Seria Żydzi. Polska. Autobiografia

Redakcja naukowa serii: Joanna Degler (Lisek)

Redakcja wydawnicza serii: Anna Broczkowska-Nguyen, Małgorzata Grochocka

Tom 11

Josef R. Ehrlich, Droga mojego życia. Wspomnienia byłego chasyda

Oryginalnie opublikowane w języku niemieckim w 1874 r. pt. Der Weg meines Lebens. Erinnerungen eines ehemaligen Chassiden

Recenzent: Wacław Wierzbieniec

Wstęp, tłumaczenie z języka niemieckiego i opracowanie krytyczne: Agata Rybińska

Redakcja naukowa tomu: Marcin Wodziński

Redakcja wydawnicza tomu: Małgorzata Grochocka

Korekta: Anna Broczkowska-Nguyen

Indeks: Małgorzata Grochocka

Projekt okładki: AnoMalia art studio

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN: Michał Latusek

Główny realizator projektu "Kanon literatury wspomnieniowej Żydów polskich":

Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego

Uniwersytet Wrocławski

50-266 Wrocław, ul. Św. Jadwigi 3/4

Kierownik projektu: Marcin Wodziński

Koordynacja ze strony Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN: Marta Markowska

Copyright ? by Wydawnictwo Naukowe PWN SA and Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN and Katedra Judaistyki im. Tadeusza Taubego, Uniwersytet Wrocławski, Warszawa 2022

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (wyd. I)

ISBN 978-83-01-22229-1

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

Tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 031

Infolinia 801 33 33 88; e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Wydawca: Katarzyna Rosińska

Produkcja: Monika Dąbrowska

http://zydzi.autobiografia.uni.wroc.pl

Projekt finansowany przez Ministerstwo Edukacji i Nauki w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki

Przypisy

[1] J.R. Ehrlich, Der Weg meines Lebens. Erinnerungen eines ehemaligen Chassiden. Mit einem Vorworte von Josef Weilen, Verlag von L. Rosner, Wien 1874. Zob. M. Kłańska, Aus dem Schtetl in die Welt: 1772 bis 1938. Ostjüdische Autobiographien in deutscher Sprache, Wien 1994, s. 31, 76-78, 112, 115, 117, 123, 127, 134, 137, 142-143, 148, 150-151, 155, 157, 170, 178-180, 251, 266, 312, 420, 440 (biogram J. Ehrlicha).

[2] F. Brümmer, Lexikon der deutschen Dichter und Prosaisten vom Beginn des 19. Jahrhunderts bis zur Gegenwart, t. 2, Leipzig 1913, s. 117-118. Brümmer podaje jako datę urodzenia Ehrlicha 3 lutego 1842 r., ale nie została ona potwierdzona. Taka data figuruje także w: Ehrlich, Josef (Ruben), [w:] Handbuch österreichischer Autorinnen und Autoren jüdischer Herkunft, 18. bis 20. Jahrhundert, red. S. Blumesberger, M. Doppelhofer, G. Mauthe, t. 1, München 2002, s. 255. Błędy są też w innych biogramach, np. Ehrlich Josef Ruben, [w:] S. Wininger, Große jüdische National-Biographie: mit mehr als 8000 Lebensbeschreibungen namhafter jüdischer Männer und Frauen aller Zeiten und Lände. Ein Nachschlagewerk für das jüdische Volk und dessen Freunde, t. 2, Cernăuţi 1927, s. 109; Ehrlich Josef Ruben, https://www.biographien.ac.at/oebl/oebl_E/Ehrlich_Josef-Ruben_1842_1899.xml [dostęp: 1 września 2020].

[3] Zob. zasoby w: Centralnyj Derżawnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny u Lwowi [dalej: CDIAU], Gmina wyznaniowa izraelicka we Lwowie, Księga metrykalna urodzin gminy żydowskiej w Brodach, 1840-1855, fond 701, opis 1, sprawa 20 (rok 1842, nr 46, [b.n.s.]).

[4] W publikacjach Ehrlicha i opracowaniach najczęściej stosuje się zapis imion Josef Ruwen i ten przyjmuję w niniejszej książce.

[5] Wiadomo, że 8 listopada 1842 r. zmarła Taube, córka Josla Ehrlicha, z domu nr 1494, https://search.geshergalicia.org/ [dostęp: 1 grudnia 2020].

[6] We wspomnieniach Ehrlich podał imię i nazwisko Samuela, jego żonę nazywał tylko imieniem. Nie ma pewności, czy nosiła nazwisko męża ani też jakiego nazwiska używała matka Ehrlicha - Gütele.

[7] Np. Dobrusz, ur. 27 czerwca 1841 r., imię ojca - Josel, dom nr 1169, CDIAU, Gmina wyznaniowa izraelicka we Lwowie, Księga metrykalna urodzin gminy żydowskiej w Brodach, 1840-1855, fond 701, opis 1, sprawa 20 (1841, nr 29, [b.n.s.]; Oser, ur. 27 sierpnia 1845, syn Henocha Ehrlicha, tamże, s. 139.

[8] W pierwszej połowie XIX w. Brody plasowały się na drugim miejscu po Lwowie - zob. Obrazki z przeszłości Brodów i powiatu brodzkiego, red. E. Bernhaut, Brody 1938, s. 49.

[9] Do przedstawicieli innych profesji zaliczono: 6 księży, 62 urzędników, 2 adwokatów, 29 pracowników sanitarnych, 1 posiadacza gruntu, 241 posiadaczy domów, 1 flisaka, 805 przedstawicieli różnych zawodów służebnych,13 pomocników gospodarstw, 1360 najemników dziennych - zob. S. Barącz, Wolne miasto handlowe Brody, Lwów 1865, s. 157.

