Janusz Dobieszewski
Kilka dodatków do Dostojewskiego Stanisława Cata-Mackiewicza
Wracając do Polski w 1956 roku, Stanisław Cat-Mackiewicz liczyć miał na to, że zostanie liderem prorządowej partii katolickiej, ale marzył także o objęciu katedry literatury rosyjskiej na którejś z polskich uczelni; mówiło się o Uniwersytecie Jagiellońskim. Były to marzenia głęboko osadzone w zainteresowaniach, w pisarstwie Mackiewicza, a jego liczne teksty - choćby Europa in flagranti, Odeszli w zmierzch i oczywiście Dostojewski - pozwalają sadzić, że ewentualne wykłady Mackiewicza z literatury rosyjskiej czy historii Rosji cieszyłyby się wzięciem i sławą nie tylko akademicką. Wnikliwie, subtelne, charyzmatyczne eseje, czy może raczej studia, zwłaszcza o trzech gigantach rosyjskiej literatury i rosyjskiej duchowości - Lwie Tołstoju, Dostojewskim i Czechowie - obiecywały tu naprawdę niemało. Jednak na tych obietnicach i przypuszczeniach musimy poprzestać; zresztą plany rusycystyczno-akademickie Mackiewicza na tyle były dalekie i ewentualne, by nie zgłaszać w tej sprawie do losu zbyt wielkich pretensji. Rusycystyczne pisane teksty Mackiewicza są wystarczająco satysfakcjonujące dla czytelnika, a w pierwszej kolejności odnosi się to do książki o Dostojewskim.
Angielska jej wersja ukazała się w roku 1947, polska - w 1957. Przyjęcie książki w obydwu przypadkach było bardzo pozytywne, czego dowodzą - obok wypowiedzi zarówno znawców tematu, jak i zwykłych czytelników - niemal natychmiastowe i do dziś ukazujące się wznowienia. Dostojewski Mackiewicza jest ciągle książką żywą - czytaną, komentowaną, cytowaną. Zawdzięcza to przejrzystej i nieskomplikowanej konstrukcji, znakomitemu stylowi i językowi, udanemu wyważeniu kwestii z zakresu twórczości oraz życia Dostojewskiego, równie udanemu połączeniu nastawienia opisowo-obiektywnego z subiektywno-oceniającym i z wyrazistą tezą główną.
Owa słynna teza główna głosi, że nie byłoby Dostojewskiego bez Anny Dostojewskiej. Ważną, ogromnie ważną, i nadzwyczaj pozytywną rolę drugiej żony Dostojewskiego w jego życiu i dla jego twórczości dostrzega się i docenia powszechnie, ale nikt chyba nie był aż takim admiratorem i promotorem Anny Dostojewskiej jak Mackiewicz. Według niego Ania odegrała rolę nie tyle nawet ratunkową, ile zbawczą dla życia Dostojewskiego, i nie tyle nawet inspirującą i opiekuńczą, ile założycielską dla geniuszu pisarza. Życie Dostojewskiego przebiegać miałoby w dwóch taktach: najpierw "nędzy, ustawicznej udręki i poniewierki" oraz "nerwowej depresji", a następnie - od końca 1866 roku, gdy poznaje Annę Snitkin a następnie oświadcza się i żeni z nią - czasu arcydzieł, który zawdzięczamy Ani; bez niej "nazwisko Dostojewskiego nie figurowałoby w ogóle w encyklopediach świata".
Sympatyzując z tezą Mackiewicza, chciałbym chwilę poprzyglądać się jej z pewną jednak intencją krytyczną (a i samokrytyczną, skoro z nią sympatyzuję). Chyba bowiem bez trudu daje się dostrzec czy przynajmniej odczuć pewną jednostronność, natrętność, nawet podejrzaną zapalczywość tej Mackiewicza "pochwały Ani". Jest to najwyraźniej pochwała kobiecej siły i harmonii życia, troski i zapobiegliwości, równowagi i "domowości", jakiegoś wyczucia horyzontu całości (życia, świata, bytu), a nie ulegania doraźnym pędom, energiom, tendencjom istnienia. Kobiece poświęcenie, opiekuńczość są tego dopiero rezultatem, a bez tego, same w sobie, łatwo przemieniają się w egzaltację, tanią czułostkowość, cierpiętnictwo i zgorzknienie. Dusza Ani była najwyraźniej przeniknięta ową życiową równowagą, która nie osuwa się w sentymentalizm czy histeryczność i która wydaje się na te zagrożenia wręcz immunizowana. Ale też w tym opiewaniu życiowej mądrości Ani wydaje się Mackiewicz w dwójnasób pozbawiony miary: po pierwsze, dowartościowuje Anię, z zaskakującym zarazem lekceważeniem i z niesprawiedliwą pochopnością dyskredytując inne kobiety (realne i literackie) Dostojewskiego; po drugie, chce w ową życiową mądrość Ani wpisać wszystkie osiągnięcia Dostojewskiego, a zarazem wypreparować tę mądrość z jakichkolwiek niedoskonałości (mądrość i miłość Ani miałaby być warunkiem i koniecznym, i wystarczającym owocności geniuszu Dostojewskiego).
Jeśli chodzi o kwestię pierwszą, to piękny portret Ani u Mackiewicza zdawałby się sugerować jakąś szerszą Mackiewicza wrażliwość na "sprawę kobiecą" u Dostojewskiego. Tymczasem jest tu Mackiewicz rygorystyczny i niemal małostkowy, potępiając te kobiety z kręgu Dostojewskiego, które nie wznoszą się do "poziomu Ani", czyli niemal wszystkie poza nią. Doskonałość Ani oczyszczona została z wszelkich kobiecych zagrożeń i słabostek, przeniesionych za to i ucieleśnionych w postaciach pozostałych "kobiet Dostojewskiego", pozbawionych z kolei zalet Ani. I tak pierwsza żona Dostojewskiego, Maria Isajewa (i jej literackie ucieleśnienia, zazwyczaj kobiety chore i kalekie), to kobieta "z sercem pełnym złości i nienawiści do świata", "nikomu niepotrzebna baba", "straszliwa żona", "rozbestwiona i obrzydliwa", Gruszeńka z Braci Karamazow to "zdecydowana dziewka", "zmysłowa trywialnie, brutalnie, lubieżnie", pani Marmieładow ze Zbrodni i kary to "postać makabryczna". Mackiewicz najwyraźniej nie zgodziłby się z tezą, która mnie wydaje się mocna, iż u Dostojewskiego wszystkie kobiety są czyste i niewinne, są "sofiologiczne", posiadają w sobie jakąś niezniszczalną doskonałość, aczkolwiek wydaną na krzywdy, zagrożenia, uwiedzenia (co nadaje ich życiu nieustanne napięcie i zależność), które to zagrożenia nigdy jednak nie dezaktualizują kobiecej perfekcji moralnej i egzystencjalnej. Doskonałość obrazu Ani uczyniła Mackiewicza najwyraźniej ślepym na ową metafizykę kobiecości u Dostojewskiego, co w dodatku nie wynika z jakiegoś braku wrażliwości Mackiewicza, ale z dogmatycznego i rzucającego cień na pozostałe kobiety uwielbienia Ani. Oto bowiem w innym miejscu i w odniesieniu do innego twórcy, Lwa Tołstoja, Mackiewicz - tym razem, w moim przekonaniu, pochopnie i gołosłownie - głosi apoteozę kobiety i kobiecości. Jeden z rozdziałów obszernego eseju o Tołstoju, czy raczej o żonie Tołstoja ("Proces hrabiny Tołstoj"), w zbiorze Odeszli w zmierzch zatytułowany jest "Idealizacja kobiety przez Tołstoja", co Mackiewicz znajduje zwłaszcza w Wojnie i pokoju, ale co właściwe miałoby być całemu nastawieniu Tołstoja, który "był skłonny do idealizacji kobiet, a nie do złorzeczeń na ich temat"1. Tymczasem proza artystyczna Tołstoja, a i jego teksty etyczno-moralne raczej z trudem dają się wpisać w tę górnolotną ocenę - kobiety u Tołstoja są już prędzej płytkie, złe, zepsute i diabelskie; zresztą rozwinięcie przez Mackiewicza tematu we wspomnianym eseju raczej potwierdza tę tezę, niż jej zaprzecza, czyniąc ową "idealizację kobiety u Tołstoja" czymś jedynie deklaratywnym2. Wszystko to wygląda w każdym razie u Mackiewicza zdumiewająco schematycznie: Dostojewski "miał" błogosławioną Anię, więc pozostałe kobiety to dziewki i makabry; Tołstoj "miał" agresywną, gniewną i irytującą Zofię Andrejewną, więc pozostałe kobiety to subtelne ideały.
