Paweł Skibiński - Obraz drugiej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w historiografii
1 P. Skibiński, Odnowa tej ziemi. I pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, czerwiec 1979, Warszawa 2020.
2 By wspomnieć jedynie bardzo obszerne analizy: G. Weigel, Ostateczna rewolucja. Kościół sprzeciwu a upadek komunizmu, tłum. W. Buchner, Poznań 1995, s. 178 i n.; idem, Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, tłum. J. Piątkowska et al., Kraków 2002, s. 382-410; idem, Kres i początek. Papież Jan Paweł II - zwycięstwo wolności, ostatnie lata, dziedzictwo, tłum. M. Romanek, Kraków 2012, s. 120 i n.; J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia. 1978-1989, Warszawa 2011, s. 41-69.
3 G. Weigel, Świadek nadziei..., s. 582-589.
4 Idem, Ostateczna rewolucja..., s. 198.
5 Idem, Kres i początek..., s. 165-173.
6 M. Lasota, Donos na Wojtyłę. Karol Wojtyła w teczkach bezpieki, Kraków 2005, s. 168-170.
7 B. Lecomte, Prawda zawsze zwycięży. Jak papież pokonał komunizm, tłum. T. Sadowska, Warszawa 1997, s. 179-183.
8 V. Levi, Lonore al sacrificio, "L' Osservatore romano", 25 VI 1983. Tłumaczenie polskie: idem, Hołd poświęcenia [w:] M. Lehnert, A. Drzycimski, Osiem dni w Polsce, Paris 1984, s. 62-63.
9 A. Riccardi, Jan Paweł II. Biografia, tłum. K. Stopa, Częstochowa 2014, s. 316-318.
10 J. Poniewierski, Pontyfikat, Kraków 2005, s. 81 i n.
11 J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia..., s. 307-335.
12 Por. K. Biernacki, Szaniawski Klemens, Encyklopedia Solidarności, https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/18948,Szaniawski-Klemens.html?search=149943609981, dostęp 31 VIII 2023 r.
13 Ślad wątpliwości pozostawia fakt, że jedynym źródłem tej informacji jest relacja samego Michnika złożona Moskwie (J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia..., s. 333).
14 Moskwa cytuje wydanie listu Jana Pawła II do Henryka Jabłońskiego z 21 IV 1983 r. i odpowiedź przewodniczącego Rady Państwa z 2 V 1983 r. (za: Droga do "okrągłego stołu". Zakulisowe rozmowy przygotowawcze, zebrał i oprac. P. Raina, Warszawa 2001).
15 Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
16 A. Grajewski, Między Wschodem a Zachodem. Druga pielgrzymka Jana Pawła II do Polski w perspektywie Bloku Wschodniego [w:] Pielgrzymka nadziei..., s. 11-26.
17 A. Nowak, "Trudna wolność polska". Rocznice powstania styczniowego w kontekście beatyfikacji Rafała Kalinowskiego i Alberta Chmielowskiego (1983 rok) [w:] Pielgrzymka nadziei..., s. 41-60.
18 Ks. J. Sochoń, Teologiczne aspekty II pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny [w:] Pielgrzymka nadziei..., s. 61-70.
19 A. Dziurok, Kościół w Polsce a II pielgrzymka w perspektywie stanu wojennego [w:] Pielgrzymka nadziei..., s. 79-90.
20 G. Majchrzak, "Wyjdźmy mu na spotkanie..." "Solidarność" wobec II pielgrzymki Jana Pawła II do Polski [w:] Pielgrzymka nadziei..., s. 91-104.
21 L. Wałęsa, List otwarty do społeczeństwa przed pielgrzymką Jana Pawła II do Polski, "Obserwator Wielkopolski" 1983, nr 68, s. 1.
22 Majchrzak cytuje oświadczenie TKK NSZZ "Solidarność" z 3 VII 1983 r. na temat przebiegu pielgrzymki Jana Pawła II do Polski (Dokumenty władz NSZZ "Solidarność" 1981-1989, oprac. J. Olaszek, Warszawa 2010, s. 124).
23 Operacja "Zorza". Wizyta papieża Jana Pawła II w Katowicach w 1983 roku w dokumentach Służby Bezpieczeństwa, wybór i oprac. A. Badura et al., Katowice - Warszawa 2019.
24 Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, oprac. R. Łatka, Kraków 2012. Dokumenty dotyczące wydarzeń z czerwca 1983 r. znajdują się w części drugiej (dokumenty nr 4-46), s. 77-204.
25 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce. Rozmowy przygotowawcze Watykan - PRL - Episkopat, Warszawa 1997, s. 123-222.
26 M. Miller, Papież i generał, Warszawa 2015.
27 Relacja została złożona w domu Jaruzelskiego 15 VII 2011 r. (ibidem, s. 60).
28 Oryginalność ujęcia Millera polega m.in. na tym, że ostatnie dwa rozdziały poświęca kwestii nawrócenia Jaruzelskiego oraz rozważaniom metafizycznym, które pozostają w luźnym związku z wydarzeniami na Wawelu z 22 VI 1983 r.
29 Została ona udzielona Stanisławowi Dymkowi 24 IX 2009 r. Jej fragmenty są dostępne na portalu JP2online.pl (Wojciech Jaruzelski o rozmowach z Janem Pawłem II, https://jp2online.pl/obiekt/wojciech-jaruzelski-o-rozmowach-z-janem-pawlem-ii, dostęp 31 VIII 2023 r.).
30 Por. J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia...; T. Szulc, Papież Jan Paweł II. Biografia, tłum. Z. Uhrynowska-Hanasz, M. Wroczyński, Warszawa 1996. Rozmowy z Moskwą nie możemy datować inaczej niż przed 2011 r.; autor nie podał dokładnej daty.