[10] Brody, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 1, Warszawa 1880, s. 372-375.

[11] Zob. S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 157. W kolejnych dwóch dekadach nastąpił trzykrotny przyrost osób wyznania katolickiego, jednak ze względu na znaczną emigrację pozostałych grup ogólna liczba ludności pozostała w granicach 20 tys. W 1880 r. liczba brodzian wynosiła 19 977, w tym: 14 718 żydów, 3500 katolików, 42 ewangelików - zob. Brody, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., t. 1, s. 372.

[12] Lipiński korzystał ze zbiorów archiwum brodzkiego, obszernie cytował dawne dokumenty, koncentrując się na właścicielach miasta, a nie na mieszkańcach - zob. T. Lipiński, Miasto Brody z dawnemi przynależnościami, Warszawa 1853.

[13] Sadok Barącz, właśc. Sadok Wincenty Fereriusz Barącz - dominikanin ormiańskiego pochodzenia. Urodził się w 1814 r. w Stanisławowie, a zmarł w 1892 w Podkamieniu. Był absolwentem C.K. Gimnazjum w Stanisławowie i historii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Był znanym galicyjskim historykiem i kronikarzem, katechetą i bibliotekarzem we Lwowie, przeorem klasztoru w Podkamieniu (23 km na południowy wschód od Brodów). Pozostawił po sobie liczne prace historyczne. W latach sześćdziesiątych XIX w. tworzył hasła do Encyklopedii powszechnej Orgelbranda.

[14] Barącz korzystał też z rękopisu pt. Wiadomości o mieście Brody archiwisty zamku brodzkiego A. Ważyńskiego - zob. S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 1, 129.

[15] Ewaryst Andrzej Kuropatnicki (1734-1788) - hrabia, kasztelan buski i bełski, geograf i heraldyk, bibliofil, nieprzeciętna osobowość doby oświecenia, autor książek o Galicji: Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi, Przemyśl 1786. Tu wykorzystano wyd. 2, Lwów 1858. O Brodach: tamże, s. 79.

[16] Najstarszy opis pochodzi z XVIII w. od tureckiego podróżnika Ewliji Czelebiego - zob. Z. Kościów, Brody. Przypomnienie kresowego miasta, Opole 1993, s. 22.

[17] Por. T. Lutman, Studia nad dziejami handlu Brodów w latach 1773-1880, Lwów 1937; Obrazki z przeszłości Brodów i powiatu brodzkiego.

[18] D. Wurm, Z zagadnień dziejowych żydostwa brodzkiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej (do r. 1772), maszynopis pracy magisterskiej (Warszawa 1934), Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie [dalej: AŻIH], sygn. 117/9; D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej (do r. 1772), przedmowa M. Bałaban, Brody 1935.

[19] D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 1.

[20] Tytuł jest dwujęzyczny: hebrajski i angielski, natomiast teksty są w obu tych językach, a także nieliczne w jidysz i po polsku; ponadto godne uwagi są reprodukcje zdjęć (np. synagogi) - zob. Ner tamid - Jizkor li-Brodi. Sefer zikaron li-kehilat Brodi u-swiwata. An Eternal Light - Brody in Memoriam. A Memorial Volume to Brody and its Vicinity, red. Y.S. Mandel i in., Jeruszalajim 1994; por. N.M. Gelber, Toldot Jehudej Brodi 1584-1943, Jeruszalajim 1955. Na wcześniejsze publikacje tego autora powoływał się Bałaban - zob. M. Bałaban, Przedmowa, [w:] D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. VI.

[21] Np. Brody i Bridszczina. Istoriczno-memuarnij zbirnik, red. J. Czumak, Toronto 1988.

[22] Zob. J. Chonigsman, Jewrei goroda Brody (1584-1944), Lwow 2001.

[23] Z ostatnich publikacji zob. D. Rank, Between Haskalah and Zionism. The Example of Jewish Community of Brody, "Scripta Judaica Cracoviensia" 15 (2017), s. 115-125.

[24] Z. Kościów, Brody. Przypomnienie kresowego miasta; Motywy brodzkie. Wspomnienia, przyczynki historyczne, szkice biograficzne, [wybrał i oprac. Z. Kościów], Opole 1995.

[25] B. Kuzmany, Brody. Eine galizische Grenzstadt im langen 19. Jahrhundert, Wien-Köln-Weimar 2011; tenże, Brody Always on My Mind. The Mental Mapping of a Jewish City, "East European Jewish Affairs" 2013 (43), nr 2, s. 162-189.

[26] Np. M. Wischnitzer, Die Stellung der Brodyer Juden im internationalen Handel in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts, [w:] Festschrift zu S. Dubnows 70. Geburtstag, red. M. Wischnitzer, Berlin 1930, s. 113-123.

[27] Na styku kultur i narodów. Galicyjskie miasta i miasteczka w józefińskim katastrze gruntowym, t. 1: Brody, oprac. T. Kargol, Kraków 2018. Publikacja, dostępna także online, zawiera stosunkowo najnowsze obszerne informacje bibliograficzne, https://historia.uj.edu.pl/nauka-i-wspolpraca/materialy-dla-historykow/na-styku-kultur [dostęp: 20 sierpnia 2020].

[28] T. Lipiński, Miasto Brody..., s. 1; S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 3 i nast.

[29] D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 2.

[30] Tamże, s. 4. Dalej pisze mało precyzyjnie, że "od zarania dziejów Żydzi mieszkają w Brodach obok Polaków i Rusinów" (tamże, s. 6).

[31] O przywileju i rozwoju gospodarczym miasta - tamże. Spośród mniejszości zajmujących się handlem w XVII w. Wurm wylicza faworyzowanych Szkotów, Ormian i Greków - tamże, s. 7.

