Dramaty o żołnierzach wyklętych - Mariusz Solecki

Temat antykomunistycznego podziemia zbrojnego w polskiej literaturze najpełniej doszedł do głosu w prozie1. Utwory dramatyczne poświęcone żołnierzom wyklętym funkcjonują w głębokim cieniu epiki, a ostatnimi czasy - nawet i liryki2. Właśnie dlatego, że nie zyskały sławy Popiołu i diamentu J. Andrzejewskiego, Kolumbów... R. Bratnego czy też Wilków Z. Herberta, ze względów poznawczych powinny być zaprezentowane szerszej publiczności.

Odwety (1948)

Nie tak dawno problematykę Odwetów Leona Kruczkowskiego ujmowano następująco: "Akcja sztuki rozgrywa się wiosną 1946 roku i ukazuje konflikt między ludźmi oddanymi budowie Polski Ludowej (dyr. Jagmin) a siłami reakcyjnego podziemia (były pułkownik Okulicz), między którymi toczy się walka o dusze zdezorientowanej młodzieży, uwikłanej w konspirację przeciw Polsce Ludowej (Julek). Konflikt uplastyczniają powiązania rodzinne bohaterów"3. W wolnym kraju nie wypada posługiwać się sformułowaniami sfabrykowanymi na użytek legitymizacji narzuconego przez obce mocarstwo systemu; należy stworzyć język oddający polską rację stanu. Więc o czym de facto są Odwety?

Akcja dramatu istotnie rozgrywa się "wiosną 1946 roku", majową porą. Z didaskaliów wiemy, że "toczy się w jednym z mniejszych miast wojewódzkich Polski"4. Konflikt zarysowany w utworze rzeczywiście dotyczy płk. Wiktora Okulicza i dyrektora gimnazjum Stefana Jagmina, którzy są stronami w psychomachii ześrodkowanej na młodym Julku. Ów konflikt w rzeczy samej "uplastyczniają powiązania rodzinne bohaterów". Jedno się tylko nie zgadza z prawdą roku 1946 w okaleczonej Polsce: to nie towarzysz Jagmin służy suwerennej ojczyźnie, a pułkownik Okulicz z "reakcyjnego", czyli z niepodległościowego podziemia.

Wiktor Okulicz nie jest bynajmniej "byłym" pułkownikiem, jak sugeruje w tekście pobocznym dramatu Kruczkowski. Tak, komuniści nie uznają jego stopnia wojskowego. Nie jest przecież ich pułkownikiem, dosłużył się tak wysokiej szarży za "pańskiej" Polski, w nowej nie ma szans na zachowanie przedwojennego status quo; tu nie matura, lecz chęć szczera robi z człeka oficera.

48-letni Wiktor Okulicz niezmiennie pozostaje pułkownikiem w strukturach podziemnej organizacji, stawiającej zbrojny opór sowietyzacji kraju. Jaka to konkretnie organizacja, nie dowiemy się z Odwetów5. W jej skład wchodzą, oprócz Wiktora, Julek Okulicz oraz niezabierający ani razu głosu "Roman".

Wiktor walczył ze swoim przybranym synem Julkiem w powstaniu warszawskim, wychowywał chłopaka po żołniersku, wpajał mu podstawowe idee etosu przedwojennego oficera: honor, wierność, całkowite oddanie sprawie. Komuniście Kruczkowskiemu nie w smak była taka aksjologia - ludzie jej hołdujący strzelali do czerwonych. Jak więc nazwał kształtowanie charakteru w duchu patriotycznym? - tresurą. Nie poprzestał na tym. Okulicz nie formował chłopca, on go łamał. Miał do tego osobisty powód - odegranie się na wiarołomnej żonie Sabinie, która wyznaje w rozmowie z córką Matyldą: "Wierz mi, byłam gotowa odejść z Julkiem, zostawić ojcu ciebie samą, czteroletnią dziewczynkę... (...) Twój ojciec, bojąc się skandalu, potrafił zrobić z tego gest wielkoduszności. Zastrzegł sobie za to wyłączny wpływ na wychowanie Julka - przeciw mnie, przeciw tamtemu... Ach, to potrafił!"6.

Notatki

Zainteresowanych szczegółami odsyłam do monografii: M. Solecki, Literackie portrety żołnierzy wyklętych. Esej o literaturze polskiej lat 1948-2010, Łomianki 2013, gdzie piszę również szerzej o Odwetach Kruczkowskiego i Ostatnim bracie Drozdowskiego, a także do: M. Solecki, Wynurzenie z czerwonej rzeki, Łomianki 2017, gdzie jeden z rozdziałów poświęcony jest prozatorskiemu wizerunkowi antykomunistycznych partyzantów.

O wierszach inspirowanych biografiami żołnierzy wyklętych więcej w III części książki: M. Solecki, Historie pisane przez wojnę, Łomianki 2015. Najważniejsze teksty poetyckie poświęcone uczestnikom II konspiracji zebrałem w: Płaszcz chwały. Antologia wierszy o Żołnierzach Wyklętych, wyb., układ, wstęp, objaśnienia, noty o poetach i utworach M. Solecki, Warszawa 2017.

O Polskę wolną i sprawiedliwą. Materiały repertuarowe w wyborze R. Matuszewskiego, Warszawa 1969, s. 393.

L. Kruczkowski, Odwety, w: idem, Dramaty, Warszawa 1962, s. 6.

Stanisław Stabro rozpoznaje ją jako Armię Krajową, pisząc, iż Leon Kruczkowski w Odwetach "podjął podobną jak w Popiele i diamencie Jerzego Andrzejewskiego problematykę zagubienia młodzieży AK-owskiej tuż po wojnie". S. Stabro, Literatura polska 1944-2000 w zarysie, Kraków 2005, s. 27.

L. Kruczkowski, Odwety, s. 54.