31 Por. P. Skibiński, Miejsce II pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1983 roku wśród jego wizyt w Ojczyźnie [w:] Pielgrzymka nadziei..., s. 77.
Paweł Skibiński
Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego
ORCID: 0000-0003-1590-0645
Obraz drugiej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w historiografii
W przeciwieństwie do pierwszej pielgrzymki Ojca Świętego do Polski, która doczekała się monografii1 oraz kilku obszernych opisów jej przebiegu i analiz (m.in. George' a Weigla i Jacka Moskwy)2, druga wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie nie spotkała się dotąd z większym zainteresowaniem historyków.
Druga pielgrzymka w ujęciu George' a Weigla
Amerykański badacz George Weigel w swej głównej biografii polskiego papieża Świadek nadziei poświęcił podróży do Polski w 1983 r. siedem stron3. Dla porównania: opis pierwszej pielgrzymki zajął mu niemal trzydzieści stron.
Jeśli chodzi o wydarzenia z czerwca 1983 r., Weigel skoncentrował się na kwestiach politycznych. Opowiadał o stanowisku gen. Wojciecha Jaruzelskiego i jego otoczenia politycznego przed pielgrzymką papieską, o tym, że władze nie zgodziły się na przyjazd Ojca Świętego w 1982 r. Sporo uwagi poświęcił postawie prymasa Glempa oraz głębokiej frustracji społecznej w okresie stanu wojennego. Wskazywał też na kontekst religijny, czyli przypadające na rok poprzedni sześćsetlecie obecności obrazu jasnogórskiego w częstochowskim klasztorze paulinów.
W opisie wizyty Jana Pawła II Weigel zwrócił uwagę na wyjątkowy dialog papieża z tłumem wiernych 18 czerwca w Częstochowie. Wspomniał też o beatyfikowanych podczas pielgrzymki o. Rafale Kalinowskim i br. Albercie Chmielowskim jako "symbolach wolności - buntownikach". Pisał także o spotkaniach z Jaruzelskim, w tym o nieplanowanej rozmowie na Wawelu. Na koniec wskazał na "prywatne" spotkanie papieża z Lechem Wałęsą.
Weigel widział drugą pielgrzymkę w kontekście nauczania papieskiego na temat prawdziwie chrześcijańskiego wyzwolenia człowieka, podkreślania godności osoby i narodu oraz odrzucenia komunistycznej kultury kłamstwa.
W swojej pierwszej książce poświęconej relacjom Jana Pawła II z krajami bloku wschodniego - Ostateczna rewolucja - o drugiej wizycie Ojca Świętego w Polsce wspomina tylko raz, przywołując w zupełnie innym kontekście konsekrowanie przez papieża Kościoła pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego w Krakowie4.
W późniejszej o dekadę, uzupełniającej główną biografię Jana Pawła II publikacji Weigla Kres i początek znajdujemy równie obszerny jak w książce Świadek nadziei fragment poświęcony drugiej pielgrzymce, choć pojawiają się tu zupełnie nowe wątki5. Weigel opisuje m.in. operację SB pod kryptonimem "Triangolo", opierając się na ustaleniach Marka Lasoty na temat spreparowanego przez służby specjalne pamiętnika maszynistki "Tygodnika Powszechnego" Ireny Kinaszewskiej, który miał zawierać informacje na temat jej romansu z ks. Karolem Wojtyłą6. W lutym 1983 r. specjalna grupa operacyjna SB, z przyszłym zabójcą ks. Jerzego Popiełuszki Grzegorzem Piotrowskim na czele, podrzuciła ten dokument w krakowskim mieszkaniu ks. Andrzeja Bardeckiego. W wyniku spowodowanego po pijanemu przez Piotrowskiego wypadku samochodowego, który wywołał opóźnienie rewizji esbeckiej, oraz dzięki przytomności umysłu ks. Bardeckiego, który zdał sobie sprawę, że pamiętnik jest prowokacją i go zniszczył, SB nie znalazła go w mieszkaniu duchownego. Działania te zdaniem Weigla były związane z drugą pielgrzymką papieża.
Amerykański badacz zwraca uwagę także na inne prowokacje SB zastosowane przed wizytą papieską. Wspomina m.in. akcję wysyłania listów protestacyjnych przeciwko przyjazdowi papieża do Katowic skierowanych do bp. Herberta Bednorza, a także wyegzekwowany przez komunistów zakaz wjazdu Ojca Świętego do Gdańska.
Weigel podkreślił również krytyczną wobec tej pielgrzymki postawę abp. Agostina Casarolego. Miał on oceniać tę podróż jako ryzykowną dla stosunków państwo-Kościół w naszym kraju. Krytykował także zaangażowanie antykomunistyczne duchowieństwa polskiego.
Choć treść wypowiedzi Casarolego należy uznać za prawdopodobną, to jednak źródłem informacji cytowanych przez amerykańskiego badacza był oficer SB i zarazem członek Zespołu ds. Stałych Kontaktów Roboczych między Rządem PRL a Stolicą Apostolską płk Edward Kotowski, oficjalnie II sekretarz ambasady w Rzymie. Stąd w moim przekonaniu należy wobec tych informacji zachować ostrożność.
W Kresie i początku Weigel szczegółowo opisał przedpielgrzymkową podróż przygotowawczą abp. Luigiego Poggiego do Warszawy i prowadzone przez niego rozmowy z władzami PRL. Tematami dyskusjinie były bynajmniej szczegóły techniczne podróży papieskiej, lecz relacje państwo-Kościół: kwestie wznowienia dystrybucji polskiej edycji "L' Osservatore Romano", zagadnienia budowy nowych kościołów w naszym kraju, a także sytuacja grekokatolików w Polsce.