[32] Cyt. za: T. Lipiński, Miasto Brody..., s. 8-9. W 1680 r. Jan III Sobieski nadał też przywileje dla Ormian. Więcej na ten temat: D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 18-20.

[33] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 74-75. Wurm (Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 5) datuje powstanie synagogi i cmentarza na koniec XVI w. Łaźnia (mykwa) i rzeźnia mogły powstać w 1699 r.

[34] T. Lipiński, Miasto Brody..., s. 11. Potocki zmarł w 1751 r.

[35] Było to rzadkie zjawisko w XVIII w. Zob. D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 23.

[36] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 93. Jarmark świętojurski - na św. Jerzego. W XVII w. powstała cerkiew św. Jura.

[37] D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 24-28. O obecności 44-92 brodzkich kupców na trzech targach lipskich w 1821 r. zob. R. Markgraf, Zur Geschichte der Juden auf den Messen in Leipzig von 1664-1839, Bischofswerda 1894, s. 33; w 1832 r. przybyło ich 7-80 (tamże, s. 34), a w 1839 r. - 22-28 (tamże, s. 35). W drugiej połowie XVIII i pierwszej XIX w. najwięcej kupców przyjeżdżało na targi wielkanocne, najmniej na noworoczne (tamże, s. 64). O polskich Żydach z Brodów - tamże, s. 68, 73; zwłaszcza o robiących stosunkowo duże zakupy - tamże, s. 70, 72.

[38] Ostatnim właścicielem miasta, od 1834 r., był Jan Kazimierz Młodecki - zob. S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 146. Lipiński podaje 1833 r. i na tym kończy narrację - zob. T. Lipiński, Miasto Brody..., s. 13.

[39] W XIX w. wielkie pożary wybuchały w latach 1801, 1835, 1850 i 1859 - zob. Brody, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., t. 1, s. 372.

[40] Zob. R. Mahler, Jidn in amoliken Pojlin in licht fun cifern. Di demografisze un socjal-ekonomisze struktur fun Jidn Krojn-Pojlin in XVII jorhundert, Warsze 1958, s. 62, 97, 132, 142, 144, 145, 157, 197.

[41] Cyt. za: G. Wolf, Historische Notiz, "Allgemeine Zeitung des Judentums" 37 (1873), nr 25, s. 412. Wolf uważa, że liczba 18 000 Żydów jest jednak przesadzona i że w Brodach mieszkało ich wówczas nieco ponad 15 000 (tamże).

[42] Anegdotę przytacza R. Mahler, Diwrej jemej Israel. Dorot acharonim, t. 3, Merchawia 1955, s. 17. Za tę informację dziękuję Marcinowi Wodzińskiemu. Cesarz Józef II (1741-1790) nosił tytuł, który rozpoczynał się od słów: Józef z Bożej łaski uświęcony i wybrany cesarz rzymski, po wieki August, król Niemiec, Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, Jerozolimy, Galicji i Lodomerii itd.

[43] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 113-114.

[44] Tamże, s. 119-121. Bałaban (Przedmowa, s. IV) podaje 1779 r.

[45] E.A. Kuropatnicki, Geografia albo dokładne opisanie królestw..., s. 79. Por. S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 119.

[46] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 158-160, 174-175.

[47] M. Bałaban, Przedmowa, s. VI.

[48] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 158.

[49] Zob. D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 45. Ortografia uwspółcześniona.

[50] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 158. Barącz nie podał imienia. W XVIII w. z Brodami związany był naczelny rabin Arie Leib Bernstein, poseł - zob. N.M. Gelber, The Jewish Settlement of Brody, [w:] Ner tamid - Jizkor li-Brodi, s. 31.

[51] Zob. Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858, Lemberg [1858]; Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860, Lemberg [1860], s. 243. Hebrajskie imię tegoż w: N.M. Gelber, The Jewish Settlement of Brody, s. 32. O rabinach z rodziny Kristiampoler zob. M. Wunder, Rabanej Brodi be-mea wa-chamiszim ha-szanim ha-acharonot, [w:] Ner tamid - Jizkor li-Brodi, s. 86-87.

[52] Wurm podaje też informację o zatrudnionym lekarzu. Lekarzom poświęcił osobny rozdział - zob. D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 46-47.

[53] Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858, s. 267.

[54] Majer Kallir był także posłem do Sejmu Krajowego Galicji - zob. Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860, s. 159. Por. https://pl.wikipedia.org/wiki/Majer_Kallir [dostęp: 28 września 2020]. W 1848 r. posłem z Brodów, choć z nich nie pochodził, był słynny rabin reformowanego nurtu judaizmu Isaak Noah Mannheimer (1793-1865) - zob. Obrazki z przeszłości Brodów..., s. 53.

[55] Beneficjentem fundacji Kallirów, jako uczeń szkoły, był zapewne także Ehrlich. Kallir udzielił wsparcia po pożarze w 1859 r. oraz pożyczki na budowę szkoły - zob. S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 174, 175. Por. Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858, s. 284.

[56] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 175. D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 63.

[57] S. Barącz, Wolne miasto handlowe..., s. 171-172.

[58] Tamże, s. 172-173. Por. Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858, s. 201-202.

[59] Zob. Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1858, s. 201; Handbuch des Lemberger Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860, s. 220.

[60] Zob. B. Kuzmany, Brody. Eine galizische Grenzstadt..., s. 135. To jedno z nielicznych miejsc, kiedy wspomina on również o Ehrlichu.

[61] O haskali, także w Galicji - zob. M. Wodziński, Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu. Dzieje pewnej idei, Warszawa 2003, s. 11-20.

[62] O kontaktach handlowych w drugiej połowie XVIII w. zob. D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 28, 63, 74.

