lecz Polska Partia Robotnicza. Dla wielu dawnych działaczy komunistycznych było to zaskoczeniem. "Wujek" przedstawił program nowej partii, co do której ani "Ali", ani też my nie mieliśmy żadnych zastrzeżeń, chodziło jednak o to, żeby upewnić się, czy rzeczywiście jest to nasza partia. Tak długo czekaliśmy na nią, że w pierwszej chwili aż trudno było uwierzyć w jej istnienie51.
Tadeusz Szymański "Lis", "Wspomnienia"
Ryc. 7. Stanisław Szot "Kot" ok. 1944
Na początku 1942 byłem w składzie komitetu powiatowego PPR, z końcem tego roku byłem członkiem komitetu obwodowego. W 1941 r. kilku ludzi m.in. i ja stworzyliśmy organizację. Był tam Szymański, Wziętek, Wójtowicz i ja. Gruchalskiego znali, był on sekretarzem powiatowym PPR na powiat Kraśnik. W czerwcu lub w lipcu 1942 r. przez dowództwo GL na nasz teren został przesłany Korczyński52.
Szot Stanisław "Kot"- Protokół Rozprawy Głównej 28.10.1954
Pytanie: podajcie obsadę personalną stanowisk kierowniczych w AL-GL na terenie powiatu kraśnickiego.
Odpowiedź: Na to pytanie trudno jest mi dac konkretną odpowiedź, ponieważ stanowiska kierownicze w GL-AL i ludzie bardzo często zmieniały się. W początkowym okresie jednak do kierownictwa na terenie Kraśnickiego, z tego co jest mi wiadomo, wchodzili: Szymański "Ali", Szymański Tadeusz "Lis", Raś-Czyżewski Wacław "Im", Szot Stanisław "Kot" i Pytel Jan ps. "Leon".
Wyjaśniam, że skład ten pozostał tak do końca okupacji, z tym tylko, że ja nie znam pełnionych przez nich funkcji, które ulegały zmianie53.
Edward Gronczewski, Protokół przesłuchania podejrzanego, przesłuchujący kap. Grzeda Jan 1 października 1951 r.
W czasie okupacji przebywałem w Ludmiłówce. Działała tu Gwardia Ludowa. Przed przybyciem Korczyńskiego pierwszymi, którzy założyli komórkę partyjną, byli Szot i Pytel.
W roku 1941 lub na początku 1942 r., u nas w domu, odbyło się zebranie, którego celem było powołanie organizacji zbrojnej, która by walczyła z okupantem. Po założeniu organizacji zaczęto organizować komórkę (?) zbrojną w Ludmiłówce.
Jeszcze przed Korczyńskim działał w terenie oddział oficera radzieckiego "Kazimierza" ale później w okolicach Urzędowa oddział został rozbity przez Niemców.
W sierpniu 1942 r. na teren Ludmiłówki przybył Korczyński, który później objął dowództwo nad oddziałem ludmiłowskim.
W oddziale tym byli Polacy prześladowani przez Niemców i żołnierze radzieccy. Oddział ten liczył około 18 ludzi. Pierwszym wystąpieniem tego oddziału była akcja w Księżomierzu, gdzie zabito kilku Niemców. Po tej akcji Korczyński wyjechał, ale gdzie nie wiem. Po jego powrocie oddział ten zaczął się powiększać54.
Wyganowski Zbigniew (syn jednej z pierwszych działaczek komunistycznych na tych terenach Feliksy Wyganowskiej)
Sama Feliksa Wyganowska jest niezwykle ciekawą postacią i pojawiać się będzie nie raz nie dwa na kartach tej książki. Jej losy, sprzed okupacji, tak wspomina jeden z mieszkańców Ludmiłówki.
Przed wojną w latach trzydziestych osiedliła się Felicja Wyganowskioska. Przedwojenna komunistka. Czy za działalność komunistyczną. Ona była akuszerką może te. Związany to było z nieudolną z nieudaną może aborcją, trudno jest powiedzieć, w każdym bądź razie była więziona w Janowie Lubelskim. Tam zapoznała się z Malinowskim. Też więźniem. Po opuszczeniu więzienia Malinowski miał w sąsiedniej wsi dużą posiadłość gospodarską - duże gospodarstwo. Tamto sprzedali i kupili w Ludmiłówce 5 morgów pola, pobudowali ładny domek. Szanowany. Budynki gospodarcze. On zajmował się rolnictwem a ona, no była tak akuszerką. Tak jak pielęgniarką i pora która działa szczególnie tam kobietom. Miała syna Edwarda, przypominam go sobie, wysoki przystojny i gość, który wprowadził w Ludmiłówce ogrodnictwo. Ta profesja była mało znana, a on zaprowadził szkółkę drzew owocowych na tej posesji, sadzili truskawki, maliny, agrest także. To później rozpowszechniło się na wsi. W trzydziestym ósmym roku może wyjechał do Związku Radzieckiego i ślad po nim zaginął. Mimo jej komunistycznej przeszłości Wyganowska była tolerowana. Nikomu tam krzywdy nie robiła, a była pożyteczna, bo u lekarza było trudno - to do niej się tam ludzie zwracali również z różnymi chorobami. Ze swymi poglądami to nie kryła się. Ateistką była, ksiądz ją omijał z daleka. To było ślubu nie miała. Miała, mieli dwoje dzieci, które nosiły nazwiska Wyganowski. Jej nazwisko - nazwisko matki. I ten oddział [NSZ] napadł na to mieszkanie Wyganowskich. Zrujnował, oni uciekli, zrujnował całkowicie on: szyby z ramami powybijali rozwalili piece w środku. Co zapamiętałem, jak szedłem do szkoły, to była zima. Zagrożenie jałówkę na środku drogi [oddział NSZ] olbrzymia plama tej krwi ma krwi ona na tym białym śniegu. Tośmy zapamiętali55.
Zdzisław Latos, "Wspomnienia"
Oddajmy głos samej Feliksie, opierając się na zeznaniach podczas procesu Wziętka w roku 1954:
PPR zorganizowana została przez Szymańskiego Alego i Miłka ps. "Kogut". Pierwszym organizatorem PPR był Szymański Aleksander i Wójtowicz. Oni to początkowo organizowali "ostrożnie" Gwardię Ludową tzn., że werbowali zaufanych ludzi. Ja również była we wszystko wtajemniczona. Szymańskiego Aleksandra znałam z okresu przedwojennego, kiedy z nim współpracowałam w ramach KPP. Podczas okupacji znalazł się na naszym terenie Miłek ps. "Kogut" i razem z Wziętkiem ps. "Murzyn" zaczęli werbować członków do GL. Ja zajmowałam się gospodarczą stroną. Korczyński przyszedł na nasz teren po (????...) 1942 roku. Przed przyjściem Korczyńskiego oddziałem dowodził Gruchalski ps. "Sokół". Dlaczego Gruchalski przestał dowodzić oddziałem nie wiem56.
Wyganowska Feliska, Protokół przesłuchania świadka, 9.XI.1954
Czyżewski Wacław, a wtedy jeszcze Raś "Im" tak wspomina pojawienie się Grzegorza Korczyńskiego w rejonie Kraśnika i Rzeczycy:
Było to w lipcu 1942 roku, na krótko przed objęciem przeze mnie funkcji sekretarza powiatowego w pow. Kraśnik. Jako Sekretarz Komitetu Gminnego PPR w Trzydniku otrzymałem z komitetu obwodowego wiadomość, że na teren południowej Lubelszczyzny zostaje skierowany przez Komitet Centralny człowiek, którego zadanie będzie polegało na ujęciu wszystkich działających dotychczas lewicowych grup partyzanckich w formy bardziej wojskowe i zorganizowaniu większych regularnych oddziałów mających rozpocząć czynną i stałą walkę z niemieckimi oddziałami pacyfikacyjnymi i z administracją niemiecką. Człowiek ten miał przyjechać do powiatu kraśnickiego i zgłosić się do mnie z hasłem: "Jestem Robert z Warszawy".
W dniu 17 sierpnia 1942 roku do domu mojego ojca we wsi Zielonka przyszło dwóch młodych ludzi i zaczęło się dopytywać o mnie. Przebywałem już wtedy przeważnie poza domem. (...)
Kiedy młodsza siostra, Irka, która zwykle lubiła wiedzieć, gdzie kogo szukać, przybiegła do mnie z wieścią o przybyciu dwóch nieznanych, zatrwożyłem się nie na żarty. Kto to mógł być? Zgodnie z informacją przekazaną z Lublina mogłem się spodziewać jednego człowieka, a nie dwóch. Może to przebrani po cywilnemu Niemcy, a nie agenci? Zawahałem się przez moment. W tych niespokojnych czasach wszystko mogło się zdarzyć. Zdecydowałem się jednak pójść. Miałem przy sobie tylko wątpliwej jakości pistolet, tzw. "szóstkę".
Po podwórzu krzątał się ojciec. Był niespokojny. W jego oczach widziałem nieufność i lęk.
Ryc. 8. Wacław Raś vel Czyżewski "Im"
Nieznajomi siedzieli w izbie, zajęci rozmową.
- Jestem Robert z Warszawy - powiedział jeden z nich, ściskając mi dłoń na przywitanie. Był szczupły i drobny. Jego wzrok, ruchy, sposób mówienia zdradzały niezwykłą ruchliwość i energię. Był to Grzegorz Korczyński - "Grzegorz" [Stefan Kilanowicz - przyp. autora], były dąbrowszczak z Hiszpanii, który przybył na nasz teren, który przy naszej pomocy zorganizować miał większy oddział GL i dowodzić nim, a następnie objąć dowództwo nad nowo powstałymi oddziałami partyzanckimi na Lubelszczyźnie.
Drugim z przybyszów był Edward Kubat (pseudonim "Kubuś", "Hiszpan").
Przybyłem spieszyło się. Jeszcze tego samego dnia skontaktowałem ich z Aleksandrem Szymańskim - "Alim"57.
Parę słów wyjaśnienia, aby zrozumieć dynamikę zdarzeń. Jeśli sięgniemy do książki Piotra Gontarczyka "Polska Partia Robotnicza: droga do władzy (1941-1944)", to podaje on nie sierpień, a wrzesień58 jako miesiąc zjawienia się Grzegorz Korczyńskiego vel Stefana Kilanowicza na terenie kraśnickiego. Druga sprawa to zjawił się on z Edwardem Mołojcem ps. Anton z którym walczył razem w Hiszpanii. Edward Mołojec był bratem Bolesława (właśnie tego z Grupy Inicjatywnej), który piastował kierowniczą funkcję w KC PPR oraz był pierwszym dowódczą Gwardii Ludowej. Bolesław szybko zdecydował się odwołać swojego brata z Lubelszczyzny do Warszawy, gdzie "Anton" wszedł w personalne intrygi i polityczne zabójstwa jakie wtedy wstrząsały PPR. Korczyński zaś pozostał na Lubelszczyźnie z nominacją kręgów przywódczych i władzą prawie absolutną.
Partia, mimo że młoda i nieliczna, nie była monolitem. Zarówno w Warszawie, jak i w Kraśniku trwała rywalizacja o władzę pomiędzy osobami, które postrzegały siebie jako tych, którym się ona należy ze względu na staż i zasługi dla organizacji. W Warszawie Nowotko konkurował z Mołojcem, zaś "na prowincji" o władzę walczyli ze sobą "Ali" Szymański z "Sokołem" - Janem Gruchalskim. Zarówno w jednym, jak i drugim przypadku skończył się ten pojedynek zabójstwem politycznym.
Szymański był naturalnym liderem, przywódcą politycznym, zaś za Gruchalskim stała siła zbrojna w postaci zorganizowanego przez siebie oddziału składającego się z Polaków i zbiegłych żołnierzy radzieckich. Przy piastowanym przez siebie urzędzie - Sekretarz Komitetu Powiatowego PPR - przechylało to szalę zwycięstwa w kierunku "Sokoła". Gruchalski rósł w siłę poprzez pozyskanie paru grup bandyckich, które jak grabiły, tak dalej grabiły, ale tym razem nie nazywano tego zwykłą bandyterką, a "nasilającą się walką klas". Pod "rozkazy" "Sokoła" przeszli: Kazimierz Piotrowski "Kazik" z Rzeczycy, Józef Lisek "Lisek" oraz Antoni Paleń "Jastrząb" z Lipy i Wacław Marszałek "Myśliwy". Ponieważ grupom rabunkowym poświęcę osobny rozdział, tym razem tylko wymienię tych "partyzantów", bez wchodzenia w szczegóły tego procederu. Aby jednak nie było wątpliwości, co to byli za "żołnierze", odwołam się do niedatowanego rękopisu opisującego "partyzantkę naszą".