Weigel odnotował też zainteresowanie innych państw socjalistycznych perspektywą wizyty papieskiej w PRL. Wskazał na szczególną niechęć Czechosłowacji i NRD, komunikowaną przez szefów partii komunistycznych: Gustáva Husáka i Ericha Honeckera. Opisuje także poświęcone pielgrzymce rozmowy gen. Czesława Kiszczaka z przewodniczącym KGB gen. Wiktorem Czebrikowem na temat koniecznego wsparcia materialnego i technicznego SB przed wizytą papieską.
Amerykański autor podkreśla także mniej znany fakt, że również kierownictwo Solidarności obawiało się wizyty jako znaku normalizacji.
Lecomte, Riccardi i inni
Także francuski dziennikarz Bernard Lecomte w pochodzącej z początku lat dziewięćdziesiątych XX w. pracy Prawda zawsze zwycięży. Jak papież pokonał komunizm akcentował polityczny kontekst wydarzeń z czerwca 1983 r.7 Zwracał uwagę, że papież jechał do kraju, w którym ponad 650 działaczy opozycji solidarnościowej znajdowało się w więzieniach, a władza była moralnie zdelegitymizowana przez wprowadzenie stanu wojennego i towarzyszące mu represje (w tym kontekście Lecomte cytuje Adama Michnika).
W opisie pielgrzymki Lecomte odnotował demonstracyjne pojawienie się transparentów solidarnościowych i milionowy udział wiernych w mszach papieskich (m.in. w Częstochowie). Wspominał także o historycznym kontekście wizyty, jakim była trzechsetna rocznica zwycięstwa Jana III Sobieskiego nad Turkami pod Wiedniem, które ocaliło cywilizację europejską. Pisał również o "prywatnym" spotkaniu Ojca Świętego z Lechem Wałęsą, do którego doszło w Dolinie Chochołowskiej pod koniec wizyty papieskiej, wbrew pierwotnemu stanowisku władz komunistycznych. Jego uwagę przykuła jednak afera z artykułem na ten temat zastępcy redaktora naczelnego "L' Osservatore Romano" ks. Virgilia Leviego8, który interpretował wydarzenia w Polsce w zgodzie z propagandą władz komunistycznych. Jego zdaniem Wałęsa miał zostać przez papieża poświęcony w imię dialogu z władzami państwowymi. W wyniku tej publikacji ks. Levi, zapewne nie bez sugestii osób trzecich, złożył dymisję. W sumie Lecomte uważał, że druga pielgrzymka miała wymiar przede wszystkim pocieszenia znękanego moralnie społeczeństwa.
Tylko marginalne zainteresowanie pielgrzymką papieską do Polski w 1983 r. wykazali inni papiescy biografowie. Andrea Riccardi pisał o niej jako o integralnym elemencie kompleksu trzech wizyt w Polsce w okresie komunistycznym, które miały być zdaniem autora "arcydziełami realizmu" ze strony papieża i "ryzykiem nadziei na poszerzenie i obronę przestrzeni wolności". Przyjazd do Polski latem 1983 r. miał być krokiem na drodze przekształceń ustrojowych "społeczeństw Wschodu"9. Włoski historyk usytuował pielgrzymkę w kontekście represji stanu wojennego. Papież według niego widział w Kościele i Solidarności wspólnotę niepodzielną. Riccardi dodał dość absurdalny cytat pochodzący z rozmowy Tada Szulca z gen. Jaruzelskim z 1993 r.: podczas rozmowy na Wawelu Jan Paweł II powiedział rzekomo generałowi, że nie ma nic przeciwko socjalizmowi, ale chciałby, żeby socjalizm miał ludzką twarz. Jest to bardzo wątpliwe, Jaruzelski bowiem pozostawił kilka niezależnych relacji na temat tej rozmowy, złożonych przy różnych okazjach, i w żadnej z nich nie wspominał o tym zdaniu. A zatem wartość tego podwójnie zapośredniczonego świadectwa jest dodatkowo osłabiona. Zwłaszcza że - jak się jeszcze przekonamy - cytat ten był podawany przez Jaruzelskiego w innych relacjach w odmiennej formie. Wzmianka w biografii więcej moim zdaniem mówi o mentalności Szulca i Riccardiego niż o stanowisku papieża wobec realnego socjalizmu w 1983 r.
Polski biograf papieża Janusz Poniewierski wspomina natomiast słowa papieża w Niepokalanowie: "Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj", które staną się hasłem ks. Popiełuszki. Wymienia jako ważny motyw modlitwę papieską 18 czerwca przy warszawskim Pomniku Bohaterów Getta, a także złożenie przez Ojca Świętego jako votum na Jasnej Górze pasa zakrwawionego 13 maja 1981 r. na Placu Świętego Piotra. Analizując beatyfikacje Kalinowskiego i Chmielowskiego, Poniewierski zwraca uwagę także na kanonizację 20 czerwca w Poznaniu s. Urszuli Ledóchowskej. W błogosławionych i świętej widzi bohaterów "pracy u podstaw", dokładnie przeciwnie niż większość komentatorów pielgrzymki, którzy dostrzegali w ich życiorysach elementy buntu, obrony wolności i identyfikacji z cierpiącym narodem. Wymienia spotkania z gen. Jaruzelskim i Wałęsą, a także podkreśla zniesienie rygorów stanu wojennego miesiąc po wyjeździe papieża. Poniewierski odnotowuje również zwolnienie ks. Leviego na skutek innej niż papieska interpretacji spotkania z Wałęsą. Uważa, że Levi zaprezentował spojrzenie Zachodu10.
Spojrzenie Jacka Moskwy
Osobnej uwagi wymaga najobszerniejszy opis drugiej pielgrzymki w biografiach papieskich, który znajdujemy w drugim z czterech tomów pracy Jacka Moskwy11. Autor poświęcił wydarzeniom w Polsce w czerwcu 1983 r. aż trzydzieści stron.