[63] M. Bałaban, Przedmowa, s. IV. Haskala (hebr. 'oświecenie, oświata') - powstały wśród Żydów w latach siedemdziesiątych XVIII w. w Niemczech, a od początku XIX w. popularny w Europie Wschodniej ruch oświeceniowy propagujący modernizację społeczności żydowskiej przy zachowaniu kulturowej odrębności opartej na Biblii i nowoczesnej literaturze hebrajskiej.

[64] D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 60.

[65] Bałaban zaliczył do nich także Hirsza Chajesa, Pereca Chajesa, Joszuego Heszela Schorra - zob. M. Bałaban, Przedmowa, s. IV.

[66] Wurm podał także pełną nazwę: "Klaus rabata d'kehilak'dosza Brody" - wielki klojz świętej gminy Brody (D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 44, 47). O brodzkim klojzie zob. E. Reiner, Hon, maamad chewrati we-talmud Tora: ha-klojz ba-chewra ha-jehudit be-mizrach Ejropa ba-meot ha-17-ha-18, "Zion" 58 (1993), s. 287-328.

[67] Wurm podaje nazwiska uczonych nauczycieli (z XVIII w.): Menachema Manesa, Mojżesza Ostrera, Chaima z Sącza - D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 48.

[68] M. Bałaban, Przedmowa, s. V. Podpisali się pod nią wyżej wymieni - D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 48; więcej na ten temat - tamże, s. 58. Sporo uwagi Wurm poświęcił też wcześniejszemu ruchowi - frankizmowi, a także tzw. dyspucie brodzkiej, która odbyła się w synagodze w 1742 r. - tamże, s. 52-54. O chasydyzmie - tamże, s. 54 i nast.

[69] Tamże, s. 57.

[70] O chasydach i cadykach zob. M. Wodziński, Chasydyzm. Wszystko, co najważniejsze, Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2019; zob. też tenże, Chasydyzm. Atlas historyczny, Kraków-Budapeszt-Syrakuzy 2019.

[71] Od 1817 r. Bełz było siedzibą dworu cadyka Szaloma Rokeacha (1779/1803-1855). Po nim dynastię bełską kontynuowali: Joszua Rokeach (1825-1894), Issachar Dow Ber Rokeach (1854-1926), Aharon Rokeach (1880-1957). Bełskiego cadyka uważano za przedstawiciela skrajnego nurtu w chasydyzmie, przeciwnika modernizacji.

[72] Chasydzi koccy byli zwolennikami Menachema Mendla Morgensterna (1787-1859), zwanego Kocker Rebe - Rebe z Kocka. Od 1829 r. mieszkał on w Kocku (50 km od Lublina). Poparł powstanie listopadowe, a po jego upadku zbiegł do Galicji.

[73] D. Wurm, Z dziejów żydostwa brodzkiego..., s. 59.

[74] Tamże, s. 61.

[75] Tamże, s. 62.

Wstęp

Josef Ruwen Ehrlich to autor w Polsce nieznany. Pisała o nim na przykład germanistka Maria Kłańska, odnosząc się głównie do jego wspomnień Der Weg meines Lebens[1]. Biogramy Ehrlicha można znaleźć w niemieckojęzycznych leksykonach, gdyż tworzył w tym języku, mieszkając w Wiedniu, gdzie spędził większość życia[2]. Pochodził z galicyjskich Brodów; urodził się w domu nr 1494 we wtorek 27 grudnia 1842 roku[3]. W adnotacji o jego narodzinach zapisano imiona: Joseph Rubin, on sam najczęściej podpisywał się jako Josef R. Ehrlich[4].

W Brodach mieszkał dziewiętnaście lat, następnie cztery dekady w Wiedniu. Miejsca te pozwalają wyodrębnić i scharakteryzować dwa główne etapy jego życia: pierwszy - brodzki, i drugi - wiedeński.

W Brodach

Josef R. Ehrlich wychował się w Brodach. Wzrastał w rodzinie żydowskiej, w otoczeniu chasydów, a w chederach otrzymał tradycyjne religijne wykształcenie. Jako nastolatek rozpoczął naukę w szkole żydowskiej z obowiązującym językiem niemieckim, znalazł się więc w obrębie wpływów kultury niemieckiej. Jego nauczyciele - zwolennicy idei oświeceniowych (maskile) - wywarli wpływ na jego postawę i decyzje życiowe. W tym czasie młody Ehrlich zarabiał na swoje utrzymanie, udzielając korepetycji oraz lekcji kaligrafii. Pracę tę i dach nad głową zapewniali mu akulturowani do kultury niemieckiej wpływowi przedstawiciele brodzkiego kupiectwa. To dzięki ich wsparciu zdołał ukończyć szkołę czteroklasową i wyjechać z Brodów do Wiednia. Pierwszy etap życia, a zwłaszcza proces odchodzenia od tradycyjnej, chasydzkiej społeczności, opisał we wspomnieniach Der Weg meines Lebens. Pozostają one głównym źródłem wiedzy o dzieciństwie i młodości autora.

W pierwszym rozdziale Ehrlich przedstawił okoliczności swojego przyjścia na świat. Poprzedziła je epidemia cholery, której ofiarami padli ojciec - noszący te same co on imiona: Josef Ruwen - i rodzeństwo przyszłego pisarza[5]. Matka - Gütele - na skutek tych tragicznych przeżyć straciła wzrok, musiała więc oddać najmłodszego i jedynego już syna na wychowanie bezdzietnemu małżeństwu - Samuelowi i Freide Wolfsteinom[6]. Poza zmarłymi i żyjącą matką Ehrlich nie wspominał o innych członkach rodziny. Księgi metrykalne gminy żydowskiej w Brodach zawierają wpisy narodzin dzieci w rodzinach o tym samym nazwisku, nie wiadomo jednak, czy były spokrewnione[7]. W pierwszych rozdziałach wspomnień pisarz poświęcił uwagę głównie swoim bliskim i chasydom, wśród których wzrastał. W kolejnych rozdziałach ważne miejsce zajmuje szkoła - rówieśnicy i nauczyciele, a także środowisko naturalne - galicyjska przyroda. Ehrlich stworzył nieco tendencyjny obraz żydowskiego miasteczka widzianego oczyma chłopca, a następnie buntującego się dorastającego młodzieńca. Jego opis Brodów i ich mieszkańców, a zwłaszcza dominującej społeczności żydowskiej, należy jednak poszerzyć i uzupełnić o ustalenia historyków.