I druga kwestia związana z przesadnym przypisywaniem Annie Dostojewskiej wyłącznej siły sprawczej dla rozkwitu geniuszu Dostojewskiego. "Wszystkie arcydzieła Dostojewskiego - pisze Mackiewicz - powstały dopiero od chwili znajomości z Anią". Dowodzić ma tego daleki od doskonałości, a nawet nieudany charakter utworów z okresu sprzed zapoznania Ani (przypomnijmy, pod koniec 1866 roku): Biednych ludzi, Białych nocy, Skrzywdzonych i poniżonych (Mackiewicz niemal zawsze wymienia w takiej sytuacji te trzy utwory), a z drugiej strony skończona (nieskończona?) doskonałość pięciu wielkich powieści: Zbrodni i kary, Idioty, Biesów, Młodzika, Braci Karamazow. Ale nawet sam Mackiewicz ma kłopot z utrzymaniem tego podziału i tej klasyfikacji. I tak Gospodyni (1847) "nie była wcale taka zła", Zapiski z martwego domu (czyli Wspomnienia z domu umarłych, 1862) należą "do arcydzieł Dostojewskiego", podobnie Wieś Stiepanczykowo. Wyjątkowo zaś mocno narusza periodyzację Mackiewicza genialna, może nawet najlepsza w dorobku Dostojewskiego Zbrodnia i kara, pisana w latach 1865-1866. Odnotujmy też, że Notatki z podziemia, właściwie pominięte przez Mackiewicza, a przez niektórych (np. przez Lwa Szestowa) uważane za najważniejsze i najświetniejsze dzieło Dostojewskiego, powstały w roku 1864. W końcu broni Mackiewicz swej periodyzacji poprzez dodanie okresu środkowego czy pośredniego w twórczości Dostojewskiego (od powrotu ze zsyłki w roku 1859 do zapoznania Ani), w którym mieszają się rzeczy jeszcze marne i już wielkie. Dodajmy, że również okres arcydzieł (pięciu wielkich powieści, z włączoną tu Zbrodnią i karą) ma swój słabszy, nawet wyraźnie słabszy moment w postaci Wyrostka (Młodzika). Mimo świetnego zamysłu, pracy przygotowawczej i determinacji artystycznej nie powstało dzieło, które dałoby się postawić na jednej płaszczyźnie z pozostałymi powieściami. W moim zresztą przekonaniu dodaje to tylko głębi, pełni i autentyzmu osobowości Dostojewskiego (a i osobowości Ani).
Książka Mackiewicza nie jest książką o światopoglądzie, o przesłaniu twórczym czy o metafizyce Dostojewskiego (to zdaniem Bierdiajewa Dostojewski był największym rosyjskim metafizykiem, a jego inicjująca - obok Włodzimierza Sołowjowa - rola dla rosyjskiego renesansu religijno-filozoficznego przełomu XIX i XX wieku, kontynuowanego późnej na emigracji, jest powszechnie uznawana). Książka Mackiewicza jest poświęcona temu, "w jaki sposób życie Dostojewskiego wpływało na jego twórczość", opowiada o zależności między tymi dwiema sferami, zależności, której punktem wyjścia i determinantą jest życie, ale w której narasta również zależność odwrotna - życia od twórczości. Dostojewski zdaje się należeć do tych twórców i myślicieli - takich przykładowo jak Sokrates, Pascal, Kant, Kierkegaard czy Sołowjow - których życie wydaje się niemożliwe do oddzielenia od twórczości artystycznej czy intelektualnej, których każdy niemal gest, najbardziej intymne przeżycie, trywialna nawet myśl, jest jednocześnie faktem kultury, wydarzeniem ze sfery uniwersalności; których myślenie zarazem nadaje najbardziej uniwersalnym ideom, a także powszechnie nawet i potocznie uznawanym oczywistościom, nieredukowalne znamię swoistości, oryginalności, nowatorstwa, indywidualności.
Istnieje pewien obraz Dostojewskiego jako osoby (a w konsekwencji także jako twórcy), obraz - w moim przekonaniu - raczej stereotypowy i powierzchowny, którego wyraźne ślady znajdujemy także u Mackiewicza. Dostojewski miał więc jakoby "smutne, nieprzyjemne dzieciństwo", co znajdowało wyraz w licznych w jego pisarstwie figurach skrzywdzonych dzieci, był "sentymentalnym masochistą, rozrzewnionym samodręczycielem", miał być człowiekiem pełnym kompleksów i hipochondrykiem, "człowiekiem ponurym, zgryźliwym, zaczepliwym", o despotycznym charakterze. Ale znajdujemy u Mackiewicza także ważne i interesujące odwrotności tych charakterystyk. Jak wiadomo, łączy się z Dostojewskim określenie "dostojewszczyzna", które objaśnia Mackiewicz jako "postawę ludzi stojących na granicy obłędu, nieumiejących opanować swych namiętności szaleńczych lub dziwacznych". Najwyraźniej jednak Mackiewicz nie przypisuje dostojewszczyzny Dostojewskiemu; klimat i atmosfera dostojewszczyzny charakteryzuje raczej całą rzeszę ludzi otaczających Dostojewskiego, towarzyszących kolejom jego życia. Dostojewski miał w sobie natomiast raczej jakąś wewnętrzną moc charakterologiczną i duchową, chroniącą go przed niszczącą depresyjnością, głęboko i trwale zakorzeniającą jego wolę i dążenia, dającą siłę i odwagę oparcia się destrukcyjnym ciosom i wpływom losu. O ile więc dzieciństwo Dostojewskiego uznane zostało przez Mackiewicza za okres ponury i negatywnie wpływający na pisarza, o tyle z kolei pobyt w szkole inżynieryjnej - samotniczy i stale zagrożony bezwzględną i bezlitosną ingerencją kolegów - "nie wywarł większego wpływu" na późniejszego pisarza. Oto zeznania Dostojewskiego w sprawie pietraszewców "są nad wyraz szlachetne. Obciąża siebie, wybrania innych"; oto Zapiski z martwego domu - wbrew przypuszczeniom i oczekiwaniom - są "utworem najbardziej pogodnym, najłagodniejszym, spokojnym" spośród może wszystkich dzieł Dostojewskiego; oto wobec skrajnych niepowodzeń życiowych, finansowych, wydawniczych - mogących nawet stabilne natury prowadzić do rozpaczy, załamania, obłędu - możemy podziwiać "elastyczność mózgu, nerwów i sił twórczych Dostojewskiego. (...) Ta pozornie zwichnięta indywidualność miała właściwość gumowej piłki, odskakującej od ziemi, gdy ją los o ziemię rzucił".