Niektóre interpretacje, takie jak uznanie pielgrzymki za zastrzyk nadziei dla społeczeństwa załamanego po grudniu 1981 r., wątpliwości znacznej części opozycji solidarnościowej co do tego, czy pielgrzymka nie zostanie wykorzystana przez komunistów do uwiarygodnienia ładu politycznego zaprowadzonego przez Jaruzelskiego (w tym kontekście podkreślona została rola paryskiej "Kultury"), Moskwa ukazuje podobnie jak wcześniej wymienione opracowania.
On także znaczną część uwagi koncentruje na zagadnieniach politycznych towarzyszących wizycie papieskiej. Wiele miejsca poświęca kwestiom dokooptowania do składu Komisji Wspólnej przedstawicieli rządu PRL i Episkopatu Polski gen. Mirosława Milewskiego, wiceministra spraw wewnętrznych, którego Jaruzelski pozbędzie się po morderstwie ks. Popiełuszki. Autor zwrócił uwagę także na postawę gen. Kiszczaka, który bombardował biskupów przekazem o "zagrożeniu terrorystycznym" ze strony zarówno zewnętrznych organizacji terrorystycznych, jak i tzw. ekstremy solidarnościowej. Przytoczył m.in. anegdotę o tym, że Kiszczak poinformował ks. Alojzego Orszulika, iż Antoni Macierewicz ma rzekomo produkować w podziemiu rakiety, które mogą być użyte podczas pielgrzymki.
Moskwa jako jedyny wspomniał o podróży ks. Adama Bonieckiego, który wiosną 1983 r. w ramach przygotowań do pielgrzymki miał się spotkać z przedstawicielami środowisk opozycyjnych: ukrywającym się przewodniczącym Regionu Mazowsze podziemnej Solidarności Zbigniewem Bujakiem, jego ówczesnym zastępcą Wiktorem Kulerskim i prof. Klemensem Szaniawskim, działaczem podziemnego Społecznego Komitetu Nauki. Wspomnę tylko, że Szaniawski był wolnomularzem, który jednak w latach osiemdziesiątych XX w. związał się z Duszpasterstwem Ludzi Pracy, a z internowania został zwolniony po 24 godzinach na wniosek Episkopatu Polski12. Moskwa cytuje też anegdotę mówiącą o tym, że papież otrzymał za pośrednictwem ks. Bonieckiego wydane w podziemiu książki Michnika przekazane Ojcu Świętemu przez autora. Rzekomo w rewanżu prof. Jacek Woźniakowski przekazał Michnikowi Ewangelię z osobistą dedykacją papieża13. Ta podróż ks. Bonieckiego została wykorzystana przez władze komunistyczne do postawienia mu oskarżeń o chęć zamrożenia wizyty papieskiej.
Moskwa wspomina także o negocjowaniu przed wizytą zarówno kwestii spotkania Ojca Świętego z Wałęsą, jak i sprawy uwolnienia więźniów politycznych14. Mimo braku amnestii papież zdecydował się jednak przyjechać.
Autor zwrócił uwagę również na dramatyczny kontekst drugiej pielgrzymki, tj. na atak 3 maja 1983 r. SB na siedzibę Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom na ul. Piwnej w Warszawie oraz zabicie 14 maja 1983 r. przez MO maturzysty Grzegorza Przemyka, syna poetki opozycyjnej Barbary Sadowskiej. Odnotował też, że z przedstawicielami Komitetu oraz z matką Grzegorza Przemyka Ojciec Święty spotkał się demonstracyjnie w kościele kapucynów na ul. Miodowej w Warszawie, gdzie przybył, by modlić się przy urnie z sercem Jana III Sobieskiego w trzechsetną rocznicę zwycięstwa odniesionego przez władcę polskiego pod Wiedniem.
W drobiazgowym opisie pielgrzymki szczególnie dużo miejsca Moskwa przeznaczył na omówienie przebiegu spotkania Ojca Świętego z Jaruzelskim i władzami PRL w Belwederze 16 czerwca 1983 r. Wspomniał także o aresztowaniach działaczy opozycyjnych (np. Bronisława Geremka) w przeddzień pielgrzymki, a także o starciach 17 czerwca ZOMO z wiernymi wracającymi z papieskiej mszy na Stadionie Dziesięciolecia. Podobne zamieszki miały miejsce we Wrocławiu, gdzie ZOMO zaatakowało wiernych wychodzących z mszy papieskiej na terenach wyścigów konnych.
Wśród zdarzeń z 19 czerwca Moskwa omówił kwestię protestu złożonego na ręce kard. Franciszka Macharskiego i abp. Bronisława Dąbrowskiego przez Adama Łopatkę, ministra kierownika Urzędu ds. Wyznań, Jerzego Kuberskiego, kierownika Zespołu ds. Stałych Kontaktów Roboczych między Rządem PRL a Stolicą Apostolską oraz wiceministra spraw wewnętrznych Konrada Straszewskiego w sprawie przemówienia Ojca Świętego podczas apelu jasnogórskiego dla młodzieży wieczorem 18 czerwca.
Opisał też inicjatywę władz komunistycznych z 20 czerwca zorganizowania drugiego - tym razem w cztery oczy - spotkania gen. Jaruzelskiego z Janem Pawłem II. Przedstawienie tego spotkania, do którego doszło 22 czerwca na Wawelu, Moskwa opiera na relacji złożonej mu w 1998 r. przez Jaruzelskiego. Słowa cytowane przez Riccardiego za Szulcem podaje w innym brzmieniu. Jan Paweł II miał powiedzieć: "Panie generale, ja wiem, że socjalizm jest realnością, ale chodzi o to, żeby był to socjalizm z ludzką twarzą". Zdanie to, jak widzimy, nie mówi nic o stosunku Jana Pawła II do socjalizmu. W czasie tej rozmowy gen. Jaruzelski jednoznacznie odrzucił możliwość reaktywacji Solidarności i porozumienia z Wałęsą.