Brody, oddalone od Lwowa o 95 km, leżą na rozległej równinie nad rzeczką Suchowólką (Boldurką). W przeszłości osadę, a potem miasto, otaczały lasy, moczary i błota. Od pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku aż do pierwszej wojny światowej w pobliżu przebiegała granica austriacko-rosyjska z przejściem granicznym Brody - Radziwiłłów.

W XVIII i do połowy XIX wieku Brody były trzecim co do wielkości miastem w Galicji (po Lwowie i Krakowie)[8]. W 1778 roku uzyskały status wolnego miasta handlowego. W 1857 roku mieszkało tu 474 kupców i 746 pomocników handlowych oraz 463 fabrykantów i 588 pomocników przemysłowych (czeladników)[9]. Ludność miasta stanowili przede wszystkim Żydzi, a także Polacy, Ukraińcy oraz nieliczni Niemcy i Ormianie[10]. Pod względem wyznaniowym najwięcej było żydów - 14 286, 1233 rzymskich katolików, 766 grekokatolików i 38 ewangelików (luteranów)[11].

Z połowy XIX wieku pochodzą pierwsze publikacje przedstawiające historię miasta autorstwa Tymoteusza Lipińskiego[12] i Sadoka Barącza[13]. Wykorzystali oni liczne opracowania i źródła archiwalne[14]. Uwzględnili także pierwszy geograficzno-statystyczny opis Galicji i Lodomerii pióra Ewarysta Andrzeja Kuropatnickiego[15]. Cytowali również egodokumenty, na przykład listy, opisy podróży[16], o których więcej poniżej. Historiografowie ci koncentrowali się przede wszystkim na historii miasta i jego znaczeniu gospodarczym. Przedwojenne opracowania naukowe dotyczące miasta i handlu wydali Tadeusz Lutman oraz Edward Bernhaut[17]. O brodzkich Żydach pisał także Dawid Wurm, najpierw w pracy magisterskiej, a następnie w książce Z dziejów żydostwa brodzkiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej (do r. 1772)[18]. Żydów przestawił jako ludność tubylczą, w odróżnieniu od kolonistów - Ormian i Szkotów, a Brody określił jako miasto na rubieży dwóch ziem - Polski i Rusi[19].

Po drugiej wojnie światowej, z inicjatywy ocalałych z Holokaustu dawnych żydowskich mieszkańców Brodów, opublikowano zbiór wspomnień - przede wszystkim hebrajskojęzyczną księgę pamięci[20]. Motyw upamiętniania kierował również autorami ukraińskojęzycznymi, którzy publikowali na emigracji[21]. Po wojnie liczne były także opracowania rosyjskojęzyczne, głównie o charakterze regionalnym; prace tego typu wciąż się ukazują[22]. W Polsce, zwłaszcza od przełomu lat dziewięćdziesiątych XX wieku, wydawano liczne publikacje poświęcone Kresom Wschodnim, między innymi Galicji[23]. W tym czasie książki o Brodach wydał Zbigniew Kościów[24]. Ze względu na wielość publikacji nie sposób wymienić wszystkich.

O Brodach pisze się najczęściej jako o miasteczku żydowskim, wschodnim sztetlu, w którym większość mieszkańców stanowili Żydzi. Należy jednak podkreślić wielokulturowość Galicji i Brodów, a ponadto przygraniczny charakter miasta. Jego specyfikę, jak również zachodzące w nim procesy kulturowe analizował Börries Kuzmany w interesującej i wartościowej historiograficznie monografii Brody. Eine galizische Grenzstadt im langen 19. Jahrhundert[25]. Autor korzystał ze źródeł archiwalnych, a także z większości wspomnianych opracowań[26]. Perspektywę wielokulturowości przyjął także Tomasz Kargol, koncentrując się jednak na historii gospodarczej, a nie na żydowskiej[27].

Miasto prywatne

Dawnych, wręcz starożytnych, początków Brodów szukał Tymoteusz Lipiński, odwołał się jednak tylko do przekazów średniowiecznych, podobnie jak wspomniany Sadok Barącz[28]. Według tych badaczy pierwsze wzmianki dotyczą zamku Olesko i przyległych ziem, które Władysław Jagiellończyk podarował w 1441 roku wraz z osadą brodzką Janowi Sienińskiemu (Sienieńskiemu) herbu Dębno, podkomorzemu przemyskiemu i staroście sandomierskiemu. Osadę, a potem miasteczko, nazwano Brodami z powodu okolicznych mokradeł i błot. W 1580 roku spadkobiercy Sienińskich - Kamienieccy - sprzedali Brody Stanisławowi Żółkiewskiemu, wojewodzie bełskiemu, który wybudował zamek, a miasto, od swojego herbu, nazwał Lubicz (używano też formy Lubicze). W 1654 roku król Stefan Batory wydał zgodę na budowę miasta warownego na prawie magdeburskim, zapewniając swobodę budowy i osadnictwa[29]. Od tego czasu znaczenie Brodów wzrastało. Mieszczanie byli zwolnieni z wszelkich ceł, a więc rozwijał się handel. Dwa razy w tygodniu odbywały się targi, a w ciągu roku - trzy duże jarmarki. Wśród mieszkańców i kupców byli Żydzi - pierwsza poświadczona ich obecność datowana jest na rok 1588[30].