Kazik [Kazimierz Piotrowski] pił, grabił dwory, a nie chciał bić Niemców, a przyswajał sobie wszystkie akcje, oszukiwał partię i przy jej pomocy uzbroił się, a nie chciał się podp.[rządkować] Grzegorzowi59.
Problem zaczął się w połowie roku 1942, kiedy to część Rosjan uciekła na wschód, zaś Paleń "Jastrząb" przeszedł na stronę Szymańskiego. Pojawienie się Korczyńskiego, obejmującego przywództwo wojskowe, przechylało szale przewagi politycznej na rzecz "Alego", który w sposób naturalny staje w jednym szeregu z "Grzegorzem". Tak więc "Sokół" znajduje się w wyraźnej defensywie i ciężko od niego oczekiwać zadowolenia z zaistniałej sytuacji. Zajmowane stanowiska jak Sekretarzy Obwodu, Gminy i innych urzędów niewiele znaczyły, gdyż pełniły jedynie funkcje fasadowe, a o sile i poparciu decydowały "ogniowe strzelby"60.
Konspiracja koncentruje się wokół domu przedwojennej komunistki Feliksy Wyganowskiej, postaci powszechnie szanowanej w kręgach komunistycznych na terenie powiatu kraśnickiego. Przez jej mieszkanie przeszli najwięksi i najwybitniejsi z panteonu paryżanki komunistycznej. Zeznając jako świadek w roku 1954 i świadomie omija temat walki o władzę w obozie komunistycznym. "Dlaczego Gruchalski przestał dowodzić oddziałem, nie wiem", stwierdza Wyganowska, mimo że doskonale orientowała się w stosunkach panujących w organizacji. Jako lojalny członek partii, mówiąc o nieżyjących przywódcach, nie chciała pokazać, że dwóch liderów założycieli (Szymański i Gruchalski) tak bardzo skakali sobie do gardeł. Zaburzyłoby to mit okupacyjnej jedności i bez mała "rodzinnych stosunków" wewnątrz organizacji.
Zbigniew Wyganowski (syn Feliksy) wspomina o pierwszej akcji bojowej Grzegorza Korczyńskiego, która miała mieć miejsce w Księżomierzu. W komunistycznej historiografii, jednak nie wspomina się nic o niej, a jako pierwszą traktuje się napad na stację w Rzeczycy i Szastarce w dniach 14 i 16 września 1942 roku61. Czyżewski "Im" podaje, że Korczyński przybył w te okolice 17 sierpnia, to na ową akcję w Księżomierzu pozostaje niezmiernie mało czasu. Co więcej w tym czasie miał miejsce "napad rabunkowy na polski majątek ziemski w miejscowości R., podczas którego miano dokonać gwałtu na jego właścicielce"62 oraz dwóch morderstw.
Wkrótce po przybyciu do oddziału, oskarżony Korczyński zorganizował zebranie, którego wynikiem było powstanie atmosfery nieufności lansowanej przez oskarżonego w stosunku do dwóch członków oddziału obywatela radzieckiego Potasa Aleksandra i skierowanego do oddziału przez Warszawską Organizację PPR Tadeusza Zielińskiego ps. "Karola".
W pierwszej zorganizowanej przez Korczyńskiego akcji bojowej w Księżomierzu, obydwaj Ci ludzie zostali skrytobójczo przez Korczyńskiego zamordowani. Były to jedyne dwie ofiary, jakie padły w czasie tej akcji rzekomo skierowanej przeciwko Niemcom63.
Wyrok w imieniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, Kilanowicz Stefan vel Grzegorz Korczyński, 22 maja 1954 r.
O tym Polaku ["Karolu"], mówi świadek [Feliksa Wyganowska - przyp. autora], że wiódł częste spory z Korczyńskim na tle politycznym, gdy kwaterowali w jej zagrodzie. Świadek nie pamięta, jakich zagadnień tyczyły się te spory, ani jakie różnice zdań między nimi wynikały. Gdy po powrocie z akcji świadek wypomniał "Grzegorzowi" niewłaściwe jego postępowanie odnośnie likwidacji wyżej wymienionych dwóch członków oddziału, Korczyński roześmiał się, nie udzielając jej żadnych wyjaśnień64.
Notatka informacyjna w sprawie gen. Korczyńskiego Stefana ps. "Grzegorz", ppłk. Kowalskiego Bolesława ps. "Cień", Gronczewskiego Edwarda ps. "Przepiórka i innych" - sporządził ppłk. Józef Światło
Nie jest więc dziwnym, że owa "akcja" zawieruszyła się ludziom dokumentującym historię Gwardii Ludowej. Jedna z ważniejszych postaci partyzantki, "cyngiel" Korczyńskiego - Edward Gronczewski ps. "Przepiórka" tak opisuje swoje pierwsze relacje z "Grzegorzem":
W końcu sierpnia od Miłka otrzymałem polecenie stawienia się na podpunkt w celu odebrania z tego podpunktu Korczyńskiego i Rosjanina65 i zaprowadzenie ich na kwaterę. Polecenie to wykonałem i wyżej wymienionych doprowadziłem na kwaterę do Pomorskiego. Kiedyśmy przyszli do wsi, w jakiś czas później do wsi zajechali Niemcy w zamiarze spacyfikowania jej. O tym dowiedziałem się dość późno tak, że nie mieliśmy już możliwości wycofania się ze wsi. Korczyński, ja i Rosjanin Kolka posiadaliśmy przy sobie broń. Ja również już w tym czasie posiadałem broń, karabin. Nie było innej rady jak schować się do stodoły i czekać, co będzie dalej.
Moja matka, która miała rozległe znajomości w urzędzie gminnym i Arbeitsamtcie, udała się na wieś i po pewnym czasie sprowadziła prawie, że wszystkich Niemców do domu, gdzie przyrządziła im przyjęcie z wódką.
Libacja ta trwała dość długo, a my w tym czasie siedzieliśmy cały czas w stodole. Był dość nieprzyjemny moment, kiedy Niemcy weszli do stodoły. Już wówczas byliśmy przygotowani do walki, ale Niemcy nie robili żadnej rewizji. Pozostała część Niemców była przyjmowana u sołtysa wsi. Po wieczór Niemcy odjechali ze wsi. Wyszliśmy po ich odjeździe z kryjówki i po spożyciu kolacji udaliśmy się do Ludmiłówki do Wyganowskiej, gdzie zostaliśmy przez noc. Korczyński bał się pozostać w Grabówce [tam był zlokalizowany dom "Przepiórki" - przyp. autora], dlatego zadecydował udanie się do Ludmiłowki66.
Edward Gronczewski, Protokół przesłuchania podejrzanego, 21 maja 1951 r., przesłuchujący kpt. Kaskiewicz Jerzy
Przyszły generał brygady Wacław Czyżewski, a wtedy jeszcze Raś ps. "Im" tak opisuje pierwszą oficjalną i udokumentowaną akcję oddziału.
Prawie natychmiast po objęciu dowództwa przez Grzegorza oddział rozpoczął intensywną działalność operacyjną. Już w połowie września 1942 r. zostały przeprowadzone powtórnie poważne akcje dywersyjno-bojowe. 14 września zniszczono stacje kolejowe w Rzeczycy i Szastarce. 16-17 września zniszczono powtórnie stacje kolejowe w Rzeczycy i Szastarce i auto osobowe i zdobyto 4 karabiny, amunicję i inne przedmioty wojskowe. Tej samej nocy zaatakowano posterunek policji granatowej w Potoku i zlikwidowano komendanta policji gorliwie wysługującego się Niemcom67.
Czyżewski "Im" przytacza więcej szczegółów tych akcji.
Ryc. 9. Mieszkańcy stacji Rzeczyca - Stefan, Domicela i Maria Rabiej - listopad 1942
I tak to na scenę wojny światowej i historii polskiej wkracza mój dziadek Stefan Rabiej - naczelnik stacji Rzeczyca. Nie tylko kierował stacją, lecz mieszkał wraz z moją babcią Domicelą oraz mamą Marią w budynku stacyjnym. We wrześniu 1942 roku, kiedy to stacja, na której mieszkali, została zaatakowana, moja mama miała 10 miesięcy.
W dniu 14 września "Grzegorz" podzielił swój oddział na dwie grupy i każdej z nich wydał rozkaz bojowy. Miały one zaatakować stacje w Rzeczycy i Szastarce, zniszczyć urządzenia stacyjne, zabrać kasę, zdobyć na straży kolejowej broń i amunicję, a w przypadku gdyby na którejś ze stacji znajdował się pociąg - zaatakować go i zrewidować wagon pocztowy.
Obydwie akcje zakończyły się pomyślnie. Na stacji Szastarka zniszczono urządzenia i rozbrojono policjanta, zdobywając w ten sposób jeden kbk. W Rzeczycy gwardziści zatrzymali pociąg pośpieszny ostrzeliwując go w ciemnościach. Wśród niemieckich pasażerów nastąpił popłoch. Oficerowie i żołnierze niemieccy, nie zdając sobie sprawy, że zostali zaatakowani zaledwie przez dziewięcioosobową grupę partyzancką, nie podjęli walki i czmychnęli w pobliskie krzaki. Partyzanci zdobyli dwa karabiny i mundury wojskowe. Przerwa w ruchu trwała około czterech godzin.
(...) Dłuższy pobyt oddziału "Grzegorza" w lasach Gizówki, odległej od powiatowego Kraśnika zaledwie o kilka kilometrów, poważnie zaniepokoiły Niemców w Kraśniku. Toteż postanowili oni przy użyciu poważnych sił uderzyć na Gizówkę i dokonać likwidacji oddziału.
Plan całkowitego zaskoczenia nie powiódł się jednak. O zamiarach Niemców w porę ostrzegli nas nasi ludzie z Kraśnika. Jeszcze tego samego dnia, nie zwlekając ani chwili, udałem się rowerem do Gizówki, aby o grożącym niebezpieczeństwie powiadomić "Grzegorza".
Krótka narada kończy się decyzją: tej samej nocy oddział przeniesie się do Lasów Lipskich, na południowy wschód od Zaklikowa.
- Ale nie zrobimy tego cichaczem, za gładko by im poszło - mówi "Grzegorz". - Na stacji w Rzeczycy stoi niemiecki transport kolejowy. Musimy im złożyć po drodze wizytę. Będzie to dobry początek.
Plan "Grzegorza" przewidywał tylko w ramach przemarszu akcję na stację kolejową w Rzeczycy. Nikt z nas nie przypuszczał, że tej samej nocy nie ostrzelany jeszcze oddział dokona czterech różnych akcji. Najbliższe godziny miały nas przekonać, że w partyzanckiej praktyce jest dużo więcej niespodzianek niż na froncie.
(...) Późnym wieczorem 16 września opuszczamy Gizówkę. "Grzegorz" podzielił oddział na dwie grupy. Jedna pod dowództwem "Jastrzębia", o pół godziny wcześniej odchodzi na stację kolejową z zadaniem zniszczenia stojącego tam już od kilku dni na bocznicy wojskowego transportu z silnikami samochodowymi i samolotowymi. Po wykonaniu tego zadania ma ona dołączyć do reszty naszego oddziału w drodze, koło wiatraka w Rzeczycy Ziemiańskiej.
Kilka chłopskich furmanek, wyścielonych słomą, po które "Grzegorz" posłał jeszcze za dnia do Rzeczycy Księżej dwóch partyzantów, zajeżdża do naszego partyzanckiego obozu, gdzie po odejściu "Jastrzębia" panuje ruch i gorączkowa krzątanina.
Ryc. 10. Stacja Rzeczyca - zdjęcie okupacyjne
Gwardziści pakują swój osobisty rynsztunek, sprawdzają broń i amunicję. Zgodnie z rozkazem wygaszają ogniska, aby po odejściu oddziału nie wybuchł pożar w lesie, który przecież jest naszym domem. Wrócimy tu nieraz jeszcze.
Chłopi pomagają partyzantom ładować na wozy sprzęt gospodarczy oddziału i zapasy żywności. Znają ten obóz dobrze, przychodzą tu często z żywnością dla partyzantów, z informacjami. Teraz chętnie służą nam swoimi podwodami, pytają, kiedy tu wrócimy.
Ze stacji dobiega odgłos strzałów.
- To nasi - zauważa "Grzegorz" - już zaczęli.
Po chwili wyjeżdżamy. Pierwsze strzały ze stacji były dla nas umówionym sygnałem do wymarszu.
Powoli, noga za nogą, ciągną nas konie po leśnej drodze. Skrzypienie kół w wieczornej, leśnej ciszy roznosi echo po lesie. Wkrótce wozy wytaczają się na odkryty teren.
- Ciekawe, jak też oni sobie tam dają radę - zastanawia się "Grzegorz".