Trudno, jak sądzę, nie docenić siły charakteru, siły woli, wewnętrznej stabilności, konsekwencji, integralności, wręcz harmonii osobowości Dostojewskiego, uświadamiając sobie jego zdeterminowanie, by być pisarzem, i to mimo sporego (po pierwszym zachwyceniu) oporu krytyki, mimo przeżyć związanych z karą śmierci, katorgą, zesłaniem, mimo pogmatwanych sytuacji rodzinnych i uczuciowych. O sile i harmonii osobowości Dostojewskiego równie mocno zaświadcza jego opiekuńczość wobec rodziny, najbliższej, ale także wobec rodziny brata czy pierwszej żony. Na korzyść Dostojewskiego przywołałbym tu również zdolność - natychmiastową i nieodwołalną - porzucenia nałogu hazardowego, co odnotowuje także Mackiewicz. O tej sile i stabilności wewnętrznej Dostojewskiego - wyraźnie sygnalizowanej w książce Mackiewicza i jakże przeciwstawnej owej histeryczności i chorobliwości dostojewszczyzny - piszą również inni znawcy tematu, co pragniemy tu krótko udokumentować w imię przeciwstawienia się taniemu stereotypowi, towarzyszącemu zbyt często postrzeganiu osoby i dzieła Dostojewskiego. U Leonida Grossmana czytamy więc, że na katordze "nerwowy i chory Dostojewski wykazywał zdumiewające męstwo", "siłę charakteru i wolę zwycięstwa", a także "zdumiewającą energię"; do życia po katordze przygotowywał się "rzeczowo, stanowczo, bezbłędnie"3. "Nie powrócił - kończy ten wątek Grossman - zmiażdżony ani złamany i nie wydawał się rozczarowany ani moralnie okaleczony. Zdumiewał wszystkich swoją żywotnością i energią"4. I jeszcze: "Dostojewski nigdy nie popadał w rozpacz"; jedna zaś ze znajomych określa go jako człowieka "obdarzonego równowagą ducha, wyrozumiałością, zdrowym rozsądkiem i poczuciem prawdy"5. Z kolei opinia André Gide'a o Dostojewskim: "nic go nie zniechęca, nic nie jest w stanie go pokonać"; "mógłby on powtórzyć za Poussinem: "Niczego nigdy nie zaniedbałem""6.
"Otchłanna" twórczość Dostojewskiego łatwo, zbyt łatwo skłania nie tylko do postrzegania generalnie chorobliwego, psychotycznego obrazu osobowości Dostojewskiego jako takiej, ale także do bardziej szczegółowego ujmowania i interpretowania pewnych kwestii z jego twórczości jako może nie dokumentów, ale jako ubranych w formę artystyczną śladów tajemniczych, wręcz mrocznych wydarzeń z jego życia, co miałoby prowadzić do rozstrzygającego rozjaśnienia owej czysto literackiej strony zagadnienia. Wprawdzie - o ile wiem - nikt nie broni dziś poważnie takiego oto rozumowania, że zimnej precyzji przygotowań Raskolnikowa do morderstwa, sugestywności przebiegu morderstwa oraz do szpiku kości rozpaczliwego stanu nieodwracalności morderstwa, wyrzutów sumienia, wreszcie nieosiągalności po morderstwie zwykłej codzienności istnienia nie da się jakoby wyjaśnić inaczej, jak tylko tym, że Dostojewskiemu wszystko to musiało się przydarzyć w jego realnym życiu. Jednak pewien inny przerażający motyw z powieści Dostojewskiego (i to powtórzony dwukrotnie) rzuca się mocnym cieniem na jego życiorys i znajdujemy ten cień w książce Mackiewicza. Rzecz dotyczy gwałtu na dziewczynce, co najpierw pojawiło się w Zbrodni i karze jako sugerowany epizod z życia Swidrygajłowa, a następnie w Biesach, w "Spowiedzi Stawrogina", jako dramatyczne i stosunkowo szeroko opisane (choć też w sposób zawoalowany, niejednoznaczny, tajemniczy) zdarzenie z życia Stawrogina.
W początkowych partiach swej książki Mackiewicz pisze o tej sprawie w sposób zupełnie enigmatyczny lub dwuznaczny (Dostojewski "ma sumienie obciążone jakimś ciężkim grzechem"; Dostojewski żyje z widmem kompleksu, "od którego nie może się wyzwolić, nie wiemy, czy z powodu, że w młodości istotnie dopuścił się tego przestępstwa, o które sam siebie oskarża, czy też odwrotnie - kompleks ten był do tego stopnia silny, iż pod jego wpływem Dostojewski wyroił sobie i samozasugestionował popełnienie tego przestępstwa"). Ale dalej pisze o tym przestępstwie jako o fakcie i już tylko nazwisko i pochodzenie ofiary oraz miejsce zdarzenia pozostają niejasne. Przyznam, że stanowisko Mackiewicza w całej tej sprawie wydaje się raczej zaskakujące, zaskakująco niepowściągliwe i niezniuansowane, zaskakująco też pomijające historyczno-towarzyskie tło koszmarnego oskarżenia oraz - co zwłaszcza Mackiewicz uwzględnić powinien - pogląd i zachowanie w tej sprawie Anny Dostojewskiej. Sprawa ujrzała światło dzienne już po śmierci (w roku 1881) Dostojewskiego w liście Nikołaja Strachowa do Lwa Tołstoja z listopada 1883 roku, opublikowanym dopiero w roku 1913 (Strachow zmarł w roku 1896). List jest wobec Dostojewskiego obraźliwy, pełen kalumni, i choć autorzy prac o Dostojewskim raczej go nie pomijają, to jednak traktują z dystansem, wręcz z podejrzliwością, widząc w nim a to małostkową, a to niewdzięczną rozgrywkę Strachowa7, a to "literackie plotkarstwo"8; w każdym razie większość autorów powstrzymuje się od rozstrzygających osądów9. Anna Dostojewska dowiedziała się o liście Strachowa dopiero po jego publikacji, a Leonid Grossman tak oto opisuje jej nieco późniejszą na ów list reakcję: "Gdyby Strachow żył - oświadczyła Anna Grossmanowi - nie bacząc na swoje lata, natychmiast bym do niego pojechała i spoliczkowałabym go za tę podłość"10. Dodatkowym pośrednim argumentem na rzecz Dostojewskiego w tej sprawie niechaj będą Wykłady o literaturze rosyjskiej Vladimira Nabokova. Nabokov jest najbardziej chyba radykalnym krytykiem twórczości Dostojewskiego i chętnie ugruntowania swego przekonania o wadach i neurotyczności dzieł Dostojewskiego poszukuje w wydarzeniach z jego życia i w jego osobowości. I oto ani w "życiorysowym" wstępie do wykładów o Dostojewskim, ani w osobnym fragmencie poświęconym Biesom nie znajdujemy u Nabokova żadnej wzmianki o analizowanej tu przez nas kwestii11.