Potomni Żółkiewskiego wrócili do wciąż używanej przez mieszkańców nazwy Brody, a w 1629 roku sprzedali je Stanisławowi Koniecpolskiemu, kasztelanowi krakowskiemu. W tym czasie, dzięki przywilejowi Władysława IV z 1633 roku, jeszcze lepiej rozwijał się handel w mieście[31]. Następnie Brody trafiły do rąk królewicza Jakuba Sobieskiego, który 4 czerwca 1699 roku potwierdził wcześniejsze przywileje: "Stosując się do dawnych praw i przywilejów od antecesorów naszych Żydom i obywatelom miasta Brody nazwanego, [...] niniejszym listem naszym konserwujemy i konfirmujemy"[32]. Warunkowały one nie tylko rozwój miasta, lecz także rozkwit żydowskiej społeczności na zasadach respektujących - co istotne - ich odmienność religijną. Żydzi mogli budować domy, drewniane i murowane, osobne dla rabina i kantora, łaźnię (mykwę), szkołę (czyli synagogę), mieli prawo założyć własny szpital i cmentarz (w dokumentach królewskich zwany okopiskiem). Budynki te i cmentarze, ze względu na funkcje, jakie pełniły, miały znaczenie dla życia religijnego w wymiarze indywidualnym i wspólnotowym - kahału, czyli gminy żydowskiej[33].

W XVIII wieku Brody należały do rodziny Potockich, a w zamku brodzkim mieszkał hetman Józef Potocki, "jeden z najmożniejszych magnatów polskich" - jak pisał o nim Lipiński[34]. Zezwolił on Żydom między innymi nabywać grunty, co wówczas nie było zjawiskiem częstym[35]. W 1742 roku, po jednym z wielkich pożarów, Ormianie na stałe opuścili miasto. Żydzi zdominowali więc handel, a do miasta "przybywali z dalekich krajów kupcy z bogatymi towarami na jarmark świętojurski"[36]. Skupowano od nich skóry, aksamit, jedwabie, chustki, koronki, rękawiczki, wyroby wełniane. Wiele z tych towarów wieziono następnie na słynne targi w Lipsku[37]. Handlowano także miodem i woskiem. W XVIII wieku Żydzi stanowili większość mieszkańców Brodów; z pewnością był to czas ich ekonomicznego rozkwitu. Dzięki handlowi przyczyniali się także do rozwoju miasta. Należy jednak podkreślić, że Brody były miastem prywatnym, przechodziły z rąk do rąk polskich możnowładców: Sienińskich, Kamienieckich, Żółkiewskich, Koniecpolskich, Sobieskich, Potockich, Młodeckich[38]. Stwarzali oni warunki do życia i handlu, szczególnie w latach wojen, najazdów czy po pożarach, często nawiedzających miasto[39]. Raphael Mahler, odnosząc się do danych statystycznych ze spisu żydowskiego z 1764 roku, kilkukrotnie podkreślał, że Brody były najliczniejszą gminą żydowską w Rzeczypospolitej (ponad 8600 osób), większą niż Lwów (blisko 7400) czy Kraków (około 4150)[40]. Wiek XVIII i początek wieku XIX to okres rozkwitu miasta i społeczności żydowskiej.

Po pierwszym rozbiorze Polski Brody znalazły się w granicach monarchii habsburskiej, a wojsko austriackie weszło do miasta 5 sierpnia 1772 roku. W 1773 roku odwiedził je cesarz Józef II Habsburg. W liście do cesarzowej Katarzyny z 5 maja 1787 roku nazwał miasto "współczesną Jerozolimą, w której mieszka 18 tysięcy Żydów"[41]. Po wizycie w Brodach miał powiedzieć: "Teraz rozumiem, dlaczego mam tytuł króla Jerozolimy"[42]. Uniwersałem cesarskim monarcha zwolnił mieszczan od podatków przez dziesięć lat, wyłączył z cła, zalecił budowanie nowych kamienic[43]. Od 1 października 1778 roku i przez następne stulecie Brody były wolnym miastem handlowym. Handlowano bez ograniczeń, przewożąc towary ze wschodu na zachód, na przykład z Odessy do włoskich portów w Fiume i Trieście, ponadto do Gdańska, Hamburga, a także z Lipska i Wrocławia[44]. Koniec wieku XVIII i początek XIX to niewątpliwie złoty okres Brodów. Tak opisał je w 1786 roku Kuropatnicki:

To miasto wolne co do handlu [...]. Miasto ludne, nasadne, stolica Żydów [podkr. - A.R.], teraz przecie chrześcijan nieco przybywa. Dom z magazynami Laszkiewiczów w mieście najzdobniejszy, fara murowana, przy niej i kapłan ormiańskiej nacyi nabożeństwo odprawia [...]. Miasto zdobi się wspaniałym zamkiem między błotami. Droga środkiem miasta idzie murowana, ulice są wąskie, domy gęste drewniane, po ostatnim pogorzelisku więcej murów się pokazuje[45].

Droga, która "środkiem miasta idzie", to zapewne ulica Leszniowska, ciągnąca się przez całe Brody z północy na południe. W przestrzeni miasta ważne były również lokale użytkowe, magazyny i sklepy oraz kościoły i cerkwie, a w XIX wieku także inne gmachy i urzędy, na przykład powiatowy, podatkowy, gminny, komisariat policji, sąd powiatowy, szkoły, szpitale (chrześcijański oraz żydowski)[46]. Stanowiły one przestrzeń życia i aktywności mieszkańców, zwłaszcza Żydów, gdyż to oni w znacznym stopniu tworzyli historię miasta, jego kulturę materialną i duchową.