W momencie, kiedy chciałem mu coś na to odpowiedzieć, aby podtrzymać zaczętą rozmowę, nad stacją kolejową w Rzeczycy wystrzelił w górę wysoki słup ognia i rozdarł ciemności ogromnym ognistym językiem, od którego łuna szła bardzo daleko, oświetlając częściowo wieś, przez którą jechaliśmy.
- A więc udało się, podpaliliśmy - mówi zadowolony "Grzegorz"
(...) Łuna nad stacją to przygasa, to znowu się rozjaśnia. Wiemy co to znaczy - wagony ze sprzętem kolejno zapalają się jeden od drugiego68.
Wacław Czyżewski "Im", "Wspomnienia"
Edward Gronczewski "Przepiórka" pod koniec lat 60., pracując dla Wojskowego Instytutu Historycznego, tak oto dokumentuje to wydarzenie:
W nocy 15 września w Rzeczycy (pow. Kraśnik) oddział partyzanci im. T. Kościuszki pod dowództwem G. Korczyńskiego ("Grzegorz") zniszczył urządzenia na stacji kolejowej.
Niemiecka ochrona kolejowa wycofała się pod naporem gwardzistów. Partyzanci podpalili pociąg załadowany silnikami lotniczymi, podążającymi w kierunku frontu wschodniego. 11 wagonów spłonęło. Na skutek pożaru poważnemu uszkodzeniu uległ również tor kolejowy. Przerwa w ruchu trwała około 30 godzin69.
Z rozmów z moja babcią pamiętam skrawki opowiadań. O tym, że jak był atak na stację a mama była malutka, oni mieszkając w budynku stacyjnym, kryli się pod stołem, trzymając się z dala od okien. Później wpadali partyzanci i rabowali, a oni uciekali na strych. Jak przez mgłę pamiętam opowieść o króliczym futerku mamy. Gdy rabowali, babcia postawiła się partyzantom i nie dała im zabrać owego nakrycia, krzycząc, że to jedyne, co ma dla dziecka na zimę. Były to pierwsze, lecz nie ostatnie atak na stację, więc w trosce o rodzinę dziadek musiał "dobrze żyć" z każdą ze stron.
Ja od roku 1943 nie należałem do żadnej organizacji, ponieważ jedna grupa mściła się na drugiej, więc przestałem pracować w organizacji ZWZ i ZCZ70.
Stefan Rabiej, Protokół przesłuchania podejrzanego, 29 listopada 1946 r., przesłuchujący Z. Biegaj
Podczas poszukiwania materiałów do tej historii próbowałem dotrzeć do jakichkolwiek raportów policyjnych. Bo przecież jeśli jest atak na jakąś stację, to ktoś musiał na pewno przesłuchiwać świadków, musiało być jakieś dochodzenie. Szczególnie gdy mamy do czynienia z atakiem na pociąg wiozący części wojskowe na front wschodni, a ten ze stacji Rzeczyca zawierał siniki lotnicze. Ze stacji zrabowano kasę z utargiem, zaś w zatrzymanym pociągu, zgodnie z rozkazem Korczyńskiego, zrewidowano wagon pocztowy. Dlaczego pocztowy? Bynajmniej nie chodziło tu o korespondencję, a o przewożone tam pieniądze i kosztowności. Partyzantka wymagała, czy tego chcemy, czy też nie, pieniędzy, gdyż za coś broń i amunicję trzeba było kupić, a ludzie coś jeść musieli. W tej sytuacji jedynym sposobem na podreperowanie budżetu były tak zwane "eksy", czyli akcje ekspropriacyjne, inaczej napady rabunkowe. Dokonywały ich zarówno jedna, jak i druga strona i bardzo różnie wyglądała sytuacja rozliczenia się z zajętych pieniędzy i kosztowności, ale do tego tematu pozwolę nawiązać sobie nieco później.
Powróćmy jednak do śledztwa i dokumentów z nim związanych, bo przecież takie być musiały. Niestety wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej do granic Polski dokumenty zgromadzone w sądach czy też na posterunkach płonęły. Policjanci, strażacy, sędziowie chcieli ukryć swoje okupacyjne losy i decyzje nierzadko związane z aktywną bądź też urzędniczą kolaboracją z okupantem. Każdy żyć musiał przecież jakoś, miał swoje rodziny na utrzymaniu. Tak też było i w tym przypadku - dokumentów policyjnych brak.
Ryc. 11. Pierwsze urodziny mojej mamy na stacji Rzeczyca
Epilogiem do tego wydarzenia są zdjęcia z pierwszych urodzin mojej mamy organizowanych na stacji pod koniec listopada 42 roku, a więc półtora miesiąca po napadzie. Dziecko o wielkich oczach siedzi na stole i wpatruje się w dal, jakby zdziwione czy też wystraszone. Dwa prezenty przed nią - drewniana krowa, przymocowana do platformy na kołach i klocki "Bambino". Zdjęcie jest lekko prześwietlone, zapewne wykonane przez dziadka. Widzimy gości wraz z babcią i mamą, skąd wnioskuje, że dziadek jest po drugiej stronie aparatu. Niestety nie jestem w stanie żadnej z tych osób zidentyfikować. Bardzo nad tym ubolewam - szczególnie interesuje mnie dziewczynka i kobieta stojące po prawej stronie. W rodzinnym albumie znajduje się wiele ich zdjęć, wśród nich pozowane wykonanymi w atelier fotograficznymi, co wskazuje na dużą zażyłość. Na zdjęciu uśmiechnięte twarze, choć za oknem śnieżyca. A ta musiała być potężna, gdyż Andrzej Flis "Maksym", mieszkający około 20 kilometrów od Rzeczycy, ją zapamiętał: "Nadszedł dzień 29 listopada 1942 r. [dzień pierwszych urodzin moje mamy - to wtedy najprawdopodobniej wykonano zdjęcia] (...) sama myśl o opuszczeniu przytulnej izby i walce z szalejącą zamiecią (w listopadzie!) podczas wędrówki do Gzikowej stodoły, rodzi odruch samoobrony"71. Nie tylko pogoda ich nie rozpieszczała - nie są świadomi wydarzeń, które za chwilę będą się rozgrywały koło nich.
Oddział Korczyńskiego rozwija się prężnie i bardzo szybko wyłania się jego sztab. Wchodzą do niego następujące osoby: Jan i Edward Płowasie (ojciec i syn, którzy występują pod pseudonimami "Luby" oraz "Lutek"), Starengowski ps. "Stefan" oraz lokalny dowódca szef lokalnych grup zbrojnych Antoni Paleń "Jastrząb". Wkrótce dołącza do nich Edward Gronczewski "Przepiórka" oraz Jan Wziętek "Murzyn". Oddział też obiera sobie za patrona Tadeusza Kościuszko.
Warto tutaj wspomnieć o akcji uwolnienia Jana Płowasia "Lubego" (członka sztabu oddziału Korczyńskiego) z więzienia w czerwcu roku 1942, a więc jeszcze przed pojawieniem się "Grzegorza". Tak oto przedstawia wypadki Wacław Czyżewski "Im" w swojej książce "Więc zarepetuj broń":
Po kilku dniach oddział zasilony został jeszcze dwoma ludźmi. Wstąpili do niego: Jan Płowaś - "Luby" z Paramy i jego syn Edward Płowaś - "Lutek". Początkowo partyzanci po dziennych zajęciach w lesie wracali na noc do swych domów. Stan ten miał ulec zmianie dopiero po wypadkach, jakie niespodziewanie nastąpiły w czerwcu 1942 roku.
22 czerwca [1942 r.], na skutek denuncjacji jakiegoś szpicla, gestapo aresztowało Jana Płowasia - "Lubego". Zaniepokoiło nas to poważnie, zwłaszcza że powodem aresztowania była "przynależność do organizacji konspiracyjnej i posiadanie broni". W języku Niemców nazywało się to krótko: bandytyzm. Płowasiowi groziła najsurowsza kara - śmierć, a przedtem tortury obliczone na wydobycie zeznań. Czy koledzy z grupy "Jastrzębia" mogli mieć pewność, że "Luby" nie załamie się pod wpływem bólu i nie zdradzi ich nazwisk?
Odwiedziłem w tym dniu "Alego". Był niespokojny o ludzi i o siebie. Mówił coś o konieczności ucieczki z domu i zaszycia się w lasach lipskich. Z kłopotu wybawił wszystkich, a przede wszystkim skazanego na niechybną śmierć Płowasia, dowódca grupy, Antoni Paleń - "Jastrząb".
Stwierdziwszy, że "Luby" tymczasowo - prawdopodobnie do następnego dnia - osadzony został w areszcie gminnym w Zaklikowie, postanowił wydobyć go stamtąd. Miała to być pierwsza partyzancka akcja na tym terenie.
Wieczorem udało się do Zaklikowa trzech ludzi: Antoni Paleń, jego brat Władysław i Józef Sęk. Pierwszy z nich uzbrojony był w pistolet i dwa granaty, dwaj pozostali mieli karabiny, które starannie przechowywali w jakiejś leśnej kryjówce. Uczestnicy akcji zdawali sobie sprawę ze szczupłości swych sił i uzbrojenia, wcześniejsze rozeznanie w sytuacji pozwoliło im jednak liczyć na sukces.
Jak się bowiem okazało, zamkniętych w areszcie ludzi pilnował nocą zwykle jeden strażnik. Najważniejsze, aby w czasie akcji nie został zaalarmowany miejscowy posterunek granatowej policji. Plan akcji ustalono po drodze. Dwaj jej uczestnicy zostali przy szosie: Władysław Paleń od strony toru kolejowego, Józef Sęk od strony posterunku policji. W przypadku zbrojnego oporu i tak niewiele mogliby zdziałać swą kiepską bronią. Chodziło o to, by - jeśli zajdzie taka konieczność - strzałami zdezorientowali przeciwnika, tak aby odniósł on przekonanie, że ma do czynienia z liczną grupą partyzantów.
Na szczęście obeszło się bez tego. "Jastrząb", człowiek imponujący wszystkim odwagą, poszedł sam. Po chwili nocną ciszę rozdarł brzęk wybijanej szyby. To "Jastrząb", któremu strażnik nie chciał otworzyć, dostawał się przez okno do budynku aresztu gminnego.
Wszystko dokonało się błyskawicznie. Areszt został otwarty, a więźniowie wypuszczeni na wolność. Nie wszyscy z nich chcieli jednak skorzystać z okazji. Niektórzy, zastraszeni, przerażeni represjami, które mogą potem nastąpić, wcisnęli się w kąt i trzeba ich było dosłownie wypędzać. Później, na umówionym miejscu spotkania w lesie, "Luby" nie wiedział, jak dziękować za to ocalenie od niechybnej śmierci. Odtąd las miał się stać jego domem.
Śmiała akcja, przeprowadzona zaledwie przez trzech ludzi, urosła w opowieściach, które krążyły później po okolicy, do niebywałych rozmiarów. Byli nawet tacy, którzy klęli się na wszystkie świętości, że na własne oczy widzieli, jak drogą od Janowa przyjechało do wsi dwadzieścia wozów wypełnionych partyzantami. Zdania były najzupełniej sprzeczne. Jedni widzieli stu partyzantów na koniach, inni - oddział pieszy. Sam stróż nocny, niejaki Gonclik, bardziej skrupulatny w rachunkach, opowiadał na drugi dzień Władysławowi Paleniowi, który poszedł do Zaklikowa na zwiady, że u niego był co prawda tylko jeden oficer w mundurze wojskowym, ale "za oknem to było ich z pięćdziesięciu".
Tak stugębna plotka, mocno przekręcając i wyolbrzymiając fakty, sprawiła, że akcja zaklikowska odbiła się głośnym echem po bliższej i dalszej okolicy. Hitlerowcy nie wiedzieli, komu wierzyć, co jeszcze bardziej potęgowało ich wściekłość. Którejkolwiek jednak z licznych wersji daliby wiarę, jedna prawda pozostawała nie zmieniona: odtąd musieli zachowywać środki ostrożności i wszelkie operacje72.