Modne jest dziś spoglądnie na dzieła Dostojewskiego w perspektywie symbolicznej - są one i ich treści postrzegane jako znaki odsyłające do innej (wyższej, boskiej) rzeczywistości oraz jako pewne kody (na przykład symboliczna etymologia nazwisk czy imion bohaterów), których rozszyfrowanie prowadzić ma do głębszego rozpoznania sensu zamysłów artystycznych i ideowych Dostojewskiego. Przyznam, że takie odczytywanie dzieł Dostojewskiego wydaje mi się mocno wątpliwe, odbierające im moralną wagę i egzystencjalną powagę, czyniące je w istocie mniej czy bardziej błahą grą. Wszystko wskazuje, że podobna była opinia w tej sprawie Mackiewicza; że postacie Dostojewskiego wymykają się, jego zdaniem, prostym i jednoznacznym rozpoznaniom zarówno jeśli chodziło o ich prototypy, jak i jeśli chodzi o ich ideowe przesłanie. "Dostojewski - zdaniem Mackiewicza - gdy portretował kogoś, to tworzył nie jedną, ale kilka osób", a z drugiej strony, "może jeszcze częściej, zlepia kilka znanych sobie osób w jeden typ powieściowy". Nie ma tu w każdym razie żadnych prostych zależności i jednoznacznych odpowiedniości i Mackiewicz nie serwuje nam notorycznie spotykanych w literaturze o Dostojewskim, niby erudycyjnych, a niewiele w istocie wyjaśniających, za to schematyzujących i dogmatyzujących, wskazówek w rodzaju tych, iż nazwisko Raskolnikowa jest od raskołu, a Stawrogina od stauros (krzyż). "Postacie z powieści Dostojewskiego - jakże trafnie i jakże nowocześnie pisze Mackiewicz - to nie ludzie-symbole, lecz ludzie żywi, cali, to nie ludzie-fragmenty, lecz artystycznie wykończone indywidualności ludzkie. (...) Dostojewski nie zna, nie rozumie, nienawidzi wreszcie pojęcia ludzi-monolitów, ludzi z jednej bryły".
Dostojewski Mackiewicza pokazuje i zaświadcza, że pisarstwo Dostojewskiego nie jest żadnym "pakowaniem w symbole", żadnym "szyfrowaniem", za którym kryłoby się jednoznaczne, rozstrzygające i kojące rozwiązanie. Pisarstwo Dostojewskiego jest pisarstwem wprost, jest szczytem realizmu, niepotrzebującym posiłkowania się żadnym dodatkowym komplikowaniem swej treści, gdyż ona sama jest wystarczająco, bo nieskończenie, skomplikowana. Dostojewski dotyka samej rzeczywistości, rzeczywistości osoby, i rzeczywistości tej nie imituje w żadnej symbolice. Jest to oczywiście rzeczywistość złożona, nieskończenie złożona, i dlatego wymaga wielosetstronicowych objaśnień, nieosiągających w dodatku kresu, nie zaś symboli do zaszyfrowania i rozszyfrowania. Przypisywanie zbyt wielkiej wagi do etymologii imion czy nazwisk grozi zubożeniem wieloaspektowości, wielostronności, dynamiki osób-bohaterów Dostojewskiego, wtłoczeniem ich w gorset schematu, wraz z którym całe pisarstwo Dostojewskiego pozbawione zostaje swej nad-zwykłości.
Liczne i pasjonujące kolejne wątki i motywy książki Mackiewicza (sprawa polska; niepartyjność Dostojewskiego; krótkie, lecz wnikliwe i trafne charakterystyki słowianofilstwa i szkoły zachodniej; świetne i przejmujące portrety Pietraszewskiego, Bielinskiego, Niekrasowa) pozostawiamy całkowicie własnej satysfakcji czytelniczej czytelnika.
1 S. Mackiewicz (Cat), Odeszli w zmierzch. Wybór pism 1916-1966, Warszawa 1968, s. 261.
2 Por. w związku z tym np. R. Romaniuk, Dramat religijny Tołstoja, Warszawa 2004, s. 104-106, 165.
3 L. Grossman, Dostojewski, przeł. S. Pollak, Warszawa 1968, s. 152, 171, 181.
4 Tamże, s. 198.
5 Tamże, s. 289, 294.
6 A. Gide, Dostojewski. Artykuły i wykłady, przeł. K. Kot, Warszawa 1997, s. 32, 217.
7 L. Grossman, Dostojewski, dz. cyt., s. 216.
8 B. Urbankowski, Dostojewski - dramat humanizmów, Warszawa 1978, s. 30; por. także T. Mann, Dostojewski - z umiarem, i inne eseje, przeł. J. Błoński, Warszawa 2000, s. 225-226.
9 A. de Lazari, W kręgu Fiodora Dostojewskiego. Poczwiennictwo, Łódź 2000, s. 30.
10 L. Grossman, Dostojewski, dz. cyt., s. 216 (por. także A. Dostojewska, Wspomnienia, przeł. Z. Podgórzec, Warszawa 1974, s. 455-459).
11 V. Nabokov, Wykłady o literaturze rosyjskiej, przeł. Z. Batko, Warszawa 2002, s. 137-185.
Noty biograficzne
Stanisław Mackiewicz był przeciwnikiem pozostawiania cudzoziemskich imion w oryginalnym brzmieniu, stąd w jego pismach spotkamy Arystydesa Brianda (nie Aristide'a), Piotra Lavala (nie Pierre'a) itd. Jako że zasada oryginalnego zapisu upowszechniła się, zastosowano ją w poniższym indeksie, ale w samym tekście książki pozostawiono zapis zgodny z wolą autora. Poprawiono w nim jednak zapis kilkunastu imion lub nazwisk, m.in.: Bieliński na Bielinski, Murawiew na Murawiow, Ogariew na Ogariow, Pletniew na Pletniow, Sztakenschneider na Stackenschneider, Wielichanow na Walichanow.