Na podstawie relacji ówczesnego ordynariusza gdańskiego abp. Tadeusza Gocłowskiego Moskwa przywołuje też przebieg "prywatnego" spotkania Ojca Świętego z Wałęsą i jego rodziną w Dolinie Chochołowskiej. Sprawę ks. Leviego zaś opisuje w podobnym duchu jak autorzy wspomnianych wcześniej publikacji, czyli jako skutek skandalicznej interpretacji spotkania papieża z Wałęsą i dyskredytacji przewodniczącego Solidarności.
Jeśli chodzi o przekaz religijny pielgrzymki, Moskwa wspomina o obecności 20 czerwca obrazu Matki Bożej Piekarskiej na lotnisku w Katowicach-Muchowcu podczas nabożeństwa z udziałem papieża. Beatyfikacje Kalinowskiego i Chmielowskiego ukazuje natomiast jako zwycięstwo duchowe mimo klęski politycznej.
W podsumowaniu przebiegu wizyty papieskiej w Polsce w czerwcu 1983 r. jako zasadnicze jej skutki Moskwa podaje umocnienie tożsamości zbiorowej Polaków oraz uspokojenie władz. Jako bezpośrednie efekty podaje z kolei zniesienie stanu wojennego 22 lipca 1983 r. oraz towarzyszącą temu amnestię dla 630 więźniów politycznych.
Monografia pokonferencyjna
Osobne miejsce w literaturze przedmiotu zajmuje skromne objętościowo jedyne zbiorowe opracowanie zagadnień związanych z drugą pielgrzymką papieską. Chodzi o publikację Pielgrzymka nadziei, wydaną przez IPN w 2014 r.15 Konferencja poświęcona czerwcowi 1983 r. została zorganizowana z inicjatywy archidiecezji warszawskiej.
Pierwszym tekstem w tej książce jest artykuł Andrzeja Grajewskiego16. Autor zajął się tym, jak cały blok wschodni postrzegał drugą pielgrzymkę Ojca Świętego do Polski, kraju będącego integralną częścią bloku komunistycznego. Zwrócił uwagę również na to, że Czechosłowacja i NRD zaprotestowały przeciwko wizycie papieża Polaka w ojczyźnie. To zagadnienie podejmowała już literatura przedmiotu. Ważnym zagadnieniem, któremu inni badacze poświęcali znacznie mniej uwagi, jest reakcja Związku Sowieckiego. Grajewski wskazał, że Jurij Andropow, następca Leonida Breżniewa na stanowisku sekretarza generalnego KC KPZS, traktował zagrożenie religijne dla systemu sowieckiego niezwykle serio. Zdaniem polskiego badacza przywódca sowiecki uważał, że jest ono równie poważne jak zagrożenie wojną atomową z USA. To ostatnie niebezpieczeństwo uosabiał amerykański prezydent Ronald Reagan, wcześniejsze natomiast - właśnie udający się z wizytą do Polski Jan Paweł II. Skutkowało to mianowaniem specjalizującego się w sprawach grekokatolików Witalija Fedorczuka, dotychczasowego szefa struktur KGB na Ukrainie, na szefa całej formacji. Ten trop - choć wielce interesujący - nie doczekał się w ostatniej dekadzie pogłębienia i rozwinięcia przez badaczy.
Kolejnym oryginalnym tropem interpretacyjnym, który odnajdujemy na kartach omawianego wydawnictwa zbiorowego, jest zagadnienie poruszone w tekście Andrzeja Nowaka17. Krakowski historyk dokonał głębokiej analizy przesłania moralnego i patriotycznego beatyfikacji Chmielowskiego i Kalinowskiego. Umieścił je w kontekście sporu o upamiętnienie i interpretację doświadczenia powstania styczniowego w związku z przypadającą na 1983 r. 120. rocznicą zrywu. Nowak po mistrzowsku ukazał problem postawiony podczas tej pielgrzymki jako zagadnienie istotne zarówno w perspektywie dyskusji z czasów PRL (ze szczególnym uwzględnieniem tych na temat dziedzictwa powstania styczniowego z okazji stulecia zrywu), jak i kolejnych sporów o interpretację historii po 1989 r. (w tym kontekście omówił spór wokół przesłania czwartej pielgrzymki Ojca Świętego). Zdaniem krakowskiego historyka przesłanie Jana Pawła II z czerwca 1983 r. rozwijało linię interpretacyjną polskiego doświadczenia historycznego zarysowaną przez kard. Stefana Wyszyńskiego, który w dyskusji ze Stanisławem Stommą, ostro krytykującym tradycję powstańczą z pozycji pogodzenia się Polaków z brakiem podmiotowości narodowej, przypominał o moralnej odpowiedzialności za wolność wspólnoty. W tym samym kierunku szła zdaniem Nowaka refleksja Ojca Świętego z czerwca 1983 r., skupiona na zwycięstwie moralnym, którego kryterium jest zachowanie wolności i podmiotowości zarówno przez człowieka, jak i przez wspólnotę. Takie postawy przyjęli Kalinowski i Chmielowski. Jednocześnie papież mówił o cenie, którą się płaci za wolność - cenie, która jest pewną koniecznością. Ojciec Święty podjął tę tematykę w kazaniu na beatyfikacji obu zakonników, weteranów powstania styczniowego, w Krakowie 22 czerwca, a także w wypowiedzi przy okazji apelu jasnogórskiego dla młodzieży z 18 czerwca.