Wacław Czyżewski "Im", Wspomnienia
Prawda jednak jest bardziej banalna niż wersja, która została tu przedstawiona. Podczas zeznań powojennych Andrzej Flis ps. "Maksym" (ten od zamieci w dzień urodzin mojej mamy) tak opisuje relacje pomiędzy uwalniającym a uwalnianymi:
"Lubego" i jego syna "Lutka" Płowasiów przyprowadził do oddziału "Jastrząb" - Paleń Antoni, o którym słyszałem, że miał opinię złodzieja kieszonkowego i bardzo dobrze żył z Płowasiami. Nawet jeszcze w 1941 r., jak słyszałem, "Jastrząb" i Płowasie "Luby" i "Lutek" ukrywali się razem, z tego "Jastrząb" za kradzieże, co się zaś tyczy Płowasiów, to nie znam powodów ścigania ich przez policję. Stwierdzam jednak, że nie mieli oni nic wspólnego z działalnością polityczną a w szczególności lewicową, lub chociaż postępową. Dodaję, że ogólna opinia członków AL o "Jastrzębiu" była taka, że jest w oddziale po to, aby coś zrabować i zawieść do domu. Stale nosił na ręku jeden zegarek, a w kieszeni drugi oraz kilka pierścionków na palcach. Taka sama opinia była o "Przepiórce" i "Murzynie"73.
Cóż - akcja faktycznie miała miejsce, lecz pobudki już były mniej ideowe. Fakt faktem, że zarówno "Jastrząb", jak Płowasie zajmowali naczelne stanowiska w hierarchii wewnętrznej oddziału.
Oddział nasz składał się z Polaków aryjczyków, Polaków narodowości żydowskiej oraz żołnierzy radzieckich zbiegłych z niewoli niemieckiej. Korczyński wprowadził rygor dyscypliny wojskowej i nie pozwalał partyzantom oddalać się od oddziału bez rozkazu. W tym okresie z różnych stron kraju napływało do oddziału sporo ludzi pochodzenia żydowskiego. Było to spowodowane wzmożoną akcją prześladowczą przez okupanta Żydów, wysiedlaniem ich do gett i obozów. Zdolnych do walki Żydów wcielano do oddziału GL a pozostałych rozmieszczano w okolicznych wsiach, przy czym Partia i dowództwo GL płaciły chłopom za żywienie ukrywających się. Żydzi ci nawiązali kontakty ze swoimi krewnymi i znajomymi na terenie całego kraju co groziło dekonspiracją miejsca postoju oddziału, wobec czego Korczyński zabronił członkom oddziału i ukrywającym się Żydom wysyłania listów, kartek, oddalania się z miejsc zakwaterowania i ściągania dalszych osób w okolice Ludmiłówki74.
Edward Gronczewski - Protokół przesłuchania podejrzanego, 5 stycznia 1957 r.
Ważne to zeznania. Edward Gronczewski opisuje narastanie u Korczyńskiego manii prześladowczej i szukaniu konfidentów w swoich wewnętrznych szeregach. Jako doświadczony konspirator i frontowiec wolał wyeliminować wszystkie zagrożenia, nawet jeśli te są tylko hipotetyczne. Najprawdopodobniej pierwszą ofiarą szpiegowskiej obsesji "Grzegorza" staje się ukrywający się Żyd Jankiel Skrzyl.
W październiku 1942 r., wieczorem we wsi Ludmiłówka, gdy kwaterowałem u Łojka, przybiegł jeden z partyzantów i zameldował mi, że na drodze dwaj szpicle pochwycili Żyda. Bodajże szpicle uderzyli go w twarz i Żyd ten powiedział, że przyszedł do wsi Ludmiłówka do oddziału Kościuszki i że ma kontakt do Wyganowskiej. Zaprowadzili go następnie do Wyganowskiej, gdzie przebywał jeden z moich partyzantów Jaśko ps. "Kawalerzysta".
Grzegorz Korczyński, Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej, 14 grudnia 1954 r.75
Obywatel polski narodowości żydowskiej w drodze między wsiami został zatrzymany przez tzw. "naganiaczy" ("naganiaczy" nazywano tych ludzi, którzy szantażowali Żydów, lub też wskazywali Niemcom gdzie się oni ukrywają, za co od Niemców otrzymywali pewne wynagrodzenia). "Naganiacze" ci pochodzili ze wsi Księżomierzy lub ze wsi Gościeradów, względnie Wólki Gościeradowskiej (nazwiska ich względnie adres zamieszkania powinna znać Wyganowska). Po zatrzymaniu Żyda - nazwiska jego nie znam - "naganiacze" poczęli go bić i wypytywać, dokąd idzie i w jakim celu. Żyd ten miał odpowiedzieć, że udaje się do swojego brata, przebywającego w partyzantce, a stacjonującego w Ludmiłówce. "Naganiacze" polecili mu zaprowadzić ich do jego brata. Zaprowadził on ich do Wyganowskiej, u której w tym czasie przebywał obywatel radziecki "Jaszka"76.
Gronczewski Edward, Protokół przesłuchania podejrzanego, 5 czerwca 1950 r., przesłuchujący kpt. Kaskiewicz Jerzy
Oddajmy więc głos Feliksie Wyganowskiej, aby sama opowiedziała, co wydarzyło się w jej mieszkaniu.
Daty nie pamiętam - przybył do mnie jakiś Rosjanin, który prosił o trochę ugotowanej wody. W momencie, kiedy zaczynałam gotować wodę, wszedł do mieszkania Żyd i powiedział, aby nie bać się go, że nazywa się Skrzyl i jest z Dzierzkowic, że przyszedł prosić o chleb dla swoich dzieci. Ponieważ ja nie miałam chleba, Rosjanin chciał się z nim podzielić swoim chlebem i wziął nóż ze stołu, celem rozkrojenia tego chleba. W tym czasie wszedł do mieszkania Tyzo i po niemiecku krzyknął "ręce do góry", a następnie zaczął krzyczeć, że nie wolno przechowywać Żydów, a potem zwracając się do tego Rosjanina, spytał "a to co za bandyta tu siedzi". Na to Rosjanin też odpowiedział, że nie jest żadnym bandyta i gdy Tyzo chciał go wylegitymować, ten z nożem, który trzymał, rzucił się na Tyza. Tyzo, widząc, że sam nie da rady, zaczął krzyczeć "Józiek ratuj" i gdy wybiegłam przed dom, zobaczyłam Serafina Józefa, który przyszedł razem z Tyzo do mnie. Tyzo narobił krzyku, że u mnie są bandyci, którzy chcieli go zabić. Rosjanin też zdołał uciec, a Żyda zaprowadzili do sołtysa Wojtuszka, gdzie pozostał do rana (...) Do sołtysa Żyda zaprowadził Tyzo.
Wygnanowska Feliksa, Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej, 14 grudnia 1954 r.77
Warto tu dodać, że zarówno Adam Tyzo ps. "Iwan", jak i Józef Serafin ps. "Gołąb" byli działaczami GL w Ludmiłówce i podlegali Korczyńskiemu. Tak więc owi "naganiacze" mają swoje nazwiska i imiona oraz preferowaną opcję polityczną. Wyganowska znała ich, jak również wiedziała, w jakim celu pojawiają się oni u niej w chałupie.
Wówczas obywatel radziecki z zamiarem ratowania życia rzucił się z nożem na szantażystów, zaś Wyganowska pobiegła do siedziby Korczyńskiego, którego natychmiast poinformowała o zaistniałym incydencie. Korczyński z bliżej nie ustalonych przyczyn wydał rozkaz członkom oddziału GL Serafinowi Władysławowi, Kamińskiemu Kazimierzowi i Łojkowi Stefanowi zamordowanie Skrzyla, udając, że w wypadku gdyby tenże dostał się w ręce Gestapo, to może zdekonspirować fakt bytności oddziału na terenie Ludmiłówki78.
Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie, Wyrok w imieniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, 14 stycznia 1955 r.
Jesienią 1942, będąc u Łojka Grzegorza porą wieczorową, przybiegł Kuciepa Jan, który powiedział "jest bardzo źle", a na pytanie się, co jest, Kuciepa kazał nam przyjść do Wyganowskiej. Tam Miłek oświadczył, że przez jakiś szantażystów złapany został Żyd, który miał zdradzić oddział GL, że jest on wmieszany (... nieczytelne), i że trzeba załatwić to w taki sposób, aby ten Żyd nie dostał się w ręce niemieckie. Wtedy postanowili Żyda tego zlikwidować. Do likwidacji tej wyznaczony zostałem ja z zamiarem wyprowadzić go do lasu i zlikwidować. Miłek powiedział mi, jak to ma się odbyć ta likwidacja, mianowicie, żeby to upozorować jako zwykłe zabójstwo, aby nie domyślili się Niemcy, że działa tu jakaś organizacja. Na drugi dzień rano zgodnie z otrzymanymi rozkazami od Korczyńskiego już z Szafrańcem i Kamińskim odprowadziliśmy Żyda do lasu i zabiliśmy kijem. W lesie kij wręczył mi Kamiński i ja go parę razy nim uderzyłem, gdy Żyd ten zaczął krzyczeć Kamiński uderzył kilkakrotnie Żyda, a następnie oddał kij Szafrańcowi.
Po zabójstwie, Kamiński udał się na posterunek, gdzie zameldował, że prowadziliśmy Żyda do sołtysa, który chciał uciekać ale nie zdążył gdyż został zabity uderzeniem kija. Tego samego dnia zakopaliśmy Żyda, Żyd ten miał przy sobie kosztowności jak zegarek i biżuterię. Gdy Kamiński poszedł na posterunek ja i Szafraniec udaliśmy się dalej w las aby gdy przyjedzie policja nie zauważyli nas.
Po powrocie Kamińskiego i Szafrańca wspólnie zrewidowaliśmy zabitego, któremu zabraliśmy zegarek, pieniądze i buty i powracając do domu dzieliliśmy się tym wszystkim i mnie Szafraniec dał siłą parę złotych do rąk i na tym rozstaliśmy się79.
Łojek Stefan "Ryś"- Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej, 16 października 1954 r.
Korczyński tak komentuje zabójstwo Skrzyla:
Złapany Żyd powiedział, że przyszedł do oddziału Kościuszki na kwaterę do Wyganowskiej. Faktem jest, że ja za dekonspirowanie organizacji wydałem rozkaz rozstrzelania Żyda, lecz nie wiem, czy dałem taki rozkaz nie przypominam sobie. Wiem, że Żyd został rozstrzelany80.
Grzegorz Korczyński Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej, 23 listopada 1954 r.
Sprawę Skrzyla, a w szczególności jej początek czyli pojmanie go przez szantażystów, tak opisuje mieszkaniec Ludmiłówki:
Jankiela Skrzyla nie widziałem. Ale o Jankielu Skrzylu dużo słyszałem. Słyszałem bezpośrednie relacje z okresu jego ostatnich dni życia. (...) Od wielu ludzi słyszałem, ale najbardziej to zresztą najwięcej od Antoniego Wojtaszka, ale to o tym potem. Więc Jankiel Skrzydel nie poszedł do getta, tylko ukrywał się w Ludmiłówce. Był krawcem - o odzież było w tym czasie trudno, więc ze starego na nowe przerabiał i tak u jednego sąsiada zrobił, no to dostawał tam przecież jedzenie, spanie, jak to się mówi, że mój wikt i opierunek. Szedł do drugiego i także znał w Ludmiłówce, nikt się tam specjalnie przed nim nie krył, bo to też taka sama była ofiara Hitleryzmu niemiecka jak i Polacy. Także on dużo wiedział. Prawdopodobnie zapisał się do Gwardii Ludowej. Wstąpił do Gwardii Ludowej. Pewnego wieczoru szedł przez wieś i chciał się skontaktować z Wyganowską. Z Wygadanowską, organizatorką Gwardii Ludowej. A, że elektryczności przecież nie było, kopciły się tam te lampki w domach ale okna były zasłonięte bo Niemcy nakazali zasłaniać okna, no żeby alianckie samoloty, czy co no żeby teren był nawet i z lotnictwa nie obserwowany przez lotnictwo, ale w jednym mieszkaniu słabo było zasłonięte okno zobaczył, że się świeci. Nie wiedział, gdzie ta Wyganowska mieszka, wszedł do tego mieszkania, a tam zastał paru mężczyzn, co oprawiali świnię. A to też było zabronione. A byli już dobrze po kielichu. Jak zobaczył, że jest parę osób, ten zaczął uciekać. We dwóch wypadli, złapali Żyda. Jankiela złapali. "I dokąd ty idziesz?" "Do Wyganowskiej" "Co do Wyganowskiej do tej i tak dalej do tej komunistki?" Za frak Żyda i do Wyganowskiej zaprowadzili. Jeden z tych, obydwaj pochodzili z Gościeradowa, a jeden z tych, co złapał tego Jankiela, to był zięciem i u teścia oprawiali tą świnię. Zaprowadzili tego Jankiela do tej Wyganowskiej. Przy stole siedział Ruski i jadł kolację. Na stole leżał chleb i nóż był. I zaczęli do Wyganowskiej mieszać ją z błotem, że Żydów ukrywa, że Ruskich ukrywa, że oni zrobią z tym porządek. Wygranowska ze strachu uciekła. To ten jeden z tych, co przyprowadził, do tego Ruskiego. Zaczęli się szarpać. A zięć Kendryl nie wszedł do mieszkania, bo Wyganowska go znała. Jak się zaczął ten pierwszy szarpać z tym Ruskim, tamten krzyczy "ratuj". No ale wpadł Ruski, uciekł, ale pokaleczył tego. Ruski też uciekł. Ten, co obiad jadł, ten skaleczył nożem tego tak, ale też [Rosjanin] uciekł. Więc ci dwaj zaprowadzili Żyda Jankiela do sołtysa. A to było 5-6 mieszkań w pobliżu. (...) Sołtys Antoni Wojtaszek był wtenczas sołtysem. (...) Przyprowadzili tego Jankiela i powiedzieli, że ma go sołtys odprowadzić do gminny; że ma go oprowadzić, jeżeli go nie odprowadzi - to oni wiedzą co zrobić. Oni znają Dybowskiego, a Dybowski to był komendantem granatowej policji. W Gościeradowie. (...) Że jak nie zaprowadzi, to oni dadzą znać Dybowskiemu, to on zrobi porządek. Zostawili tego Żyda i poszli. Żyd mówi tak - Jankiel: "No jak wy mnie odprowadzita, to relacja jest Antoniego Wojtaszka, jak wy mnie odprowadzita - to ja wszystko wiem: ja wiem kto gdzie należy, ja wiem gdzie jest broń, ja wszystko, wiem ja wszystko powiem". Co tu robić? Odprowadzić źle nie odprowadzić też źle. Bo mogą być konsekwencje. (...) A Żyd stał i opowiada, co to on zrobi, jak go zaprowadzą. W końcu Żyd mówi tak: "no ja potrzebuję za potrzebę". Wojtaszek - sołtys mówi na ucho do Kapicy: "powiedziałem weź wyprowadź Żyda kopnij go i niech ucieka". Wyprowadził ten Kapica Żyda na dwór. Po pewnym czasie wrócił bez Żyda. Wszyscy odetchnęli z ulgą. Po paru minutach Żyd przychodzi! Czy mu rozum odjęło, czy co? Co to zrobić? Poszedł Wojtaszek - sołtys, tego samego wieczoru poszedł, do Wyganowskiej. Powiedział całą sprawę jak to wygląda. Wyganowska powiedziała: "To sprawa organizacji my się Żydem zajmiemy." No i zajęli się zajęli się tym Żydem w ten sposób, że go prowadzili do Dzierzkowic niby do gminy i po drodze go uśmiercili. I tak81.