Aksakow Iwan (1823-1886), syn Siergieja, rosyjski poeta i publicysta, słowianofil
Aksakow Konstantin (1817-1860), syn Siergieja, rosyjski krytyk literacki i poeta, słowianofil
Aksakow Siergiej (1791-1859), ojciec Iwana i Konstantina, pisarz rosyjski
Aksakowa Wiera (1819-1864), córka Siergieja, rosyjska działaczka społeczna, pamiętnikarka
Aksakowowie, rosyjska rodzina szlachecka
Aleksander I Romanow (1777-1825), cesarz rosyjski (od 1801) i król polski (od 1815)
Aleksander II Romanow (1818-1881), cesarz rosyjski (od 1855), reformator, zginął w zamachu
Aleksander III Romanow (1845-1894), cesarz rosyjski (od 1881)
Aleksy I Romanow (1629-1676), car rosyjski (od 1645)
Alena, niania-piastunka w rodzinie Dostojewskich
Ambroży (XIX w.), pustelnik w klasztorze Optińska Pustyń
Andersen Hans Christian (1805-1875), pisarz duński, klasyk światowej literatury dziecięcej
Annienkow Pawieł (1813-1887), rosyjski krytyk i historyk literatury, okcydentalista
Antonelli Piotr (XIX w.), student, prowokator policyjny, miał udział w rozbiciu koła pietraszewców
Bakunin Michaił (1814-1876), rewolucjonista rosyjski, twórca i główny ideolog anarchizmu kolektywistycznego
Balzac Honoré de (1799-1850), pisarz francuski
Barteniew Piotr (1829-1912), rosyjski historyk, krytyk literacki i wydawca
Batko Zbigniew (1940-2007), pisarz, tłumacz, scenarzysta
Bielinski Wissarion (1811-1848), rosyjski filozof, krytyk literacki i myśliciel społeczny, przywódca i teoretyk naturalnej szkoły, autor m.in. Listu do Gogola
Bierdiajew Nikołaj (1874-1948), filozof rosyjski, przedstawiciel chrześcijańskiego egzystencjalizmu, w 1922 wydalony z Rosji
Bismarck Otto von (1815-1898), polityk niemiecki, premier i minister spraw zagranicznych Prus (1862-1890), spiritus movens zjednoczenia Niemiec, pierwszy kanclerz II Rzeszy (1871-1890)
Błoński Jan (1931-2009), krytyk i historyk literatury
Bogusławski Józef, Polak, towarzysz Dostojewskiego na zesłaniu w Omsku (1849-1855)
Bonaparte Napoleon Józef (zwany Plon-Plonem, 1822-1891), syn Hieronima, króla Westfalii, książę, polityk i generał francuski
Butaszewicz-Pietraszewski Michaił (1821-1866), propagator idei socjalistycznych w Rosji, założyciel tajnych kółek młodzieżowych (pietraszewców), w 1849 skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywotnią katorgę, od 1856 na zesłaniu
Byron George Gordon (1788-1824), poeta angielski
Cervantes Saavedra Miguel de (1547?-1616), pisarz hiszpański
Cezar Gajusz Juliusz (100-44 przed Chr.), wódz i polityk rzymski
Chambord Henri Dieudonné de (1820-1883), hrabia, książę Bordeaux, ostatni ze starszej linii Burbonów, kandydat do tronu Francji
Chomiakow Aleksiej (1804-1860), rosyjski myśliciel, teolog prawosławny, publicysta i poeta, jeden z ideowych przywódców słowianofilów
Constant François Jérome (XVIII/ XIX w.), ojciec Marii Isajewej
Constant Maria zob. Isajewa Maria
Czaadajew Piotr (1794-1856), rosyjski filozof i publicysta, autor Listów filozoficznych, w których przedstawił skrajnie pesymistyczną koncepcję dziejów Rosji
Czechow Anton (1860-1904), rosyjski pisarz i dramaturg
Czerkasski Władimir (1824-1878), książę i polityk rosyjski, działacz społeczny, słowianofil, współtwórca reformy uwłaszczeniowej w Rosji i reform Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim, dyrektor Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych Królestwa Polskiego (1864 -1866)
Czerkiesow, książę, jeden z oskarżonych w procesie nieczajewców
Czernoswitow Rafael (ok. 1810-?), rosyjski oficer, poszukiwacz złota, członek koła pietraszewców
Czernyszewski Nikołaj (1828-1889), rosyjski myśliciel, krytyk literacki, pisarz, ideolog narodników, więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej (1862-1864), następnie na katordze i zesłaniu
Czukowski Korniej (właśc. Nikołaj Korniejczukow, 1882-1969), rosyjski poeta, historyk i teoretyk literatury
Daneberg (XIX w.), przyjaciel Nikołaja Niekrasowa
Dickens Charles (1812-1870), pisarz angielski
Dierżawin Gawriił (1743-1816), poeta rosyjski, przedstawiciel klasycyzmu
Dobrolubow Nikołaj (1836-1861), rosyjski myśliciel, publicysta i krytyk literacki
Dolinin Arkadij (1880-1968), rosyjski historyk literatury
Dostojewscy, rodzina rosyjska
Dostojewscy herbu Radwan, polska rodzina szlachecka
Dostojewska Aleksandra (1835-1889), siostra pisarza
Dostojewska Anna (1846-1918), z domu Snitkin, stenografka, asystentka i druga żona Dostojewskiego, pamiętnikarka, wydawca
Dostojewska Barbara (1822-1892), siostra pisarza
Dostojewska Lubow (1869-1926), córka pisarza, pamiętnikarka
Dostojewska Maria (1800-1837), z domu Nieczajewa, córka kupca moskiewskiego, matka pisarza
Dostojewska Maria zob. Isajewa Maria
Dostojewska Sofja (1868), córka pisarza, zmarła w niemowlęctwie
Dostojewska Wiera (1829-1896), siostra pisarza
Dostojewski Aleksiej (1875-1878), syn pisarza
Dostojewski Andriej (1756-ok. 1819), duchowny prawosławny, dziadek pisarza
Dostojewski Andriej (1825-1897), brat pisarza
Dostojewski Fiodor (1821-1881), pisarz rosyjski passim
Dostojewski Fiodor (1871-1922), syn pisarza
Dostojewski Michaił (1787-1839), ojciec pisarza, lekarz
Dostojewski Michaił (1820-1864), brat pisarza, publicysta, tłumacz, literat, wydawca
Dostojewski Nikołaj (1831-1883), brat pisarza
Dubelt Leontij (1792-1862), generał rosyjski, kierownik III Wydziału Kancelarii Prywatnej JCM (1839 -1856)
Durow Siergiej (1815-1869), rosyjski poeta i tłumacz, członek koła pietraszewców
Etienne, właścicielka lombardu w Badenie
Ewers Hanns Heinz (1871-1943), pisarz niemiecki
Favre Jules Gabriel Claude (1809-1880), francuski adwokat i polityk, przeciwnik Napoleona III, minister spraw zagranicznych w Rządzie Obrony Narodowej (1870)
Fourier Charles (1772-1837), myśliciel francuski, twórca jednej z odmian socjalizmu utopijnego (fourieryzmu)
Franciszek z Asyżu (właśc. Giovanni Bernardone, ok. 1182-1226), włoski zakonnik i kaznodzieja, założyciel zakonów: franciszkanów, klarysek oraz tercjarzy, kanonizowany w 1228
Frederichs, wojenny gubernator w Omsku w połowie XIX w.
