1.
1906, 1918, 1921, 1934, 1939, 1942, 1945
Społ, ale cuci wczas rano i je jeszcze ćma, i je październik, durch je ciepło, przed piyrszymi przimrozkami. Josef śpi we jednym ł?żku z modszym bratym i wiy, że mamulka by sie gorszyła, keby ôbudzi?ł brata, t?ż spod pierziny wymyk? sie jak nojciszyj. Wygl?nd? ôknym na plac.
Plac je połny marasu, ôbkol?ny gospodarskimi stawiyniami z wiśniowyj, twardyj cegły. Z takij cegły zbudowane s?m d?m, szopy, chlywiki i hinterhausy. Niydaleko, na g?rce, co kejś była grodym, stoji drzewianny kości?ł.
- Zaś tela marasu... - na sztoku niżyj tr?pi sie mamulka, jak wygl?nd? ôknym waszkuchnie, bo dyszcz wypołni? plac marasym.
- Mamulka już s?m we waszkuchni - pad? zza plec?w Josefa modszy brat, co jednak sie ôbudzi?ł.
Mamulka była tam już wczorej, społym z ciotk?m uciyrały korzynie i w?ni?nce korcze, i ôwoce jałowca, i kolyndr?, i z?zw?r, uciyrały i usuwały na szykowne hołdki, wele drobnych rozynek, tytek z majerankym, kole suchych żymeł pokr?nych w kostk? - a jak piyknie kroji sie such? żymł?, z jakim trzaskym, i wiela ôst?w? po tym kr?niu kruszk?w - wszyjsko to bardzo w?niało, nyńciyło i mierziyło we jednym czasie.
Josefowi Magnorowi je ôziym l?t i wygl?nd? na plac, i w k?ńcu s?m, doczekoł sie: na plac wchodz?m mas?rz z czel?dnikym, ôba we kitlach, nies?m noże i topory.
We chlywiku stoji świnia.
Świnia sie rodzi. Świnia żyje. Świni? kupuje ôjciec ôd Josefa, Wilhelm, kupuje j? za marki, a s?m to czasy, kej marka umiyni? sie na złoto, bo niyskorzij już sie niy umiyni?, bo wojna je drog?. Prz?dzij kupowoł świni? Wilhelm?w ôjciec, Otto, za talary zwi?nzkowe, a jeszcze wczaśnij Otton?w ôjciec, Friedmar, za talary pruske, i wszyjscy chowi?m te nastympne świnki w chlywie, futruj?m ich ściepkami z ludzkigo stoła, i świnki jedz?m, rosn?m i zmiyniaj?m sie w świnie, i tak świnia żyje. Świnia rośnie. Świnia rubnie.
A potym przichodzi podzim, a z podzimym przichodz?m mas?rz z czel?dnikym, a świnia niy wiy, aż jij niy wywied?m na plac, i wtyncz?s już wiy, i miarkuje swoj?m świńsk?m m?ndrości?m, co sie dzieje, i godzi sie z tym, choci?ż cołki jeji instynkt sie na to niy godzi, niy godzi sie na to, iże j? byd?m walić ôbuchym bez łeb, że byd?m jij podrzinać g?rdziyl, ôp?lać szk?cin?, ôbwieszać j? na h?ku za fesle i dzielić jeji ciało na tajle, tymu instynkt sie sprzeciwi?, świnia chce walczyć ô życie. Ale je tyż m?ndrość ôd świnie, skryt? m?ndrość ôd świnie, ker? na to przist?w?. We swyj głymbszyj, skrytyj pod instynktym m?ndrości świnia wiy, że musi powr?cić do ziymie, z keryj sie narodziyła.
Josef wygl?nd? na plac. Na plac wychodz?m mas?rz ze czel?dnikym, nies?m noże i topory, witaj?m sie z matk?m i ciotk?m Trud?m, rozkł?daj?m warsztat swojigo krwawego fachu.
- Str?ć mi sie, ty drachu! - krziczy matka do Josefa. - Raus, do d?m, aber sofort!