Zdzisław Latos, Wspomnienia, streszczenie za Instytutem Pileckiego
Cóż zeznania wydają się pokrywać. Mamy szantażystów, sołtysa, groźbę zaprowadzenia Żyda na posterunek i szybką naradę u Wyganowskiej, co z nim zrobić zakończoną decyzją o likwidacji. Co więcej dekonspiracja oddziału, w świetle relacji Zdzisława Latosa, wydaje się być wielce realną. Należy podkreślić, że w wielu opracowaniach - jak również w zeznaniach Zdzisława Latosa Jankiel Skrzyl miał nosić pseudonim "Kaczor". Według innych zaś, jak również w akcie oskarżenia Grzegorza Korczyńskiego partyzant "Kaczor" ma być tylko krewnym wyżej wymienionego.
Osk. Kilanowicz wydał rozkaz Staregowskiemu zamordowania również kuzyna Skrzyla ps. "Kaczora" członka GL. Staregowski powyższy rozkaz wykonał w ten sposób, że pod pozorem załatwienia sprawy organizacyjnej w Lublinie uprowadził ze sobą "Kaczora" i w drodze skrytobójczo go zamordował82.
Akt oskarżenia przeciwko Stefanowi Kilanowiczowi
Jeden z członków AL tak oto opisuje morderstwo dokonane na partyzancie o pseudonimie "Kaczor", co wskazuje na to, że Skrzyl i "Kaczor" to dwie różne postaci:
W tym czasie, kiedy ja przebywałem w tej grupie, skontaktowałem się z grupą Wacława Marszałka, który miał pseudo "Myśliwy", w grupie tej poznałem jednego partyzanta pseudo "Kaczor", był to doktor Isler z Warszawy, obecnie nie żyje. Był on w stopniu plutonowego, z którym to utrzymywałem ścisły kontakt. (...) W kilka tygodni po akcji, partyzant pseudo "Kaczor" został zamordowany w następujących okolicznościach, dane o zamordowaniu "Kaczora" uzyskałem z opowiadań "Myśliwego" i "Zonki" nazwiskiem Aleksandra Kisielewa, ob. ZSRR, kilku ludzi z grupy "Gruzina" mieli iść na ochotnika zdobyć aparat radiowy w grupie tej był także "Kaczor". W drodze powrotnej po zdobyciu tego aparatu został wyrwany znienacka karabin "Kaczorowi" i potem został kolbami karabinów swoich kolegów "zabity", jednak potem odzyskał przytomność i poszedł do wioski z ranami od pobicia gdzie został przez Niemców zastrzelony83.
Adam Liberbaum, Protokół przesłuchania świadka, 14 maja 1949 r., zeznanie przyjął referent H. Staszewski
Wypadek z zabójstwem Skrzyla nie jest odosobniony. Grzegorz Korczyński systematycznie i miarowo podąża drogą likwidacji każdego, kto stanowiłby realne bądź też wyimaginowane zagrożenie. Tu nie istnieją preferencje narodowościowe ani różnice w wieku czy płci - własne i oddziału bezpieczeństwo nie ma ceny. Pomieszanie tej ideologii wraz z oczekiwaniem bezwzględnego posłuszeństwa jego rozkazom polaryzowało na "swoich" oraz innych czyli "wrogów". Takie wzorce kulturowych postaw kształtowały klimat wczesnej partyzantki komunistycznej.
Oprócz tego, co wspomniałem, brałem udział w zabójstwie jednego obywatela radzieckiego, który jesienią 1942 roku dołączył do naszego oddziału. Zabójstwa dokonano dlatego, że wymieniony wyrażał niechęć przebywania w oddziale. Korczyński określił go jako naszego przeciwnika i podał, że o ile wymieniony odłączy się od oddziału, to wszystkie tajemnice ujawni przed osobami niepożądanymi, co grozi niebezpieczeństwem dla nas wszystkich.
W związku z powyższym na polecenie Korczyńskiego, ja i Baran Antoni udaliśmy się do lasu gościeradowskiego, gdzie osobnika tego zlikwidowaliśmy. Ja oddałem do niego jeden strzał z posiadanego pistoletu siódemki, po czym strzelił do niego Baran, zabijając go.
O dokonanym zabójstwie złożyliśmy meldunek Korczyńskiemu. Nadmieniam, że osobnik ten nie posiadał przy sobie żadnej broni, a prowadziliśmy go rzekomo do innej grupy GL.
Wziętek Jan, Protokół przesłuchania podejrzanego, 5 marca 1953 r., przesłuchiwał ppor. Aleksy Opaliński84
W Janiszowie nad Wisłą hitlerowcy zorganizowali obóz przejściowy dla Żydów. Zbiegło z niego dwóch więźniów, którzy zgłosili się do oddziału "Grzegorza" i zameldowali, że Niemcy zamierzają wkrótce zlikwidować wszystkich Żydów w Janiszowie. W związku z tym zostały poczynione pierwsze przygotowania, mające na celu przyjście z pomocą tym więźniom. Jan Pytel "Leon" z Opoki otrzymał polecenie przeprowadzenia skrupulatnego wywiadu na miejscu. Miał dowiedzieć się, ile osób liczy załoga, jak jest uzbrojona i jak rozmieszczone są posterunki. "Leon" wywiązał się ze swego zadania znakomicie, po paru dniach podał dokładnie liczbę Niemców w Janiszewie, przyniósł też nakreślony schematycznie rozkład obozu.
6 listopada [1942 r.] wieczorem oddział "Grzegorza" wraz z gwardzistami należącymi do grup wypadowych z Grabówki i Ludmiłówki wyszedł ze swych baz w drogę. Nad ranem dotarł do kamieniołomów, gdzie ukrył się i miał przeczekać aż do wieczora. Dzień był chłodny i dżdżysty, gwardziści szybko przemarzli, dobrze jeszcze, że ten i ów wziął ze sobą kawałek chleba i słoninę. O zmroku pojawił się znowu "Leon" z najświeższymi wiadomościami. Okazało się, że oprócz Niemców, stanowiących stałą obsadę, obozu dozorowali też chłopi, przymusowo ściągnięci ze wsi i używani jako straż nocna85.
Tadeusz Szymański "Lis", wspomnienia
[Stanisław Posmyk - mieszkaniec Janiszowa] opowiada o tym, że w roku 1942 Niemcy stworzyli w Janiszowie obóz pracy dla ludności żydowskiej, w którym przebywało około 600 ludzi; że tam był SS-man Ignor, który później został zabity przez odział partyzanckiej Gwardii Ludowej (GL). Opisuje, że widział, jak Żydzi zmuszeni zostali do umacniania brzegów rzeki Sanny, w której płynęła kra; jak w lodowatej wodzie umacniali i regulowali. Wspomina historię regulowania tej rzeki przez różne grupy więźniów; jak po wybuchu wojny w sąsiedztwie Sanny zrobiony został obóz dla Żydów.
Opowiada o jego obserwacji, jak Żydzi rano i wieczorem szli ze śpiewem, np. "Hitler złoty nauczył nas roboty" itp., do pracy za wioski, gdzie tereny nie były pod patronatem SS i niedostępne dla innych. Przypomina także, że w Janiszowie mieszkały trzy rodziny żydowskie; że jeden z nich [Żyd], który był dwa lata młodszy od Stefana Posyniaka, został w obozie policjantem żydowskim; i że ten policjant pozostał w obozie po jego rozbiciu przez GL, ponieważ Niemcy grozili podpaleniem i wybiciem, jeśli zginie dowódca tego obozu albo ktoś z wartowników. Dodaje, że w momencie rozbicia obozu w Janiszowie już go tam nie było86.
Stanisław Posmyk, rocznik 1922 mieszkaniec Janiszowa, świadek funkcjonowania obozu
"Grzegorz" dał rozkaz wymarszu. Przewodnikami byli zbiegowie z obozu Jonel i Szlojmele oraz "Leon", mieszkaniec sąsiedniej wsi, Opoki. Janiszów położony jest jakby na wyspie. Od zachodu opływa go Wisła (drugi brzeg to powiat sandomierski), od wschodu płynie Sanna. Trzeba było przekroczyć drogę i wały wiślane. Pokonawszy te trudności, oddział zbliżył się do obozu. Koszełow, partyzant radziecki, otrzymał od ,"Grzegorza" polecenie unieszkodliwienia strażników. Zadanie wykonał "na piątkę" i to bez jednego strzału. Strażnicy byli tak zaskoczeni i przerażeni niespodziewanym najściem partyzantów, że nie zdołali uczynić czegokolwiek, aby im przeszkodzić. Wprawdzie jeden ze strażników próbował krzyczeć, ale zakneblowano mu usta, drugiego zaś, usiłującego zbiec, pochwycono. Teraz można było wkroczyć spokojnie na teren obozu. "Grzegorz" wyznaczył do tego najbardziej pewnych partyzantów i sam poszedł z nimi. Niemiecka służba została szybko obezwładniona, w ręce partyzantów dostał się pupilek komendanta obozu, który powiedział, że komendant, Ignor Peter, śpi w swoim gabinecie. Poprowadzony pod bronią, wskazał barak komendanta. Zapukał lekko, a kiedy nikt nie odpowiedział, otworzył drzwi. Na tapczanie spał ryży Niemiec o skudłanych włosach. Na krześle leżało piękne Parabellum, które po chwili zniknęło w kieszeni któregoś z partyzantów. Jeden z partyzantów podszedł do śpiącego i chwycił go za ucho. Niemiec poderwał się jak oparzony, ryknął: "Mein Gott!", i sięgnął pod poduszkę. Nie zdążył, Zbyszek Gronczewski chwycił go za ręce. Pobladły, dygotał na całym ciele. Bez oporu wydał klucze. Pochwyciwszy je "Wasia" wybiegł z baraku, żeby uwalniać więźniów.
Partyzanci wyprowadzili z gabinetu Petera, zabierając ze sobą jego pejcz, który wisiał na ścianie razem z innymi narzędziami, służącymi do maltretowania ofiar.