Pogłębioną refleksję - uzupełniającą tezy Nowaka - nad treścią teologiczną pielgrzymki przedstawił w swym artykule ks. Jan Sochoń18. Duchowny zwrócił uwagę na zagadnienie kilkukrotnie przywoływane przez Ojca Świętego, a niezauważone przez żadnego z poprzednio omawianych badaczy. Otóż chodzi o Jubileusz Odkupienia przypadający na rok 1983. Było to nawiązanie do 1950. rocznicy śmierci krzyżowej Chrystusa, oznaczającej odkupienie ludzkości. W tym kontekście pielgrzymka stanowiła dla papieża okazję do wyjątkowego wezwania do nawrócenia, pokuty i pojednania. Wskazywał, że cierpienie, jakiego doświadczała większość Polaków, pozwalało się włączyć w Chrystusowe odkupienie, a więc ma głęboki sens duchowy.
Adam Dziurok w swym tekście poświęconym stosunkowi Kościoła w Polsce do drugiej pielgrzymki19 zwrócił uwagę na znany fakt przełożenia jej z 1982 r., a więc roku jubileuszu sześćsetlecia obecności obrazu jasnogórskiego, na 1983 r. z powodu antypapieskiej determinacji władz i okoliczności stanu wojennego.
Grzegorz Majchrzak skupił się natomiast na reakcji Solidarności na papieską wizytę20. Zwracał uwagę na to, że Solidarność (m.in. Region Małopolska) z okazji pielgrzymki wstrzymała na kilka miesięcy akcje protestacyjne. Cytował też list otwarty Lecha Wałęsy do społeczeństwa21. Wspomniał również o pozytywnych reakcjach Kornela Morawieckiego i Solidarności Walczącej. Omawiając relacje z przebiegu papieskiej wizyty, Majchrzak zwrócił uwagę, że było to doświadczenie integrujące naród, porównywane z czerwcem 1979 r. i z sierpniem 1980 r. Pisał o wdzięczności za wizytę wyrażaną na łamach solidarnościowej prasy oraz w stanowisku władz podziemnego związku22.
Nie ma w tym artykule mowy o sceptycznym nastawieniu części działaczy opozycyjnychwidocznym na łamach paryskiej "Kultury", o czym wspominał Moskwa.
W sumie Pielgrzymka nadziei, wydana przed ponad dekadą, podaje wiele cennych tropów interpretacyjnych. Nie zostały one jednak podjęte w kolejnych latach przez historyków.
Wydawnictwa źródłowe poświęcone pielgrzymce 1983 r.
Dokonując tego zwięzłego przeglądu historiografii zajmującej się wizytą papieską w Polsce w czerwcu 1983 r., musimy wspomnieć o kilku wydawnictwach źródłowych.
Najobszerniejszym z nich jest Operacja "Zorza". Wizyta papieża Jana Pawła II w Katowicach w 1983 roku w dokumentach Służby Bezpieczeństwa23, opublikowana przez IPN. To solidne opracowanie przygotowane przez pracowników oddziału katowickiego zawiera 120 najważniejszych dokumentów związanych ze sprawą obiektową "Zorza", obejmującą działania operacyjne SB w związku z drugą pielgrzymką papieską. Zostały one opatrzone zwięzłym, kilkunastostronicowym wstępem, pokazującym górnośląski kontekst wizyty Jana Pawła II, jedynej w Katowicach.
Podobny charakter ma wydana siedem lat wcześniej publikacja opracowana przez Rafała Łatkę Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów24. W przeciwieństwie do zbioru katowickiego wydawnictwo krakowskie prezentuje dokumenty związane z wszystkimi trzema pielgrzymkami Jana Pawła II do Polski, choć przede wszystkim z interesującą nas tutaj drugą i trzecią, z 1987 r. Spośród 93 dokumentów zawartych w publikacji 42 dotyczą sprawy obiektowej "Zorza".
Odmienny charakter ma opracowanie Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce25 Petera Rainy. Ponieważ dotyczy ono pierwszych czterech wizyt papieża w naszym kraju, w latach 1979-1991, zawiera siłą rzeczy także pokaźny wybór niemal czterdziestu cennych dokumentów dotyczących negocjacji między Stolicą Apostolską, rządem PRL i Episkopatem Polski towarzyszących przygotowaniom do drugiej pielgrzymki Ojca Świętego. Kilkanaście z nich pochodzi z okresu od maja do października 1982 r., a więc związanych jest z odmową wpuszczenia papieża do naszego kraju przez władze komunistyczne w pierwszym roku trwania stanu wojennego. Kolejna seria dokumentów obejmuje okres od lutego do czerwca 1983 r.
Wśród wydawnictw źródłowych wymienić należy także mało znane, a ciekawe wydawnictwo przygotowane przez Marka Millera. Mam na myśli zbiór Papież i generał, wydany w ramach działalności Laboratorium Reportażu26. Miller postawił sobie zadanie odtworzenia okoliczności i przebiegu drugiego spotkania Jana Pawła II z gen. Jaruzelskim na Wawelu 22 czerwca. Książka ta jest rodzajem bardzo specyficznego reportażu (ilustrowanego zdjęciami i grafikami), zbudowanego wokół wywiadu, który autor przeprowadził z generałem w 2011 r.27
Choć jest to opracowanie absolutnie niebędące klasycznym wydawnictwem źródłowym, niemieszczące się również w konwencji reportażu28, nie można o nim nie wspomnieć, nie tylko bowiem zawiera najobszerniejszą wypowiedź Jaruzelskiego na temat czerwca 1983 r., ale także zbiera wypowiedzi wielu innych osób na ten temat, niektórych już nieżyjących.