Mas?rz Erwin Golla troch? sie chwiyje na nogach, a matka wynosi jeszcze sznapsa i nalyw? go mas?rzowi, i za jego łaskawym przizwolyniym nalyw? czel?dnikowi, co mu je Hanys Grychtoll i co niynawidzi swojigo majstra ôżyr?ka, niynawidzi go za wszyjske szlagi bez gymb?, co przij?n z pokor?m, bo musioł, a jeszcze barzij za te szlagi bez gymb?, co trza bydzie zniyś we prziszłości, ale jednego dnia, w m?ju roku 1921, Hanys Grychtoll przidzie do chałpy ôd Erwina Golle z p?r?ma kamratami i zymści sie za te wszyjske szlagi bez gymb?, i potym bydzie dziwać sie na skrwawi?ne, choci?ż żywe jeszcze ciało ôd mas?rza Golle - z wielkim zawiedzyniym bydzie na nie dziwać, bo wtyncz?s spokopi, iże szlagi kijami i kolb?m staryj flinty niy zmazały ani jednego ze szlag?w, co dostoł wczaśnij, wszyjske szlagi bez gymb?, jake Hanys Grychtoll dostoł ôd Erwina Golle, s?m jak w kamiyniu wyryte na wieczn? pamiyńć, we gymbie Hanysa wypisane, niyzmazalne.
Kamraty chc?m zabić Golli, ale Hanys Grychtoll ich strzimuje, ôdwodzi, a im, strzimanym, zar?z brakuje ôpow?gi i niy zabijaj?m Erwina Golle, ze ist?m strat?m dl? siebie, bo Golla ich zapamiynt? i ôziymn?ście l?t niyskorzij sk?że dw?ch ś nich k?mu trza, i przijad?m p? nich zdeterminowane chopy cz?rnym citroënym, i wezn?m ich cugym do Mauthausen, i tam ôba umrz?m, na tyfus i na śmierć. Citroën bydzie modelu Traction Avant, z przodnim napyndym i samonośn?m karoseryj?m, co je ważne, ale niy m? ż?dnego znaczyni?.
Przi biciu mas?rza Golle i pluciu n?ń jeszcze tego niy wiedz?m: ani tego, jaki bydzie model citroëna, ani jakij marki byd?m śmierć, tyfus i sztajnbruch. Możno by sie uspokojyli, keby wiedzieli, że marka Mauthausen w tyj branży je jedn?m z nojlepszych. Mauthausen-Gusen to bentley postrz?d k?ncyntracj?nslagr?w.
Hanysa Grychtoła ż?dyn niy weźnie do Mauthausen w 1939 roku, bo Hanys Grychtoł - po umiyniyniu dw?ch "l" we nazwisku na polske "ł" - zapij? sie na śmierć p?r? l?t wczaśnij. Zapić sie na śmierć niyma leko, to je nawet fest ciynżke i wiyncyj trefi? sie umrzić ôd k?mplikacyji, a niy ôd samego pici?, i gynau tak je z Hanysym, co ôżyr? sie tak, iże ôst?w? bez siebie i umarz? na śmierć na progu swojigo skr?mnego d?mku we Knurowie; jego umarzniynte ciało znojduje po p?ru godzinach Klara Grychtoł z d?mu Lanuszny, ż?na ôd niego, i nic niyma tym zn?leziskym udziwi?n? ani utr?pi?n?, bo niczego dobrego we żywobyciu ôd Hanysa Grychtoła niy zaznała, troch? kr?tkij przijymności, moc biydy; m? dziynki starani?m Grychtoła pi?ntk? dzieci, porz?nd rozbite wargi i wielke sini?ki na plecach, bo Hanys r?d bije Klar? na fleku, co tyż niy zmazuje starych szlag?w ôd Erwina Golle - z?wiz? Hanys durch pr?buje, w nadzieji, że sine pleca i zadek ôd ż?ny coś na jego d?wno tymu ôbtrzaskowan? gymb? p?mog?m.
- N?, toć i sie to sk?ńczyło, giździe zatrac?ny, żeś sam umar i leżysz w marasie, ôżyr?ku - pad? ze spokojym i filozoficznym us?ndkym Klara Grychtoł we styczniowe rano roku 1934 na progu knurowskigo famil?ka, nad ciałym swojigo chopa.
Ale tego niy wiy Hanys Grychtoll, jak pije swojigo sznapsa we październikowe rano roku 1906, i Golla tyż nic niy wiy - ani ô pobiciu, ani ô tym, jak w 1921 roku życie zachowie, coby je stracić w roku 1942 skuli zatkani? fetym żyły blisko serca, wartko, bolawo, ale wartko, ze strachym i we tym samym czasie z ulg?m ôdejdzie z tego świata, z iskr?m wiary, że ôdchodzi ku lepszymu, a niy we ćm?.