"Wasia" zakrzątnął się żwawo, na placu zbiórek stał już tłum wypuszczonych z baraków więźniów. "Grzegorz" przemówił do nich krótko, oznajmiając, że są wolni i partyzanci przeprowadzą ich w bezpieczne miejsca. Oświadczył jednocześnie, że przeszkoleni wojskowo mogą wstąpić do oddziałów leśnych. Otworzono bramy obozu na oścież, dobrano się do magazynów żywności. Partyzanci skonfiskowali broń, amunicję, umundurowanie. W ich ręce dostała się także kasa, w której znajdowała się jak na owe czasy wcale pokaźna suma 200 000 złotych87.
Tadeusz Szymański "Lis"
Sprawnie wykonali polecenie i zameldowali dowódcy. Wtedy zbliżyliśmy się do baraku, który zamieszkiwał Ignar Peter komendant obozu. We trzech weszliśmy do środka. Ignar Peter leżał na tapczanie i spał. Przebudziliśmy go. Na nasz widok usiłował sięgnąć ręką pod poduszkę, lecz udaremniliśmy jego zamiary. Spod poduszki wyciągnęliśmy śliczne "Parabellum".
Po obezwładnieniu komendanta obozu dowódca oddziału "Grzegorz" wydał polecenie otwarcia wszystkich magazynów oraz bram wyjściowych. Żydom zakomunikowano, że od chwili obecnej są wolni. Tym, którzy przed 1939 r. służyli w Wojsku Polskim, zaproponowano natychmiastowe przyjęcie do oddziału.
Początkowo w obozie wśród Żydów panowało ogólne zamieszanie. Więźniowie nie mogli zorientować się w sytuacji. Dopiero po zlikwidowaniu komendanta obozu przekonali się, że partyzanci rzeczywiście walczą przeciwko hitlerowcom. Część Żydów wyraźnie było uradowana z partyzanckiej akcji. Inni przerażeni możliwością kolejnych represji ze strony Niemców.
Zaproponowaliśmy wszystkim, by zabierali z otwartych magazynów, co tylko zechcą i udali się w lasy lipskie i janowskie, gdzie sukcesywnie będą wcieleni do poszczególnych oddziałów partyzanckich. Niestety, niewielu skorzystało z tej okazji88.
Edward Gronczewski "Przepiórka"
Z relacji odnośnie wyzwolenia obozu nie tylko zachowały się wspomnienia wyzwolicieli, ale również wyzwolonych. Jest ona na tyle unikatowa, że warto ją zacytować.
6 listopada o szóstej wieczorem, kiedy leżeliśmy już wszyscy na swoich pryczach, odpoczywając po znojnym dniu, do baraku wbiegło kilku partyzantów, krzycząc: "Żydzi, ratujcie się! Uciekajcie!". W baraku zawrzało. Gdzie mieliśmy uciekać? Żydzi z Rachowa, którzy mieli jakichś znajomych wśród chrześcijan, byli już gotowi do drogi. Włamaliśmy się jeszcze do magazynu, żeby zabrać ze sobą tyle zapasów, ile daliśmy radę unieść.
Partyzanci zaś wdarli się do kwatery komendanta, zmusili go do złożenia broni i oddania wszystkich kosztowności, które zostały przez niego "skonfiskowane" od Żydów. Następnie zaprowadzili go na podwórze i rozstrzelali. Partyzanci pomogli nam jeszcze opróżnić składnicę obozową. Opuścili teren około ósmej wieczorem, zabierając ze sobą do lasu dziewięciu mężczyzn. Innym kazali się rozejść. Byli więźniowie zaczęli formować małe oddziały z zamiarem przedostania się do lasu, ale zostali napadnięci i wymordowani przez Polaków lub przekazani w niemieckie ręce - spotkało to w sumie 133 osoby. W grupie kilku mężczyzn zostaliśmy w obozie, ponieważ teren nie był nam w ogóle znany. Postanowiliśmy nawet zgłosić się na najbliższy posterunek policji i złożyć zawiadomienie o incydencie - nie bacząc na skutki.
Dostaliśmy się do wioski Kosin. Na miejscu chłopi wezwali strażaków do bicia w dzwony. Na powitanie wyszedł do nas naczelnik straży i poradził nam, żebyśmy wrócili do obozu i tam czekali na policję89.
Jakow Farber - więzień
W akcji na obóz w Janiszowie uwolniliśmy około 500 Żydów oraz zdobyliśmy kilka sztuk broni, sporo amunicji kasę pancerną z sumą 200 tys. zł polskich oraz poważne ilości waluty obcej i biżuterii. Poza tym zdobyto wiele skór, futer, odzieży, materiałów tekstylnych i innych wartościowych rzeczy.
Po ukończonej akcji, zgodnie z planem wycofaliśmy się do lasów gościeradowskich. Biwak rozbiliśmy w rejonie wsi Księżomierz. Wieczorem powróciliśmy do Ludmiłówki, gdzie zatrzymaliśmy się na dłuższy czas.
Zasoby materialne zdobyte w Janiszowie, a szczególnie pieniądze i biżuteria, poważnie podreperowały stan finansowy naszej organizacji. Pewną część pieniędzy dowódca oddziału zamierzał przeznaczyć na zakup broni. Większość jednak miała być przewieziona do Lublina i przekazana towarzyszowi Pawłowi Dąbkowi ps. "Paweł" na cele organizacji. Pozostałą kwotę pozostawiono na bieżące potrzeby oddziału90.
Edward Gronczewski "Przepiórka"
Tutaj się zatrzymajmy, gdyż zeznania te rzucają nowe światło na sprawę obozu w Janiszowie. Do tej pory było bez mała idyllicznie - trzeba pomóc braciom Żydom więc organizujemy akcję na obóz. Z pozoru pełen altruizm, lecz tylko z pozoru.
Otóż dość często w relacjach znajdujemy napady na spółdzielnie czy też mleczarnie. Pisałem o napadach na stacje kolejowe, gdzie rabowano kasy biletowe. Utarg dzienny plus depozyt pieniędzy mógł liczyć sobie maksymalnie 1-1,5 tysiąca złotych. Dla szarego obywatela to dużo, gdyż przeciętne miesięczne zarobki w przemyśle w latach 1942-1943 kształtowały się na poziomie od 206 do 323 złotych. Osoby na szczeblach kierowniczych otrzymywały 350 złotych, natomiast kierownicy o szczególnych zadaniach z wykształceniem wyższym - 420 złotych.91
Tak więc łup w wysokości 200 tys. plus dodatkowe walory (łagodnie licząc prawie 700 "średnich krajowych") był nie lada gratką dla oddziału partyzanckiego. Z wyzwolonymi ludźmi coś trzeba było robić, więc tych, co nadawali się, wcielono do oddziału, resztę pozostawiono własnemu losowi. Okoliczna polska ludność, jak widać ze świadectwa Jakowa Fabera, raczej też nie była nastawiona na oferowanie szerszej pomocy. Dlatego też część z wyzwolonych Żydów uciekła do lasu, część z nich pozostała w obozie, a jeszcze inni zgłosili się na posterunki samodzielnie. Co stało się z wyzwolonymi Żydami? Tego nie muszę opisywać, choć również o ich końcu znajdują się relacje w powojennych aktach. Jeśli ktoś ma wątpliwości, co do charakteru akcji ukierunkowanej na pomoc żydowskim współobywatelom (Janiszów i Budzyniu, o którym tu mowa dzieją się w tym samym czasie), niech starannie przyjrzy się kulisom kolejnej "akcji wyzwolicielskiej".
W końcu 1942 r. "Sokół" z oddziału "Grzegorza" przyprowadził grupę bogatych Żydów z obozu w Budzynia. Grzegorz zwołał zebranie Żydów w domu matki Wyganowskiego, gdzie zażądał złożenia pieniędzy na broń. Złożone pieniądze i inne walory /biżuteryjne/ w sumie około 600 tys. złotych zabrał "Grzegorz" i upoważnił "Lubego" do zbierania dalszych funduszów od ukrywających się Żydów92.
Notatka informacyjna w sprawie gen. Korczyńskiego Stefana ps. "Grzegorz", ppłk. Kowalskiego Bolesława ps. "Cień", Gronczewskiego Edwarda ps. "Przepiórka i innych" - sporządził ppłk. Józef Światło
Pamiętam, że od Żydów tych zebrano dość dużo pieniędzy. Miłek ps. "Kogut" obliczył na 600 tysięcy złotych93.
Wyganowski Zbigniew, Protokół Rozprawy Głownej, 28 października 1954 r.
Pytanie: Co wam jest wiadomo o zbieraniu pieniędzy przez Korczyńskiego na zakup broni dla ukrywających się Żydów?
Odpowiedź: Bliższych danych odnośnie samej zbiórki pieniędzy, jak ona była przeprowadzana, czy Żydzi dawali dobrowolnie składki, czy też zabierano im pieniądze, tego powiedzieć nie mogę. Pamiętam tylko, że w krótkim czasie po rozbiciu obozu w Janiszowie udałem się do Wyganowskiej, gdzie był obecny Korczyński Grzegorz, Miłek ps. "Kogut" i kilku Żydów. W tym czasie widziałem u Korczyńskiego kilkanaście sztuk 20 dolarówek w złocie. Korczyński rozmawiał z obecnymi, że za te pieniądze zakupi się broń, którą uzbroi się oddział Żydowski przebywający w lesie. Jaki to był oddział i jakie posiadał ramy organizacyjne oraz dowództwo, tego ja nie wiem, w każdym razie większość Żydów z Janiszowa skoncentrowana była w lesie koło Ludmiłówki, którzy posiadali już pewną ilość broni. W tym też czasie Miłek ps. "Kogut" wybierał się do lasu do tego oddziału żydowskiego, dostarczyć im chleba i innej żywności, gdyż jak rozumiem z jego rozmowy z Korczyńskim, on załatwiał u chłopów wyżywienie dla grupy żydowskiej, będącej w lesie94.
Gronczewski Edward, Protokół przesłuchania podejrzanego, 27 grudnia 1950 r., przesłuchuje kpt. Grzęda Jan
Po rozbiciu obozu w Janiszowie oddział "Grzegorza" przyprowadził 40-tu Żydów do Ludmiłówki, z których część zamieszkała w zagrodach, a reszta w ziemiankach w lesie Gościeradowskim. W zagrodzie świadka [chodzi o Feliksę Wyganowską - przyp. autora] zamieszkało 4 Żydów95.
Tak więc w kasie oddziału znajdowało się co najmniej 800 tys. złotych (200 tys. z Janiszowa i 600 tys. od Żydów z Budzynia) plus inne kosztowności, co stanowi odpowiednik około 19,5 mln współczesnych złotych. Za pieniądze te, a przynajmniej za ich część, Korczyński zamierzał kupić broń. Aby jednak tego dokonać należało się udać w podróż, gdyż lokalnie nikt nie dysponował takim arsenałem.
Akt 2 dramatu
AKT OSKARŻENIA
Przeciwko:
KILANOWICZOWI Stefanowi - Janowi vel KORCZYŃSKIEMU Grzegorzowi osk. Z art. 1 pkt. 1 Dekr. z dn. 31.VIII.1944 r.
/oskarżony-zaaresztowany/
(...)
Ryc. 12. Grzegorz Korczyński
W dniu 25 listopada 1942 r. osk. Kilanowicz wyjechał do miejscowości Krzemień. Przed wyjazdem powierzył całkowite kierownictwo oddziału partyzanckiemu Płowasiowi ps. "Luby", jego synowi ps. "Lutek", Staregowskiemu i ps. "Śmigłemu" oraz wydał im polecenie wymordowania przebywających w Ludmiłówce Żydów. Poplecznicy osk. Kilanowicza przystąpili do wykonania jego rozkazu.
I tak Łojek Stefan ps. "Ryś", Wojtaszek Jan ps. "Tygrys", Tyzo Adam ps. "Iwan" pod kierownictwem Płowasia ps. "Lutek" uprowadzili z mieszkania Niewiadomskiego Walentego pod pozorem wskazania drogi do oddziału partyzanckiego sześć osób narodowości żydowskiej, w tym dwie kobiety. Wszystkie te osoby w lesie gościeradowskim zostały przez nich obrabowane, a następnie zamordowane. Zrabowane rzeczy uczestnicy tej zbrodni rozdzielili między siebie.
To pasmo zbrodni zainicjowane przez osk. Kilanowicza w Księżomierzu i wyrosłych na tle jego propagandy szowinistyczno-nacjonalistycznej, wywołało oburzenie w oddziale GL. Aktyw oddziału partyzanckiego w osobach Grochalskiego Jana ps. "Sokół", Miłka Aleksandra ps. "Kogut", Marszałka Wacława ps. "Myśliwy", Astafiewa i Pintla Rubina ps. "Gruzin" zwołał zebranie członków oddziału.