W książce Millera można zapoznać się z relacją Jaruzelskiego na temat drugiej pielgrzymki, podczas której witał on papieża jako premier i zarazem I sekretarz KC PZPR. Druga relacja - w formie multimedialnej - znajduje się w zbiorze Centrum Myśli Jana Pawła II w Warszawie29. Wiemy także o co najmniej dwu innych relacjach złożonych przez Jaruzelskiego, bo ich fragmenty przywołują Tad Szulc i Jacek Moskwa30.
Podsumowanie
Można powiedzieć, że druga pielgrzymka jest wydarzeniem uznawanym w historiografii za istotne, choć nienajważniejsze z perspektywy całej biografii Ojca Świętego. Najwięcej uwagi poświęcili jej dotąd przede wszystkim Jacek Moskwa, któremu zawdzięczamy najobszerniejszy opis wydarzeń związanych z wizytą Ojca Świętego w Polsce w 1983 r., oraz George Weigel, zarówno w publikacji Świadek nadziei, jak i potem w książce Kres i początek. Najciekawsze interpretacje znajdujemy jednak w niewielkim monograficznym wydawnictwie zbiorowym Pielgrzymka nadziei, opublikowanym przez IPN w 2012 r. Wspomniane przeze mnie biografie Jana Pawła II i inne opracowania oraz kilka wydawnictw źródłowych stanowią poważny wkład w poznanie drugiej wizyty papieskiej w Polsce, ale wciąż można zauważyć wiele braków.
Wswoim tekście w tomie Pielgrzymka nadziei zawarłem postulat opracowania pogłębionej monograficznej analizy tej papieskiej wizyty (podobnie jak wszystkich innych pielgrzymek Jana Pawła do naszego kraju, gdyż każda była wydarzeniem szczególnym i ważnym z perspektywy nie tylko pontyfikatu św. Jana Pawła II, ale także dziejów Kościoła katolickiego w naszym kraju i całej historii Polski)31. Przez ostatnie dziesięć lat historiografia jednak nie podjęła się tego zadania.
Dokonana w tym artykule analiza stanu wiedzy na temat wydarzeń czerwca 1983 r. pokazuje, że wyczerpująca monografia drugiej pielgrzymki stanowić będzie istotny wkład w stan badań nad najnowszą historią Kościoła i Polski. W tej chwili bowiem interpretuje się tę pielgrzymkę przede wszystkim jako wydarzenie polityczne i opisuje się ją w kontekście stanu wojennego oraz skomplikowanych stosunków państwo-Kościół w PRL. W mniejszym stopniu dostrzegane są przez badaczy konteksty religijne, przede wszystkim sześćsetlecie obecności obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze oraz trzy beatyfikacje dokonane przez Ojca Świętego (przy czym charakterystyczne jest to, że wielokrotnie więcej uwagi badacze poświęcali Kalinowskiemu i Chmielowskiemu niż Ledóchowskiej). Wiele innych kontekstów wciąż umyka, by wymienić tylko znaczenie pielgrzymki dla historii regionalnej (np. Górnego Śląska) czy środowiskowej (np. dla dziejów ruchu harcerskiego w naszym kraju - ze względu na powołanie przez środowiska związane z Kręgiem Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego pierwszej Białej Służby).
To, że badacze opisują wymienione zagadnienia, nie oznacza zresztą, że zostały one przez nich w pełni zrozumiane i wiarygodnie zinterpretowane. Bardzo interesujące propozycje interpretacyjne prof. Nowaka, red. Grajewskiego, ks. Sochonia w cytowanym już przeze mnie wielokrotnie wydawnictwie zbiorowym nie doczekały się przecież rozwinięcia i wciąż pozostają badawczo niezweryfikowane.
Brak jest pogłębionej analizy drugiej pielgrzymki papieskiej w kontekście ówczesnej polityki międzynarodowej, w kontekście teologicznego przekazu papieża, społecznego znaczenia papieskiej wizyty, a nawet w kontekście całości pontyfikatu papieża Polaka. Nie zestawiono jej też w uporządkowany sposób z poprzednią - z czerwca 1979 r. - oraz z następną - z czerwca 1987 r.
Wszystkie te zagadnienia można i powinno się rzetelnie oraz z należną uwagą opisać i ponownie zinterpretować, by uzyskać całościowy obraz tego ważnego wydarzenia w dziejach naszego kraju.
Słowa kluczowe: Jan Paweł II, biografie papieskie, druga pielgrzymka do Polski, Wojciech Jaruzelski
Keywords: John Paul II, papal biographies, second pilgrimage to Poland, Wojciech Jaruzelski
Streszczenie
Historiografia nie uznaje drugiej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w czerwcu 1983 r. za wydarzenie najważniejsze dla biografii papieża. Najwięcej uwagi poświęcili jej dotąd Jacek Moskwa w drugim tomie biografii Droga Karola Wojtyły (2011) oraz George Weigel, zarówno w Świadku nadziei (2002), jak i potem w Kresie i początku (2012). Najciekawsze interpretacje wizyty Ojca Świętego w Polsce pod koniec stanu wojennego znajdujemy w wydawnictwie zbiorowym Pielgrzymka nadziei (2012). Te opracowania oraz kilka wydawnictw źródłowych stanowią poważny dorobek, ale wciąż można zauważyć w naszej wiedzy wiele braków.