Jedynym stworzyniym, co już coś wiy, je świnia, bo jak wykludzaj?m j? z chlywika, to instynkt i m?ndrość padaj?m jij, co sie bydzie dzioło. Zefliczek we cor?z to srogszym podniecyniu prziziyr? sie, jak wi?nż?m świni? do klapy ôd gulika, jak Hanys trzimie j? za uszy, Golla ôbiyr? top?r, st?w? nad zwiyrzyńciym i przimiyrz? sie p?r? razy, coby chlasn?ńć je bez łeb ôbuchym, a matka ôd Zefliczka i ciotka Truda stoj?m już z ajmrami, gotowe zbiyrać ciepł? krew i miyszać j?, miyszać cołki czas, coby niy zastygła.
Golla sie przimiyrz?, Grychtoll trzimie za uszy, rok je 1906, co m? iste znaczynie, ale niywielke, i świat zd?w? sie trwać i niy zmiyniać: Golli, Grychtollowi, Josefowi, matce i ôjcu ôd Josefa, i świni, przi czym to, jak świnia sie świat przedstawi? (forszteluje, jak powiadaj?m Golla, Grychtoll, Zeflik, matka i ôjciec jego), nojmynij je sk?mplikowane i bez to nojbliższe pr?wdy, bo Golla, Grychtoll, Zeflik - mały Josef - ôjciec i matka jego patrz?m na świat jak ludzie. Je t?ż postrz?d ludzi wieś Deutsch Zernitz, w nij je drzewianny stary kości?ł i jeszcze niy taki stary far?rz Stawinoga (co je wielki Niymiec, ale porz?ndny, prawi?m ô nim we wsi), je Gleiwitz, kaj je gyricht, landrat, kasarnia ôd ułan?w i kasarnia ôd infanteryje, je gruba, kaj sie robi, i Berlin, kaj miyszk? kajzer.
Za moc wiedz?m, coby dobrze spokopić. Świnia wiy mynij, bezt?ż lepij rozumiy, rozumiy pr?wd? serca, co bije, i pr?wd? topora.
Pr?wda ôd świnie zaś hned sie wypołni, bo Golla przimiyrz? sie po si?dmy r?z, aż w k?ńcu zegin? sie i ze cołk?m siył?m wali, i niy trefi?, ôbuch topora sjyżdż? po boku ôd świńskij czaszki, rani świni? fest i praw? dł?ń ôd czel?dnika Grychtolla. Grychtoll pad? na ziymi? i wrzeszczy ôd b?lu i ôd strachu, isty, co Golla ôdr?mboł mu rynk?, i świnia tyż wrzeszczy ôd b?lu i ôd strachu, wyryw? sie, a skuli tego, że je do gulika do porz?ndku prziwi?nzan?, to wyryw? klap? i ci?ngnie j? za sob?m, jak żynie po placu i szuk? ret?nku znik?nd.
Golla, troch? bam?ntny ôd alkoholu, stoji ze toporym w rynce.
- Coście narobiyli, mas?rzu! - krziczy matka ôd Josefa, a Josef na g?rze d?mu w ôknie dyrg? ôd niyôbyczajnego podniecyni? i wszyjsko, co widzi, zapisuje sie w pamiyńci bajtla już na zawdy, i bez to myśli ô tym, jak wr?c? wojskowym cugym spod Lys na G?rny Śl?nsk, z marasu ôkop?w pod ziymi?, z ziymie w ziymi?.
- J? cie zabij?! - ryczy mas?rz Golla dwan?ście l?t przed chwil?m, co w nij Josef Magnor wr?c? wojskowym cugym spod Lys na G?rny Śl?nsk, kr?tke nogi ôd mas?rza Golle nad?waj?m ôgr?mnymu cielsku szw?ng i mas?rz Golla żynie we pog?ni za świni?m, w keryj skuli fetu b?łby bez szans, keby niy straszn? w?ga klapy ôd gulika, co j? świnia ci?ngnie za sob?m. Czel?dnik Grychtoll we wielkij samotności b?lu płacze i ôbziyr? z kożdyj str?ny rynk?, co z chwili na chwil? sinieje, i już wiy, iże Golla mu rynki niy ôdr?mboł, ino strzaskoł i zrani?ł, i bardzo boli Grychtolla, i świnia tyż je bardzo samotn? i wylynkan? we swojim b?lu, bo j? tyż bardzo boli.
- P?dź sam yno, pier?now?, zatrac?n?...! - ryczy Golla a podnosi top?r nad gow?, i dopad? w k?ńcu t?, co uciyk? i kwiczy, i wali toporym, i niy trefi?, i ôbal? sie, a świnia leci dalij, aż za powr?z, co nim ôna je prziwi?nzan? do klapy, chyt? matka i wtyncz?s Golla dopad? świni po trzeci r?z, i ter?z już trefi?, Zeflikowa matka we ôstatnim m?myncie ôdskakuje, ôbuch topora trzask? we świńsk? czaszk? i zaćmi?ny zwiyrz ôst?w? w marasie, tak jak w marasie ôstanie sztwierć stoleci? niyskorzij ciało ôd czel?dnika Grychtolla, co nigdy niy wyswobodzi?ł sie na majstra masarskigo, ale za to w nazwisku zmiyni?ł tuplowane "l" na "ł".