Na zebraniu tym wykazano, że prowadzona przez osk. Kilanowicza propaganda szowinistyczno-nacjonalistyczna umożliwia przedostanie się do oddziału ludzi ideologicznie obcych, którzy idąc na rękę okupantowi, dokonywali bratobójczych mordów. W związku z tym zebrani wydali wyrok śmierci na osk. Kilanowicza i jego popleczników winnych dokonania tej zbrodni: Płowasia ps. "Luby" i jego syna ps. "Lutek", Staregowskiego ps. "Stefan" i ps. "Śmigłego". Ponadto zebrani wyłonili nowe kierownictwo oddziału, któremu polecono zawiadomić naczelne dowództwo GL o zaistniałej sytuacji.
Oskarżony Kilanowicz dowiedział się o podjętych uchwałach, podburzył - posługując się łamliwymi i prowokatorskimi zarzutami - uległych mu członków oddziału do wymordowania członków oddziału.
(...) Śledztwo zakończono dn. 1952 r.96
Prześledźmy po kolei wypadki, jakie miały miejsce w Ludmiłówce, gdzie stacjonował oddział Gwardii Ludowej pod dowództwem Korczyńskiego. Zacznijmy tę opowieść w końcu roku 1942, kiedy to struktury organizacyjne grupy zaczynają się krystalizować.
W kilka dni później do Ludmiłówki przyjechał "Jastrząb" i Edward Płowas ps. "Lutek", którzy przywieźli ciężko rannego w boju pod Łysakowem w dniu 14 X 1942 r. Jana Płowasia ps. "Luby". Z grupą partyzancką w lasach janowskich "Jastrząb" pozostawił Cieńcowa, oficera Armii Czerwonej zbiegłego z niewoli niemieckiej (...)
W tym czasie na umówiony kontakt z Lublina skierowano trzech partyzantów, aby przyprowadzili radiostację i obsługującego ją radiotechnika - Zygmunta Starengowskiego ps. "Stefan" 97.
Przypomnijmy - w kasie oddziału znajduje się około 800 tysięcy złotych. Część pieniędzy pochodzi z rozbitego obozu w Janiszowe, część zaś od Żydów, którzy w zamian mają otrzymać broń. Aby jednak broń tę nabyć w ilościach hurtowych, transakcję należy przygotować. O ile w okolicy od gospodarzy jest się w stanie zakupić jeden dwa czy też trzy karabiny, o tyle zakup trzydziestu lub pięćdziesięciu sztuk broni przekracza lokalne możliwości.
Broń miała zostać przejęta pod Janowem Lubelskim od Andrzeja Flisa ps. "Maksym". Pierwsza grupa, wysłana przez Korczyńskiego, w celu odbioru broni była pod dowództwem Wacława Marszałka ps. "Myśliwy".
[Korczyński] wysłał grupę do "Maksyma" od Marszałka, że mają być uzbrojeni ludzie, którzy dotychczas nie byli uzbrojeni i będą włączeni do oddziału. Rozumiałem, że to odnosi się do osób narodowości żydowskiej. Grzegorz powiedział, że zadania tego nie wykonali, że powrócili, gdyż nie mogli przejechać szosą [nieczytelne, lecz chodzi o szosę Kraśnik- Annopol]98. Grzegorz był rozgniewany i zdecydował, że pojedzie sam po tą broń i w związku z tym pozostawił w zastępstwie swoim na Ludmiłówce "Lubego" za z nim "Lutka" i "Stefana"99.
Edward Gronczewski, Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej, 15 października 1954 r.
Wiadomość o niewykonaniu zadania niezwykle zdenerwowała "Grzegorza". Nie przyjął tłumaczenia dowódców, zwymyślał obydwu, a Rosjanina lotnika "Kolkę" usiłującego bronić kolegów po prostu wyprosił za drzwi. W tym uniesieniu natychmiast polecił przygotować "Jastrzębiowi" kilku partyzantów i konie do wyjazdu. Po chwili podał, kto ma jechać. Byli to: "Grzegorz", "Jastrząb", "Kolka", "Jasza" i "Mamut"100.
Na kilka godzin przed moim odjazdem z Ludmiłówki, wyjechał Korczyński wraz z Paleniem Antonim, Leszczenko Mikołajem i innymi, razem około 6 osób do lasów janowskich po broń, którą miał otrzymać od Flisa Andrzeja ps. "Maksym". We wsi pozostała się część oddziału w liczbie około 25 ludzi, z tym, że Płowas ps. "Luby", jego syn ps. "Lutek" i Kowalski ps. "Stefan" stacjonowali u gospodarza, którego gospodarstwo położone było poza wsią. Dowódcą tego oddziału na czas swojej nieobecności Korczyński mianował Płowasia ps. "Luby"101.
Edward Gronczewski, Protokół przesłuchania podejrzanego, przesłuchujący kpt. Jerzy Kaskiewicz, 25 maja 1950 r.
W 1942 r. komendant "Grzegorz" wraz z Flisem Andrzejem ps. "Maksym", obecnie zamieszkałym w Lublinie i Paleń Antonim ps. "Jastrząb", obecnie nie żyje, wyjechali po zakup broni w okolice Janowa, gm. Kawęczyn, biorąc ze sobą 250 tys., a pozostałą kasę pozostawiono przy członkach oddziału u gospodarza Łojka, zam. w Ludmiłówce102.
Ryc. 13. Od lewej Antoni Paleń "Jastrząb", Grzegorz Korczyński "Grzegorz" i Antoni Flis "Maksym" - główne osoby odpowiedzialne za wydarzenia z Ludmiłówki
Michał Iskra ps. "Łoś", Notatka informacyjna w sprawie gen. Korczyńskiego Stefana ps. "Grzegorz", ppłk. Kowalskiego Bolesława ps. "Cień", Gronczewskiego Edwarda ps. "Przepiórka i innych" - sporządził ppłk. Józef Światło
Tak więc Korczyński ze swoimi ludźmi wyjeżdża po broń, zaś w gospodarstwie poza wsią pozostało paręset tysięcy złotych, co, bez wątpienia, było kwotą niebagatelną jak na warunki okupacyjne. Proszę zapamiętać to, gdyż ta fortuna odgrywa tutaj istotną rolę.
Oprócz pieniędzy, choć te niewątpliwie są istotne, nadarzyła się unikatowa okazja odzyskania utraconej pozycji. Jan Gruchalski "Sokół" był "ojcem założycielem" partii i oddziałów zbrojnych, a tu pojawia się jakiś przybłęda. W pojedynku o władzę z Aleksandrem Szymańskim, dzięki przeniknięciu do struktur Korczyńskiego, szala zwycięstwa przechyla się ku "Alemu". Więc wraz z wyjazdem Korczyńskiego po broń pojawia się doskonała okazja, aby zagrać va banque i zgarnąć wszystko: przywództwo, oddział i pieniądze. Co więcej można to zrobić pod płaszczykiem humanitaryzmu i troski o "obywateli polskich żydowskiego pochodzenia". Wewnątrz organizacji, po pojawieniu się Grzegorza Korczyńskiego, doszło do wzajemnych pretensji i rywalizacji pomiędzy głównymi "prowincjonalnymi aktorami".
Stosunek Miłka i Gruchalskiego ["Kogut" i "Sokół" - przyp. autora] do "Grzegorza" był nieprzychylny. Wszystkie polecenia "Grzegorza" wykonywałem za pośrednictwem "Koguta".
Dało się wyczuć, że Miłek ps. "Kogut" jest źle ustosunkowany do "Grzegorza". Na ogół Miłek zgadzał się na wszelkie założenia "Grzegorza". "Grzegorz" traktował Gruchalskiego jako lawiranta politycznego i karierowicza. Każde przedsięwzięcie Gruchalskiego miało tło chęci zysku.
Na tym terenie istniała grupa oficera radzieckiego ps. "Stasime" [?]. Opiekę nad tą grupą miał Gruchalski, który zaprawiał ich bojowo. Wpajał w nich pojęcie, że aby być dobrym żołnierzem, trzeba również dobrze odżywiać się. Nakazał więc rabowanie świń od większych gospodarzy i odżywiać się wyrobami mięsnymi. Znam to z opowiadań ludzi, którzy byli w grupie Gruchalskiego. Dowódca grupy Stasime został zabity i od tego czasu wszystko się rozwiało. Wszyscy poszli do domów i przebywali w stanie bezczynności (...)
Dodam jeszcze, że Gruchalski zajął stanowisko dość humanitarne w stosunku do opieki nad Żydami. Nawiązał on stosunki z Żydami w Budzyniu, którym chciał pomóc w wydostaniu się stamtąd i miał się zająć rozmieszczeniem ich. Jeśli tylko udało mu się coś załatwić to bez względu na to, kto to jest, sprowadzał na Ludmiłówkę, w wyniku czego znaleźli się na tym terenie Żydzi obywatelstwa austriackiego, kobiety i dzieci. Gruchalski sprowadzał tylko takich, którzy mieli czym opłacić swój pobyt na Ludmiłówce, gdyż chodziło mu tylko o pieniądze.
Także Gruchalski, będąc sekretarzem partii, sprzedał swoją "siódemkę" i [? nieczytelne] za 20 dolarów Żydowi chasydzkiemu. Grzegorz kupił [Gruchalski - przyp. autora] pistolet "Parabellum" od Rosjanina za 800 zł103.
Edward Gronczewski, Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej... 16 października 1954 r.
Zdzisław Latos, mieszkaniec okupacyjnej Ludmiłowki, tak wspomina "Sokoła" oraz wiernych mu partyzantach:
Synowie [Lejby Pintel z Ludmiłówki] wstąpili do oddziału Gwardii Ludowej. Pod dowództwem taki pododdział się utworzył podjęta pod dowództwem jednego z synów Lejby pseudonim "Gruzin" (...). Był dowódcą takiego pododdziału skupiającego przede wszystkim Żydów. Na imię miał? Pamiętam - Jeden był Icek, jeden Majorek jeden Cielman. Synowie Lejby Pintel pod dowództwem Rubina pseudonim "Gruzin" stworzyli oddział Gwardii Ludowej podporządkowany on był Korczyńskiemu, "Przepiórce" i Korczyński, bo Korczyński był no dowódcą Gwardii Ludowej na ten okręg lubelski w tym czasie sekretarzem Komitetu powiatowego PPR, konspiracyjnego w czasie okupacji był Gruchalski pseudonim "Sokół". Proszę tak Gruchalski był z Urzędowa, tutaj nie mieszkał przy ulicy Wodnej. Rodzina - należał do bogatej rodziny. Bracia jego byli wykształceni, mieli wyższe wykształcenie, on zdaje się, że miał plastyczne, Akademię Sztuk Pięknych skończył tak, ale związani byli z ruchem komunistycznym. Związani byli z powiązani z ruchem komunistycznym i wszyscy marnie skończyli. (...) Chodziło o wpływy o władzę. A w rzeczywistości to też i o pieniądze. Korczyński był zwolennikiem walki z Niemcami, natomiast Gruchalski wokół którego skupiała się pewna grupa oddziałów. Trudno powiedzieć, że partyzanckich partyzancko- złodziejskich. Z Marszałkiem - dowódcą nazwiskiem Marszałek. Korczyński nie tolerował złodziejstwa bandytyzmu i stanowczo się temu przeciwstawiał to nie szło na rękę niektórym co mieli z tego korzyści104.
Zdzisław Latos, Wspomnienia
Powróćmy jednak do sytuacji w Ludmiłówce podczas nieobecności Korczyńskiego. Pozostawieni "na gospodarstwie" członkowie sztabu oddziału "Grzegorza" podczas jego nieobecności, swoim zachowaniem sami zaostrzają sytuację. Co innego, gdy robi to Korczyński, przeciwko niemu nikt bezpośrednio nie wystąpi ale ci co pozostali, w oczach lokalnej społeczności nie mogą uchodzić za wzór cnót wszelakich. To co robią nie tylko utwierdza w swojej negatywnej opinii tych co pamiętają ich kryminalną przeszłość lecz dodatkowo zniechęcają do nich pozostałych.
W czasie nieobecności Korczyńskiego na rozkaz Lubego jego syn Lutek, Adam Tyzo, Wojtaszek Jan, Łojek Stefan udali się udali się do mieszkańca Ludmiłówki Niewiadomskiego, skąd zabrali 5 osób narodowości żydowskiej, w tym dwie kobiety i pod pozorem dołączenia do oddziału zamordowali pod lasem gościeradowskim, zdzierając z nich ubrania i zabierając pieniądze i złoto.