Gagarin Iwan (1814-1882), rosyjski książę, dyplomata, jezuita
Garszyn Wsiewołod (1855-1888), pisarz rosyjski
Gasfort (Gasford, Gasfordt) Gustav (1794-1874), generał rosyjski, generał-gubernator Syberii Zachodniej
Gide André (1869-1951), pisarz francuski
Goethe Johann Wolfgang (1749-1832), niemiecki poeta, pisarz, myśliciel, uczony
Gogol Nikołaj (1809-1852), rosyjski prozaik, dramaturg, publicysta
Golicynowie, rosyjski ród kniaziowski (książęcy) pochodzenia litewskiego
Gołowaczow Nikołaj (1823-1887), generał rosyjski
Goncourt Edmond de (1822-1896), pisarz francuski tworzący wspólnie z bratem Julesem
Goncourt Jules de (1830-1870), pisarz francuski tworzący wspólnie z bratem Edmondem
Gonczarow Iwan (1812-1891), pisarz rosyjski
Goya y Lucientes Francisco José de (1746-1828), malarz hiszpański
Granowski Timofiej (1813-1855), historyk rosyjski, badacz dziejów średniowiecznej Europy, okcydentalista
Grigoriew Nikołaj (XIX w.), oficer rosyjski, członek koła pietraszewców
Grigorowicz Dmitrij (1822-1900), pisarz rosyjski
Grossman Leonid (1888-1965), rosyjski pisarz, teoretyk i historyk literatury
Hegel Georg Wilhelm Friedrich (1770-1831), filozof niemiecki
Hercen Aleksander (1812-1870), rosyjski myśliciel, pisarz, od 1847 na emigracji, wydawał czasopismo "Kołokoł" (1857-1867), współzałożyciel Ziemli i Woli, poparł powstanie styczniowe
Hercen Natalia (?-1852), z domu Zacharyna, żona Aleksandra Hercena
Herwegh Georg (1817-1875), poeta niemiecki
Herzen Aleksander zob. Hercen Aleksander
Hitler Adolf (1889-1945), przywódca niemieckiego ruchu narodowosocjalistycznego, kanclerz (od 1933) i wódz (Führer) Rzeszy (od 1934)
Holbein Hans (młodszy, 1497-1543), syn Hansa starszego, niemiecki malarz, rysownik i grafik
Humboldt Alexander von (1769-1859), brat Wilhelma, niemiecki podróżnik, przyrodnik, twórca nowożytnej geografii
Ibsen Henryk (1828-1906), dramatopisarz norweski
Ida, znajoma (?) Dostojewskich w Dreźnie
Isajew Aleksander (?-1855), urzędnik rosyjski, pierwszy mąż Marii Constant, późniejszej żony Dostojewskiego
Isajew Pawieł (Pasza) (1848-1900), pasierb Dostojewskiego, syn Marii Isajewej
Isajewa Maria (1825-1864), z domu Constant, żona Aleksandra Isajewa, następnie pierwsza żona Dostojewskiego
Iwan IV Groźny (1530-1584), wielki książę moskiewski (od 1533), pierwszy car Rosji (od 1547)
Iwanczewa-Pisarowa, niedoszła narzeczona Dostojewskiego
Iwanow Iwan (?-1869), student rosyjski, członek kółka rewolucyjnego założonego przez Nieczajewa, zamordowany przez współspiskowców
Jaclard Anna zob. Korwin-Krukowska Anna
Jaclard Victor (1840-1903), francuski socjalista, członek I Międzynarodówki, uczestnik Komuny Paryskiej, mąż Anny Korwin-Krukowskiej
Jakowlew Iwan (1767-1846), arystokrata rosyjski, ojciec Aleksandra Hercena
Jan, służący gospodyni Dostojewskiego
Jelisiejew Grigorij (1821-1891), rosyjski dziennikarz, publicysta, wydawca
Kalwin Jan (1509-1564), francuski reformator religijny, współtwórca kalwinizmu i Kościoła ewangelicko-reformowanego
Kant Immanuel (1724-1804), filozof niemiecki
Karakozow Dmitrij (1840-1866), rewolucjonista rosyjski, w 1866 dokonał nieudanego zamachu na Aleksandra II, stracony
Karamzin Nikołaj (1766-1826), rosyjski pisarz i historyk, przedstawiciel sentymentalizmu
Kariepin Piotr, mąż siostry pisarza Barbary, opiekun młodych Dostojewskich po śmierci ich ojca
Kaszkin Nikołaj (ok. 1819-?), urzędnik rosyjski, członek koła pietraszewców
Katkow Michaił (1818-1887), publicysta rosyjski, wydawca gazety "Moskowskije wiedomosti" (1850-1855 i od 1863) oraz czasopisma "Russkij wiestnik" (od 1856)
Kaufman Konstantin von (1818-1882), generał rosyjski, generał-gubernator Kraju Północno-Zachodniego (od 1865), generał-gubernator turkiestański (od 1867), zdobywca Buchary, Chiwy, Kokandu
Kierkegaard S?ren Aabye (1813-1855), duński filozof, teolog i pisarz
Kirejewski (Kiriejewski) Iwan (1806 -1856), brat Piotra, rosyjski publicysta i krytyk literacki, jeden z ideologów słowianofilstwa
Kirejewski (Kiriejewski) Piotr (1808 -1856), brat Iwana, rosyjski folklorysta, działacz ruchu słowianofilskiego
Komarow Aleksander (XIX w.), bliżej niezidentyfikowany
Konstanty Konstantynowicz Romanow (1858-1915), wielki książę rosyjski, bratanek cesarza Aleksandra II, generał, poeta, tłumacz, dramaturg
Konstanty Mikołajewicz Romanow (1827-1892), wielki książę rosyjski, brat cesarza Aleksandra II, namiestnik Królestwa Polskiego (1862-1863)
Konstanty Pawłowicz Romanow (1779-1831), wielki książę rosyjski, naczelny wódz wojsk Królestwa Polskiego (1816-1830)
Korsakow Michaił (1826-1871), rosyjski polityk i wojskowy
Korwin-Krukowska Anna (1843-1887), siostra Sofji Kowalewskiej, rewolucjonistka rosyjska, uczestniczka Komuny Paryskiej, członkini Rosyjskiej Sekcji I Międzynarodówki, żona Victora Jaclarda
Korwin-Krukowska Elżbieta (1820-1879), z domu Schubert, żona generała rosyjskiego Wasilija Korwin-Krukowskiego, matka Anny Korwin-Krukowskiej i Sofji Kowalewskiej
Kot Karolina, tłumaczka
Kowalewska Sofja (1850-1891), z domu Korwin-Krukowska, żona Władimira, siostra Anny Korwin-Krukowskiej, rosyjska matematyczka, pisarka, publicystka
Kowalewski Władimir (1842-1883), brat Aleksandra, mąż Sofji z domu Korwin-Krukowskiej, biolog rosyjski
Kowrigin, oficer, znajomy Dostojewskiego w Kuzniecku
Kozłowski, książę, opiekun Bielinskiego, bliżej niezidentyfikowany
Krajewski Andriej (1810-1889), rosyjski literat i dziennikarz, wydawca pisma "Otieczestwiennyje Zapiski"