- Niy rycz jak baba, yno p?dź sam drabko, giździe jedyn! - wrzeszczy Golla do Grychtolla i Grychtoll idzie, i świniobicie wr?c? na swoj? dr?g?. Na plac schodzi ciotka ôd Josefa, Truda. Josef widzi Golli, choby troch? trzyźwiyjszego, srogim nożym przecinać świński kark, co ś niego chlust? strumiyń ciymnyj czerw?nyj krwie i szumin, chlust? do miski, co j? trzimie matka, a jak sie napołni, pod?w? j? ciotce, co miysz? w nij warzech?m, coby krew niy zastygła, a matka pod strumiyń podstawi? drug? misk?.
Ôpity Golla z ôbolałym Grychtollym pakuj?m świńske ciało do srogigo drzewiannego koryta, co w nim matka ôd Josefa porz?nd piere pranie, a ter?z społym ze ciotk?m Trud?m przinosz?m wielki kastr?l wrz?ncyj wody, kerym Golla i Grychtoll świni? parz?m i zdziyraj?m ś nij szk?cin?, po parzyniu ôbwieszaj?m j? na krziwulcu we dźwiyrzach ze waszkuchnie, Zeflik wylatuje na dw?r, już wiy, że może, matka go tyż woł?, i ter?z Zeflik dziw? sie, jak ôd krocza, ôpity, ale troch? ôtrzyźwiały mas?rz Golla zicher ruchami rozcin? świni? i z rozciyntego brzucha wylywaj?m sie modrosine bebechy, kere matka ôd Zeflika pozornie zbiyr? i rozdziel?.
- Jerzina, widzioł żeś te strzewa? - szepce zafascynowany Josef do brata.
Golla i Grychtoll bier?m rozdzielać świńske ciało na tajle. Matka ôd Zeflika i ciotka Truda stawiaj?m na waszkuchni kastr?l z gusu, co d? niego p?d?m świńske puca, nyrki, łeb, podgardle i dalsze tajle niyprzidajne do niczego inszego: tak warzi sie welflajsz, i kole dziesi?ntyj przichodz?m już piyrsi goście, prawie jak welflajsz je fertich. Mas?rz Golla już niy pije, gibko robi?m z czel?dnikym Grychtolym: po por?mbaniu świne, sn?ż?m jeji strzewa, z kerych nojprz?d narychtuj?m krupni?ki i żyml?ki, bez zal?nie krwi?m pogańskich krup?w z k?nskami fetu i suchych żymeł. Z żoł?ndka bydzie wielki preswuszt.
Matka ôd Zeflika i ciotka Truda robi?m tak samo wartko: warz?m, czynstuj?m gości sznapsym i piwym z browaru Scobela, warz?m kart?fle i kwaśn? ciaperkapust? do świyżego wusztu, na kery zaś przid?m goście ińsi i ci sami, co byli rano, przid?m na wuszt tak sztwierć na drug?, zjedz?m z kart?flami, popij?m, a potym na dr?g? dostan?m gościniec, k?nski świyżego miynsa, wusztu, preswuszty i leberwuszty na talyrzach do ôddani?, zawiniyntych w pł?ciynne serwety.
A Zeflik jy wuszty i żyml?ki i popij? wusztzup?m, i myśli ô świni, co umarła i znikła do imyntu jeji świńsk? postać a umiyniyła sie w jedzynie. Myśli ô jeji sinych strzewach.
Wr?c?m d? niego te szmaki: wusztu i żyml?k?w, i wusztzupy, i świyżego chleba ze świyżym preswusztym, i gorzki szmak piwa, co mu je d?w? spr?bować ôjciec i kere Josefowi Magnorowi niy szmakuje, wr?caj?m d? niego te szmaki, jak leży głymboko wy mie, pod ziymi?m i we ćmie, żywy, z nogami przikrytymi dek?m, a zagryz? ôstatni k?nsek starego wusztu zeschniyntym chlebym i popij? gorzoł?m, bam?ntny, ôsłabi?ny i chory, i jak je we utramyntnym śpiku, i jak leży we śniegu na placu d?mu w Prziszowicach.