"Stolica Żydów"

Powyższe określenie użyte przez Kuropatnickiego wskazuje, że Brody postrzegano jako miasto żydowskie. Od XVI wieku stało się ono ważnym ośrodkiem żydowskiego życia religijnego[47]. Do istotnych ze względu na praktyki religijne miejsc należały synagogi i inne sale modlitw, cmentarz oraz mykwa. W połowie XIX wieku Barącz tak pisał o synagogach i bibliotece żydowskiej:

[...] żydowskich synagog jest kilka, prócz tego jeszcze 100 bożnic prywatnych z siedzibą rabina obwodowego i dwóch mistrzów religijnych. Największa synagoga z płaskim dachem i wystawą, podług napisu hebrajskiego zbudowana została w roku 5502 (1742), z dala podobna jest do zamku jakiego. Mała synagoga, podług podania, ma być najstarszym żydowskim zabudowaniem. Izraelici posiadają też bibliotekę składającą się z 8000 ksiąg żydowskich[48].

Opis ten uszczegółowił Wurm:

[...] okazała "wielka synagoga", warowna, z wysokim bastionem, zaopatrzona w otwory na rusznice. [...] do wnętrza prowadzą liczne schody. Cztery filary dźwigają sklepienie, a w środku wznosi się estrada [bima - A.R.] otoczona balustradą. Ściany są ozdobione kinkietami, z których jeden ma pochodzić z czasów założenia synagogi. Zachowały się po dziś dzień [1935 r. - A.R.] piękne ozdoby rodałów, przede wszystkim korony (jedna z r. 1753). Misterna robota, piękne wykonanie, wzbudzają podziw. Korony te i inne srebrne ozdoby oraz wzorzyste kotary stanowią ślad bogactwa i artystycznego smaku dawnej gminy żydowskiej w Brodach. Podziwiają ją dotychczas i niezwykłym kultem otaczają nie tylko Żydzi, ale też historycy sztuki i artyści malarze[49].

Barącz napisał także, że "do miejsc poświęconych zabawie należy lasek pobliski, pański park, piękne ogrody p. Hausnera, Müllera, rabina miejscowego i ogród owocowy p. Bernsteina"[50]. Do 1863 roku rabinem obwodowym był Michael Kristiampoler[51] (Jechiel Michel Benzion, syn Meira). W mieście było zawsze co najmniej kilku rabinów i dajanów (sędziów zasiadających w sądzie religijnym).

Cmentarze były dwa, dwa były także stowarzyszenia, których członkowie zajmowali się chorymi i zmarłymi: Chewrat bikurcholim i Chewra kadisza[52]. Istniał także przytułek, zwany hekdejsz, pełniący funkcję szpitala. W 1832 roku Jüdl Nathanson założył nowy szpital izraelicki[53]. Inicjatywę tę wsparł darowizną Majer Kallir (1789-1875), niezwykle ważna postać dla Żydów brodzkich. Kallir był bankierem, burmistrzem Brodów, posłem do galicyjskiego Sejmu Krajowego, zwolennikiem akulturacji do kultury niemieckiej i równouprawnienia Żydów, o co zabiegał u władz austriackich[54]. W 1860 roku stał na czele Handels- und Gewerbekammer (Izby Przemysłowo-Handlowej) w Brodach. Fundacje Kallirów - Majera i jego syna Nathana, stanowiły duże wsparcie dla społeczności żydowskiej, w tym dla młodzieży kształcącej się w dziedzinach agronomii i rzemiosł[55]. Ponadto do dobroczyńców gminy żydowskiej i miasta należeli Mark Bernstein, rodziny Byków, Nirensteinów i Natansohnów[56].

W mieście funkcjonowały liczne chedery, czyli żydowskie szkoły religijne dla dzieci od trzeciego roku życia, a więc poziomu podstawowego. Uczyli w nich mełamedzi i belfrzy - nie byli jednak urzędnikami jak nauczyciele szkół miejskich czy dofinansowywanych przez państwo. W Brodach było kilka takich placówek edukacyjnych. Od 1784 roku istniała szkoła główna normalna. Żydzi posiadali swoją szkołę od 1815 roku[57]. Po 1851 roku obydwie zostały zreformowane. W 1853 roku powstała niższa szkoła realna, w której mogły się uczyć także dzieci żydowskie - miały osobne lekcje religii. Wówczas założono również - co ważne - na wzór szkół lwowskiej i tarnopolskiej, a więc według wzorów niemieckich (i oświeceniowych), Haupt- und Mädchenschule, czyli izraelicką szkołę główną dla dziewcząt i chłopców[58]. To w niej uczył się Josef Ehrlich - w klasach niższych. Szkoła miała cztery poziomy, odrębne klasy dla dziewcząt i chłopców. Dyrektorem był Hirsch Reittmann. Pracowało w niej kilkunastu nauczycieli; w latach 1858-1860 było ich szesnastu. Zatrudniano także woźnego[59].

Nauczycieli, wśród nich tak dla Ehrlicha ważnego Hirscha Ben-Ziona Barata, uważano za maskili - zwolenników idei oświeceniowych[60]. Należy podkreślić, że nauczyciele Ehrlicha stanowili kolejne pokolenie maskili. Z Brodów pochodzili bowiem lub byli związani z miastem pierwsi promotorzy oświecenia żydowskiego (haskali)[61]. U schyłku XVIII i na początku XIX wieku jego głównymi ośrodkami były miasta niemieckie: Berlin, Wrocław, Frankfurt nad Menem, Królewiec. Idee oświeceniowe przenikały do brodzkiej społeczności dzięki kupcom jeżdżącym na targi do Wrocławia i Lipska[62]. Majer Bałaban, żydowski historyk, w przedmowie do pracy Wurma napisał:

Brody należą do gmin ważniejszych w zespole naszych dziejów w Polsce, i to z wielu względów: posiadały one wielką gminę żydowską, która w czasach austriackich stanowiła nie tylko ośrodek handlu (jako wolne miasto od r. 1779), lecz także ośrodek oświecenia, tzw. haskali[63].