Kraszewski Józef Ignacy (1812-1887), pisarz, historyk, działacz polityczny, publicysta
Kriwcow, oficer rosyjski, komendant katorgi Dostojewskiego
Kropotkin Piotr (1842-1921), rosyjski filozof i działacz rewolucyjny, teoretyk anarchizmu
Lazari Andrzej de (ur. 1946), politolog, historyk filozofii i idei, filolog, sowietolog, rosjoznawca, publicysta, tłumacz
Liprandi Iwan (1790-1880), rosyjski generał, historyk i oficer tajnej policji
Ludwik XIV (1638-1715), król Francji (od 1643) z dynastii Burbonów
Luter Marcin (1483-1546), niemiecki teolog i reformator religijny
Łukasz Ewangelista (ok. 20-ok. 100), święty, autor Ewangelii Łukasza i Dziejów Apostolskich, lekarz grecki pochodzący z Antiochii, uczeń i współpracownik św. Pawła
Mackiewicz Stanisław (pseud. Cat, 1896-1966)
Maeterlinck Maurice (1862-1949), pisarz belgijski, tworzący w języku francuskim, czołowy przedstawiciel symbolizmu w teatrze
Majkow Apollon (1821-1897), poeta rosyjski, słowianofil
Mann Thomas (1875-1955), brat Heinricha, ojciec Eriki, Golo i Klausa, powieściopisarz, eseista
Marks Karol (1818-1883), niemiecki myśliciel, filozof i ekonomista, teoretyk i działacz międzynarodowego ruchu socjalistycznego
Martianow Piotr (1827-1899), rosyjski oficer, pisarz i publicysta
Maryna, córka Polaka, żona chorążego kozaka w Semipałatyńsku
Mateusz Ewangelista, Mateusz Apostoł (I w.), święty, jeden z dwunastu apostołów Jezusa, wcześniej poborca podatkowy
Mazzini Giuseppe (1805-1872), rewolucjonista włoski, przywódca demokratyczno-republikańskiego nurtu risorgimento, założyciel organizacji Młode Włochy (1831) i Młoda Europa (1834)
Mereżkowski Dmitrij (1865-1941), rosyjski pisarz, filozof i krytyk literacki, od 1920 na emigracji
Michajłow Michaił (1829-1865), rosyjski pisarz, publicysta i tłumacz, w 1861 zesłany na Syberię
Michajłowski Nikołaj (1842-1904), rosyjski socjolog, publicysta i krytyk literacki, jeden z ideologów narodnictwa
Michał Pawłowicz Romanow (1798 -1849), wielki książę rosyjski
Mieszczerski Władimir (1839-1914), książę rosyjski, pisarz i publicysta, wydawca "Grażdanina"
Mikołaj I Romanow (1796-1855), cesarz rosyjski (od 1825)
Mikołaj II Romanow (1868-1918), ostatni cesarz Rosji (1894-1917), zamordowany przez bolszewików
Milukow Aleksander (1817-1897), pisarz i pedagog rosyjski, przyjaciel Dostojewskiego
Milukow Olga, córka Aleksandra Milukowa
Milutin Nikołaj (1818-1872), polityk rosyjski, współautor reform uwłaszczeniowych w Rosji (1861) i Królestwie Polskim (1864), członek Komitetu Urządzającego Królestwa Polskiego (od 1864), rusyfikator
Mombelli Nikołaj (ok. 1822-?), oficer rosyjski, członek koła pietraszewców
Murawiow Michaił (1796-1866), zwany Wieszatielem, generał rosyjski, generał-gubernator wileński (1863-1865), brutalnie tłumił powstanie styczniowe na Litwie
Murawiow-Amurski Nikołaj (1809-1881), generał-gubernator Syberii Wschodniej (1847-1861), podpisał z Chinami traktat ajguński regulujący granicę chińsko-rosyjską na Amurze (1858)
Murawiow-Apostoł Siergiej (1796-1826), rosyjski oficer, dekabrysta, ranny w czasie powstania dekabrystów, stracony
Murillo Bartolomé Esteban (1618-1682), malarz hiszpański
Mussolini Benito (1883-1945), przywódca włoskiego ruchu faszystowskiego, premier Włoch (1922-1943)
Nabokov Vladimir (1899-1977), pisarz rosyjsko-amerykański
Napoleon I Bonaparte (1769-1821), pierwszy konsul Republiki Francuskiej (1799-1804), cesarz Francuzów (1804-1815)
Napoleon Plon-Plon zob. Bonaparte Napoleon Józef
Nieczajew Fiodor (ok. 1769-?), kupiec moskiewski, ojciec matki Dostojewskiego
Nieczajew Siergiej (1847-1882), rewolucjonista rosyjski, anarchista, autor Katechizmu rewolucjonisty, za zabójstwo domniemanego prowokatora skazany na 20 lat katorgi (1873), zmarł w Twierdzy Pietropawłowskiej
Niekrasow Nikołaj (1821-1878), poeta rosyjski, wydawca i współredaktor czasopisma "Sowriemiennik"
Nikon (właśc. Nikita Minow, 1605-1681), patriarcha Moskwy i całej Rusi (1652-1658), przeprowadził reformę liturgiczną (1653-1656), co spowodowało rozłam w rosyjskim Kościele prawosławnym (powstanie odłamu staroobrzędowców), w 1658 zrezygnował z urzędu, w 1666 potępiony przez sąd kościelny i zesłany do monastyru
Oboleńscy, rosyjska rodzina książęca
Odojewski Władimir (1803-1869), rosyjski książę, pisarz, filozof i krytyk muzyczny
Ogariow Nikołaj (1813-1877), rosyjski rewolucjonista, publicysta, filozof, poeta, od 1856 na emigracji, współwydawca "Kołokoła", autor programu Ziemli i Woli, poparł powstanie styczniowe
Ogariowa Natalia (1829-1913), z domu Tuczkow, żona Nikołaja Ogariowa, kochanka Aleksandra Hercena
Olchin Pawieł (1830-1915), rosyjski pisarz, tłumacz, stenograf, nauczyciel Anny Snitkin
Oldenburski Piotr (1812-1881), książę rosyjski pochodzenia niemieckiego, oficer, polityk, uczony
Orłow Aleksiej (1781-1861), generał rosyjski, szef żandarmerii i III Wydziału Kancelarii Prywatnej JCM (1845-1856), przewodniczący Rady Państwa i Komitetu Ministrów (1856-1860)
Paderewski Ignacy Jan (1860-1941), pianista, kompozytor, polityk, działacz społeczny, premier i minister spraw zagranicznych (1919), jako przedstawiciel Polski podpisał wersalski traktat pokojowy, jeden z inicjatorów Frontu Morges (1936), od 1940 przewodniczący Rady Narodowej RP na uchodźstwie
Pahlen Piotr (1745-1826), polityk rosyjski, wojskowy gubernator Petersburga (od 1799), odegrał decydującą rolę w sprzysiężeniu przeciwko Pawłowi I (1801), za panowania Aleksandra I odsunięty od służby państwowej