Wojskowy Sąd w Warszawie, Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Ludowej, 14 stycznia 1955 r.105
Korczyński, wyjeżdżając po broń, zostawił zastępstwo "Lubemu". "Luby", jak tylko się dowiedział, wydał rozkaz likwidowania Żydów. Wiedziałem, że w nocy "Luby" z Tyzo udali się do Niewiadomskiego, skąd wzięli Żydów. Na drodze spotkałem "Lubego", syna jego z Tyzo i Wojtaszka, którzy prowadzili 4-ech Żydów, mówili coś o buncie Żydów oraz, że wyprowadzają ich do lasu. Ja nie byłem zawiadomiony, co się dzieje. Następnie wydali mi polecenie, abym z innymi szedł do lasu, a już nie (... nieczytelne) poszedłem z nimi. Tyzo i Lutek mieli w rękach broń. Gdy już doszliśmy do lasu, ja z Wojtaszkiem szedłem z tyłu narz zobaczyłem, że "Lutek" biegnie do tyłu i strzela, a za nim zaczął strzelać Tyzo Adam. Padły na ziemię 4 osoby. Nie widziałem, czy zabrano coś Żydom. Nie widziałem aby zabrali zabitym garderobę"106
Łojek Stefan "Ryś", Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej... 16 października 1954 r.
Zgodnie z tym poleceniem ja zgłosiłem się na punkt. Wiem, że Łojek razem z nami był. Spotkałem Tyzo "Iwana" i "Lutka" syna Lubego, który był w mundurze niemieckim i miał przy sobie pistolet "Vis". Ja i Łojek broni nie posiadaliśmy. Tyzo wtedy powiedział, że w mieszkaniu Niewiadomskiego przebywają ludzie, których z rozkazu dowództwa trzeba zlikwidować, ale nie ujawnił, że są to Żydzi. Było podane, że ci właśnie ludzie szykują przeciw naszej organizacji spisek i dowództwo naszej organizacji postanowiło ludzi tych zlikwidować.
Wtedy udaliśmy się do zabudowań Niewiadomskiego. Do mieszkania wszedł "Lutek", a my pozostaliśmy na zewnątrz z tego względu, aby nas nie rozpoznano. Z mieszkania tego "Lutek", jak mnie pamięć nie myli, wyprowadził cztery osoby: dwie kobiety i dwóch mężczyzn, i z tymi ludźmi udaliśmy się do lasu gościeradowskiego. Dochodząc do lasu, "Lutek" zaczął strzelać z pistoletu, w wyniku czego zrobiło się zamieszanie. Ludzie ci poprzewracali się, a następnie "Lutek" strzelał już do leżących osób, a następnie polecił zakopać nam tych ludzi.
Nadmieniam, że nic nie było zabierane zabitym107.
Jan Wojtaszek "Tygrys", Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej... 16 października 1954 r.
Pytałem później Adama Tyzo, dlaczego zastrzelił te osoby, lecz odpowiedział mi, że szeregowy żołnierz nie wszystko musi wiedzieć. Co do przyczyny zabójstw tych osób mogę jedynie wyciągnąć pewne wnioski na podstawie zasłyszanej w mieszkaniu Gazdura rozmowy między "Lubym" z jednej strony a Rubinem i kilkoma innymi osobami, prawdopodobnie narodowości żydowskiej z drugiej. Rozmowa dotyczyła wyżywienia Żydów, za które płacił sztab oddziału ze swojej kasy. Rubin i jego współpracownicy upominali się prawdopodobnie o pieniądze, ponieważ słyszeli, jak "Luby" mówił, że nie będzie kupować indyków i szampana. Wobec odmowy "Lubego" Żydzi zachowali się agresywnie, grożąc, że będą się w inny sposób rozliczać108.
Jan Wojtaszek "Tygrys", Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej...
Ujemną strona "Lubego" i "Lutka" było zabicie Żydów we wsi. Bezwzględnie za swój obowiązek uznali wykonanie im zleconego zadania przez "Grzegorza"109
Edward Gronczewski, Dalszy ciąg protokołu rozprawy głównej... 16 października 1954 r.
"Grzegorz" był sprawiedliwy, lecz surowy, część ludzi z grup wypadowych nie bardzo chciała się podporządkować tej dyscyplinie. Do takich właśnie należał "Myśliwy" [Wacław Marszałek - przy. autora], który miał nawet własny oddziałek złożony z paru chłopów. "Myśliwy" nie cieszył się dobrą opinią. Jego grupa działała samowolnie i dopuszczała się kradzieży, na co uskarżała się ludność wiejska110.
Tadeusz Szymański "Lis"
Dowódcą jej [części oddziału GL - przyp. autora] był Marszałek Wacław ps. "Myśliwy", którego na funkcję tą wyznaczył Jan Gruchalski ps. "Sokół" członek PPR.
Oddział ten nie prowadził żadnej walki z Niemcami, natomiast dokonywał napadów na okolicznych chłopów, zabierając im żywność i odzież. Były to tzw. "akcje wieprzkowe". Nadmieniam, że Marszałek był pospolitym kryminalistą karanym za kradzież. Współpracujący z nim Miłek był podobno oddziałowym w więzieniu w Koranowie111.
Jan Wziętek "Murzyn", Protokół przesłuchania podejrzanego, 7 stycznia 1957, przesłuchujący Borys Końko
Jak widać po tych scenach rodzajowych, partyzantka komunistyczna, niezależnie, czy tak "Grzegorzowa", czy też "Sokołowa" nie należała do elity moralnej społeczeństwa. Wypad po broń Korczyńskiego, antagonizowanie żydowskich partyzantów oraz mord na Żydach czynią moment idealnym na to, aby rokosz wybuchł. Los nie mógł uczynić lepszej okazji, więc pora przejść od skrywanej niechęci do próby przejęcia władzy.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -Ciąg dalszy dostępny w pełnej wersji książki.
37 Władysław Gomułka, "Pamiętniki" t. II, za: Tajne oblicze GL-AL. PPR - dokumenty t. 1, Kodruk, s. 46-47.
38 AAN 190/I-14 k. 42, za: Tajne oblicze GL-AL. PPR - dokumenty t. 1, Kodruk, s. 46-47.
39 Władysław Gomułka, "Pamiętniki" t. II, s. 133-134, dz. cyt., s. 46-47.
40 IPN BU 0298/554/1, s. 105-113.
41 IPN BU 0 193/599, s. 11-22.
42 Piotr Gontarczyk, "Kłopoty z historią Arwil", Warszawa 2006, s. 180.
43 IPN BU 3855/13 S III/59, s. 4-5.
44 Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego t. 3, Muzeum Niepodległości w Warszawie 1992, s. 183.
45 Wojciech Rodak, "Krwawy Hiszpan...", 21 listopada 2016, https://gazetalubuska.pl/krwawy-hiszpan-wszystkie-zbrodnie-gen-grzegorza-korczynskiego/ar/c15-10788988 (data dostępu: 4.03.2023).
47 Frédéric Dessberg Francuzi w hiszpańskiej wojnie domowej: walka przeciwko faszyzmowi i obrona ojczyzny ACTA U N I V ERSITATIS LODZI ENSISFOLI A H ISTOR ICA 97, 2016.
48 IPN BU 3855/13 S III/59, s. 4-5.
49 Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego t. 3, Muzeum Niepodległości w Warszawie 1992, s. 183.
50 Piotr Gontarczyk, "Polska Partia Robotnicza - Droga do władzy 1941-1944", Fronda, s. 45.
51 Tadeusz Szymański, "My ze spalonych wsi...", Wydawnictwo MON, Warszawa 1965, s. 61-78.
52 AAN 741 Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
53 IPN BU 0 1264/188, "Gronczewski Edward...", s. 190.
54 AAN 741 Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
55 Instytut Pileckiego IP/DF/SE/1790.
56 AAN 741 Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
57 Wacław Czyżewski "Im", "Więc zarepetuj broń", Iskry 1972, s. 122-123.
58 Piotr Gontarczyk, "Kłopoty z historią", Arwil, Warszawa 2006, s. 180.
59 AAN 192/XXII-17 k. 116-117a, za: Tajne oblicze GL-AL. PPR - dokumenty t. 1, Kodruk, s. 169.
60 Piotr Gontarczyk, "Polska Partia Robotnicza Droga do władzy 1941-1944", Fronda, Warszawa wydanie trzecie, s. 175-176.
61 Data za Edward Gronczewski, Kalendarium walk Gwardii Ludowej i Armii Ludowej na Lubelszczyźnie 1942-1944, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1974, s. 19.
62 Piotr Gontarczyk, "Polska Partia Robotnicza Droga do władzy 1941-1944", Fronda Warszawa wydanie trzecie, s. 175.
63 IPN 507/221, Akta prokuratora w sprawie karnej Stefana Kilanowicza vel Grzegorza Korczyńskiego, s. 12.
65 Chodzi o Mikołaja Leszczenkę ps. "Kola", Edward Gronczewski, "Wspomnienia Przepiórki", Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1964, s. 17.
66 IPN BU 0 1264/188, "Gronczewski Edward...", s. 49-50.
67 Edward Gronczewski, "Wspomnienia..., dz. cyt., s. 16.
68 Wacław Czyżewski "Im", "Więc zarepetuj roń", Iskry 1972, s. 128-130.
69 Edward Gronczewski, Kalendarium Walk Gwardii Ludowej i Armii Ludowej na Lubelszczyźnie 1942-1944, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1974, s. 19.
70 IPN Lu 8/104, Akta sprawy karnej przeciwko: Stanisław Strużak, imię ojca: Paweł, ur. 01-05-1918 r., oskarżony o przynależność do nielegalnej organizacji i udział w napadzie na kasę biletową PKP stacji Rzeczyca w czerwcu 1945 r., tj. o przestępstwo z art. 1, 4, 8 i 9 Dekretu PKWN o Ochronie Państwa z dn. 30-10-1944 r., s. 28.
71 Andrzej Flis, "Kierunek Puszcza Solska", Wydawnictwo MON, Warszawa 1970, s. 45.
72 Wacław Czyżewski "Im", "Więc zarepetuj...", dz. cyt.
73 Cytat za Piotr Gontarczyk, "Kłopoty z historią, Arwil", Warszawa 2006, s. 181.
74 AAN 741, Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
76 IPN BU 0 1264/188, "Gronczewski Edward...", s. 88.
77 AAN 741 Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
79 AAN 741, Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
81 Instytut Pileckiego, IP/DF/SE/1790.
82 IPN BU 0298/554/1, s. 108.
84 AAN 739, Prokuratura Generalna Departament Specjalny Wydział Spraw Penitencjarnych, Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...
85 Tadeusz Szymański, "My ze spalonych wsi...", dz. cyt., s. 118-121.
86 http://collections.ushmm.org Contact reference@ushmm.org for further information about this collection Jeff and Toby Herr Collection 06/17/2002 POSYNIAK, Stefan Polish Witnesses to the Holocaust Documentation Project Polish RG-50.488*0135 https://collections.ushmm.org/oh_findingaids/RG-50.488.0135_tcn_pl.pdf (data dostępu: 23.03.2023).
87 Tadeusz Szymański, "My ze spalonych wsi...", dz. cyt., s. 119-120.
88 Chodzi o Mikołaja Leszczenkę ps. "Kola", Edward Gronczewski, "Wspomnienia Przepiórki", dz. cyt., s. 21-22.
89 Jakow Farber, "Żydzi, ratujcie się" Rachov-Annopol; Pirkei Edut Ve-Zikaron, red. Shmuel Nitzan, Tel Awiw 1978, www.jewishgen.org/yizkor/annopol/ann139.html#Page143, z angielskiego przełożyła Monika Colerick za https://teatrnn.pl/ar-oplakiwanie/6-listopada-1942-dystrykt-lublin-okupacyjny-powiat-janow-lubelski-janiszow/ (data dostępu: 12.01.2022).
90 Edward Gronczewski, "Wspomnienia...",dz. cyt., s. 22.
91 https://wielkahistoria.pl/zarobki-i-ceny-w-polsce-podczas-ii-wojny-swiatowej-pensje-spadly-o-ponad-90-cena-cukru-wzrosla-o-7000/ (data dostępu: 12.01.2022).
93 AAN 741, Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
94 IPN BU 0 1264/188 "Gronczewski Edward...", s. 164.
96 IPN BU 0298/554/1, s. 105-113.
97 Edward Gronczewski, "Wspomnienia Przepiórki", dz. cyt., s. 22-23.
99 AAN 741, Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
100 Edward Gronczewski, "Wspomnienia...",dz. cyt., s. 23-24.
101 IPN BU 0 1264/188, "Gronczewski Edward...", s. 71.
102 IPN BU 0298/554/1, s. 149.
104 Instytut Pileckiego, IP/DF/SE/1790.
105 AAN 741 Prokuratura Generalna PRL "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
106 AAN 741, Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
110 Tadeusz Szymański, 'My ze spalonych wsi...", dz. cyt., s. 121.
111 AAN 741 Prokuratura Generalna PRL, "Akta w sprawie Jana Wziętka i innych...".