Z Brodami, uważanymi za centrum haskali galicyjskiej, związanych było kilka postaci. Jako pioniera tego ruchu należy wymienić Izraela z Zamościa (1715-1772), wielkiego talmudystę, wybitnego znawcę filozofii żydowskiej, matematyka i astronoma[64]. W połowie XVIII wieku przybył on z Berlina do Brodów, w których mieszkał aż do śmierci. Inne ważne postaci galicyjskiej haskali to na przykład Nachman Krochmal, Jakob Szmuel Byk, Izaak Erter. Krochmal (1785-1840) urodził się w Brodach. Swoje zainteresowania koncentrował na starożytnej historii Żydów i myśli żydowskiej. Po ożenku mieszkał w Żółkwi, a także przez pewien czas we Lwowie. Znał łacinę, francuski i niemiecki. Studiował dzieła niemieckich filozofów, zwłaszcza Immanuela Kanta. Jego jedyną książkę zredagował słynny niemiecki uczony Leopold Zunz - czołowa postać ruchu Wissenschaft des Judentums (wiedzy o judaizmie).

W Brodach urodził się i zmarł Jakow Szmuel Byk (1772-1831). Należał do wspomnianej zamożnej rodziny kupieckiej. Był kupcem, ale przede wszystkim pisarzem, tłumaczem, satyrykiem i zwolennikiem idei haskalowych. Na hebrajski przekładał prozę i poezję francuską oraz angielską. Uważał, że potrzebne są tłumaczenia na jidysz oraz tworzenie w tym języku, zrozumiałym dla większości czytelników z żydowskiej społeczności. Warto dodać, że początkowo drwił z chasydyzmu, ale z czasem zmienił przekonania; szacunkiem darzył zwykłych, prostych Żydów i poświęcił się pracy na rzecz brodzkiej społeczności. Zmarł, angażując się w pomoc ofiarom epidemii cholery. Wiele dzieł Byka spłonęło w jednym z pożarów Brodów (w 1835 r.), już po jego śmierci.

Izaak Erter (1792-1851) był w młodości chasydem. Później pisał utwory satyryczne i tłumaczył z języka angielskiego. W młodości był chasydem. Mieszkał we Lwowie, a także w Brodach. W Budapeszcie ukończył studia medyczne. Pracował z oddaniem na rzecz ubogich w różnych miejscach, także w Brodach, gdzie zmarł. Ehrlich nie wymienił jego nazwiska ani innych słynnych maskili, których w Brodach było jeszcze kilku[65].

Należy podkreślić, że już w XVIII wieku miasto słynęło z żydowskich uczonych - rabinów talmudystów. Wurm pisał o działającej w połowie XVIII wieku słynnej elitarnej grupie uczonych kabalistów, znanej jako klojz z Brodów[66]. Studiowali oni Biblię i Talmud oraz komentarze rabiniczne, zwłaszcza teksty kabalistyczne i mistyczne. Założycielem klojzu był rabin Chaim Landau, zmarły w 1797 roku[67]. Brodzki klojz wywarł istotny wpływ na ukształtowanie się elity rabinicznej Rzeczypospolitej i Europy Środkowo-Wschodniej w drugiej połowie XVIII wieku.

W Brodach w 1772 roku rzucono jedną z pierwszych klątw (cherem) na chasydów i chasydyzm. Zwolenników tego ruchu jednak stopniowo przybywało[68]. W końcu XVIII wieku chasydyzm był już w mieście zakorzeniony, może dzięki drobnym handlarzom podróżującym na Podole i pobliski Wołyń, gdzie chasydyzm pojawił się nieco wcześniej[69]. W XIX wieku Brody stały się ośrodkiem tego ruchu, choć ze względu na siłę środowisk haskalowych i proniemieckiej akulturacji nigdy nie zostały przez chasydyzm zdominowane. W XIX wieku w miasteczku mieszkali członkowie różnych grup chasydzkich, a na przełomie XIX i XX wieku byli to zwolennicy cadyków z Bełza, Bursztyna, Husiatyna, Rzeszowa, Strzelisk, Wyżnicy i Maciejowa[70]. W swoich wspomnieniach Ehrlich wymienił przywódców religijnych z Bełza[71], z Leśniowa, pisał także o chasydach kockich (rozdz. VI)[72]. Wielokrotnie wspominana przez niego wspólnota chasydów Jollesa to nie grupa analogiczna do wspólnot chasydzkich zwolenników cadyków z Bełza czy Kocka, lecz lokalna izba modlitewna należąca do niezidentyfikowanego Jollesa, w której modlili się miejscowi chasydzi. W Galicji takie klojzy, fundowane przez osoby prywatne i skupiające zwolenników różnych grup chasydzkich, były w XIX wieku dość częste.

Wurm twierdził, że "powstał kult Brodów w literaturze i legendzie chasydzkiej"[73], co wynikało z pozycji wspomnianego brodzkiego klojzu i jego znaczenia dla żydowskich tradycji mistycznych w Europie Wschodniej. Echo tego kultu stanowią jego własne słowa, że Brody "ujmują w XIX stuleciu w swe ręce ster nawy duchowej żydostwa galicyjskiego"[74]. Podkreślał nie tylko religijny purytanizm, lecz także wysoki poziom nauki (zapewne w XVIII wieku), obecność wybitnych znawców Talmudu i Pisma Świętego, którzy "dodają żydowskim Brodom niebywałego splendoru"[75].