Dominuje interpretacja pielgrzymki papieskiej jako wydarzenia politycznego, umieszczanego w kontekście stanu wojennego oraz skomplikowanych stosunków państwo-Kościół w PRL. W mniejszym stopniu dostrzegane są konteksty religijne: sześćsetlecie obecności obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze oraz trzy beatyfikacje dokonane przez Ojca Świętego (o. Rafała Kalinowskiego i br. Alberta Chmielowskiego oraz m. Urszuli Ledóchowskiej). Wiele innych aspektów wciąż nam umyka, np. znaczenie pielgrzymki dla historii Górnego Śląska czy dla dziejów ruchu harcerskiego (powołanie Białej Służby). Brak jest pogłębionej analizy drugiej pielgrzymki w kontekście polityki międzynarodowej, teologicznego przekazu oraz społecznego znaczenia papieskiej wizyty. Przygotowanie całościowej monografii pozwoli opisać i ponownie zinterpretować to ważne wydarzenie w dziejach Polski.
Summary
John Paul II' s second pilgrimage to Poland in June 1983 is not an event considered by historiography to be the most significant for the pope' s biography. It has received the most attention to date from Jacek Moskwa in the second volume of his biography The Way of Karol Wojtyła (2011) and George Weigel, both in Witness to Hope (2002) and later in The End and the Beginning (2012). The most interesting interpretations of the Holy Father' s visit to Poland at the end of martial law can be found in the collective publication Pilgrimage of Hope (2012). These studies and several source publications constitute a serious body of work, but it is still possible to notice many gaps in our knowledge.
The predominant interpretation of the papal pilgrimage is that of a political event, placed in the context of martial law and complicated state-church relations in the People' s Republic of Poland. To a lesser extent, its religious contexts are recognized - the 600th anniversary of the presence of the image of Our Lady of Czestochowa at Jasna Gora and the three beatifications performed by the Holy Father (Father Rafał Kalinowski and Brother Albert Chmielowski and Mother Urszula Ledóchowska).
Many other aspects still elude us, such as the importance of the pilgrimage for the history of Upper Silesia, or for the history of the Polish scouting movement (the first scouting White Service). There is a lack of in-depth analysis of the Second Pilgrimage in the context of international politics, the theological message and the social significance of the papal visit.
The preparation of a comprehensive monograph will make it possible to describe and reinterpret this important event in the history of Poland.
Bibliografia
Źródła drukowane
Dokumenty władz NSZZ "Solidarność" 1981-1989, oprac. J. Olaszek, Warszawa 2010.
Droga do "okrągłego stołu". Zakulisowe rozmowy przygotowawcze, zebrał i oprac. P. Raina, Warszawa 2001.
Operacja "Zorza". Wizyta papieża Jana Pawła II w Katowicach w 1983 roku w dokumentach Służby Bezpieczeństwa, wybór i oprac. A. Badura et al., Katowice - Warszawa 2019.
Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów, oprac. R. Łatka, Kraków 2012.
Raina P., Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce. Rozmowy przygotowawcze Watykan - PRL - Episkopat, Warszawa 1997.
Wałęsa L., List otwarty do społeczeństwa przed pielgrzymką Jana Pawła II do Polski, "Obserwator Wielkopolski" 1983, nr 68.
Opracowania
Biernacki K., Szaniawski Klemens, Encyklopedia Solidarności https://encysol.pl/es/encyklopedia/biogramy/18948,Szaniawski-Klemens.html?search=149943609981, dostęp 31 VIII 2023 r.
Dziurok A., Kościół w Polsce a II pielgrzymka w perspektywie stanu wojennego [w:] Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
Lasota M., Donos na Wojtyłę. Karol Wojtyła w teczkach bezpieki, Kraków 2005.
Lecomte B., Prawda zawsze zwycięży. Jak papież pokonał komunizm, tłum. T. Sadowska, Warszawa 1997.
Lehnert M., Drzycimski A., Osiem dni w Polsce, Paris 1984.
Majchrzak G., "Wyjdźmy mu na spotkanie..." "Solidarność" wobec II pielgrzymki Jana Pawła II do Polski [w:] Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
Miller M., Papież i generał, Warszawa 2015.
Moskwa J., Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia. 1978-1989, Warszawa 2011.
Nowak A., "Trudna wolność polska". Rocznice powstania styczniowego w kontekście beatyfikacji Rafała Kalinowskiego i Alberta Chmielowskiego (1983 rok) [w:] Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
Poniewierski J., Pontyfikat, Kraków 2005.
Riccardi A., Jan Paweł II. Biografia, tłum. K. Stopa, Częstochowa 2014.
Skibiński P., Miejsce II pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1983 roku wśród jego wizyt w Ojczyźnie [w:] Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
Skibiński P., Odnowa tej ziemi. I pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, czerwiec 1979, Warszawa 2020.
Sochoń J., Teologiczne aspekty II pielgrzymki Jana Pawła II do Ojczyzny [w:] Pielgrzymka nadziei. II wizyta Jana Pawła II w Ojczyźnie, red. J.M. Ruman, Warszawa 2014.
Szulc T., Papież Jan Paweł II. Biografia, tłum. Z. Uhrynowska-Hanasz, M. Wroczyński, Warszawa 1996.
Weigel G., Kres i początek, Papież Jan Paweł II - zwycięstwo wolności, ostatnie lata, dziedzictwo, tłum. M. Romanek, Kraków 2012.
Weigel G., Ostateczna rewolucja. Kościół sprzeciwu a upadek komunizmu, tłum. W. Buchner, Poznań 1995.
Weigel G., Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, tłum. M. Tarnowska et al., Kraków 2002.
Paweł Skibiński (ur. 1973) - profesor doktor habilitowany, wykładowca na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor ośmiu monografii poświęconych najnowszej historii Kościoła katolickiego, Hiszpanii i Polski. Jego praca Kościół wobec totalitaryzmów (1917-1989) (Warszawa 2022) zdobyła Nagrodę im. Oskara Haleckiego dla najlepszej książki historycznej roku 2022 w Polsce. Od 2017 r. przewodniczący zespołu redakcyjnego serii dziennych notatek prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego "Pro memoria 1949-1981".
Dalsza część w wersji pełnej