Palm Aleksander (1822-1885), rosyjski oficer, pisarz, poeta i dramaturg, członek koła pietraszewców
Panajew Iwan (1812-1862), rosyjski pisarz i publicysta, współzałożyciel "Sowriemiennika"
Panajewa Awdotja (pseud. N. Stanicki, 1820-1893), żona Iwana, pisarka rosyjska
Pascal Blaise (1623-1662), francuski matematyk, fizyk, pisarz i filozof
Pasza zob. Isajew Pawieł
Paweł I Romanow (1754-1801), cesarz rosyjski (od 1796), zamordowany w wyniku spisku pałacowego
Pietraszewski Michaił zob. Butaszewicz-Pietraszewski Michaił
Piotr I Wielki (1672-1725), car rosyjski (od do 1696 wspólnie z bratem Iwanem V), cesarz (od 1721)
Pletniow Piotr (1792-1866), rosyjski pisarz i krytyk literacki, redaktor "Sowriemiennika"
Pobiedonoscew Konstantin (1827-1907), rosyjski polityk i prawnik, oberprokurator Świętego Synodu (1880-1895)
Podgórzec Zbigniew (1935-2002), dziennikarz i tłumacz
Pollak Seweryn (1907-1987), poeta, krytyk literacki, tłumacz
Połońska Josephine (1844-1920), z domu Ryulman, żona Jakowa Połońskiego
Połoński Jakow (1819-1898), poeta i pisarz rosyjski
Porębowicz Edward (1862-1937), historyk literatury i krytyk literacki
Poussin Nicolas (1594-1665), malarz francuski
Przybyszewski Stanisław (1868-1927), pisarz, jeden z pierwszych ekspresjonistów w literaturze europejskiej
Puszkin Aleksander (1799-1837), poeta rosyjski
Radecki Fiodor (1820-1890), generał rosyjski, uczestnik wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878)
Rafael (właśc. Raffaello Santi, 1483-1520), włoski malarz, rysownik, architekt
Rasputin Grigorij (1872-1916), chłop rosyjski, faworyt rodziny cesarza Mikołaja II
Riepin Ilja (1844-1930), malarz rosyjski
Romaniuk Radosław (ur. 1975), krytyk literacki, pisarz
Rostowcew Jakow (1803-1860), rosyjski generał-adiutant, działacz państwowy, współtwórca reformy uwłaszczeniowej w Rosji, zwolennik liberalnych reform
Rozanow Wasilij (1856-1919), rosyjski myśliciel i krytyk literacki, mąż Apolinarii Susłowej
Sade Donatien Alphonse François de (1740-1814), markiz, pisarz francuski
Salvador, Hiszpan, kochanek Apolinarii Susłowej
Samarin Jurij (1819-1876), filozof rosyjski, publicysta, działacz słowianofilski
Satin Nikołaj (1814-1873), poeta i tłumacz rosyjski, przyjaciel Hercena i Ogariowa
Sawieljew (XIX w.), oficer dozorca w szkole inżynierów wojennych
Schelling Friedrich Wilhelm Joseph (1775-1854), filozof niemiecki
Schiller Friedrich von (1759-1805), niemiecki poeta, dramatopisarz, estetyk, teoretyk teatru, historyk
Scott Walter (1771-1832), szkocki poeta i powieściopisarz
Serno-Sołowiewicz Nikołaj (1834-1866), rosyjski rewolucjonista, członek Komitetu Centralnego Ziemli i Woli, w 1862 aresztowany, skazany na dożywotnie osiedlenie się na Syberii
Siewierianin Igor (właśc. I.W. Łotariew, 1887-1941), poeta rosyjski, egofuturysta, od 1918 na emigracji
Skandin A. (XIX/XX w.), dziennikarz, autor artykułu poświęconego służbie Dostojewskiego w Semipałatyńsku
Snitkin Anna zob. Dostojewska Anna
Sokrates (469-399 przed Chr.), filozof grecki, nauczyciel Platona
Sołłogub Władimir (1813-1882), hrabia, pisarz rosyjski
Sołowjow Władimir (1853-1900), syn Siergieja, rosyjski filozof i poeta
Spasowicz Włodzimierz (1829-1906), prawnik, publicysta, krytyk i historyk literatury
Spieszniew Nikołaj (1821-1882), rosyjski ziemianin, rewolucjonista, członek koła pietraszewców, zesłany
Stackenschneider Elena (1836-1897), córka Andrieja Stackenschneidera, architekta rosyjskiego, gospodyni znanego salonu literackiego w Sankt Petersburgu
Stackenschneiderowie, rodzina rosyjska pochodzenia niemieckiego
Stanisławski Konstantin (właśc. K.S. Aleksiejew, 1863-1938), rosyjski aktor, reżyser, teoretyk i reformator teatru
Stellowski Fiodor (1826-1875), wydawca rosyjski
Strachow Nikołaj (1828-1896), rosyjski publicysta, krytyk literacki, filozof
Strindberg Johan August (1849-1912), pisarz szwedzki
Susłowa Apolinaria (Polina) (1839-1918), pisarka rosyjska, kochanka Dostojewskiego, uważana za pierwowzór wielu postaci kobiecych w jego twórczości
Suworow Aleksander (1804-1882), książę i generał rosyjski, generał-gubernator bałtycki (1848-1861), wojskowy generał-gubernator Petersburga (1861-1866)
Szanszijew (XIX w.), bliżej niezidentyfikowany, zamieszany w sprawę o majątek Ogariowa
Szekspir William (1564-1616), poeta i dramaturg angielski
Szełgunow Ludmiła (1832-1901), z domu Michaelis, tłumaczka, żona Nikołaja Szełgunowa
Szełgunow Nikołaj (1824-1891), rewolucyjny demokrata rosyjski, pisarz i krytyk literacki
Szestow Lew (właśc. Jehuda Lejb Isaakowicz Szwarcman, 1866-1938), rosyjski filozof i pisarz, od 1920 na emigracji
Szydłowski Iwan (1816-1872), poeta, przyjaciel Dostojewskiego w szkole wojskowej
Ściegienny Piotr (1801-1890), ksiądz, działacz patriotyczno-społeczny, organizator tajnego związku chłopskiego na Kielecczyźnie (1842-1844) przygotowującego powstanie narodowe i przemiany społeczne, na zesłaniu (1846-1871)
Tiutczew Fiodor (1803-1873), rosyjski poeta, myśliciel, dyplomata, pozostawał pod wpływem idei słowianofilskich
Tokarzewski Karaszewicz Szymon (1821-1900), działacz polityczny, agitator w spisku Ściegiennego (1844), uczestnik powstania styczniowego, dwukrotnie zsyłany
Tołstoj Lew (1829-1910), pisarz rosyjski
Tołstoj Zofia (1844-1919), żona Lwa Tołstoja
Tomasz a Kempis (ok. 1379-1471), niemiecki kopista manuskryptów, pisarz religijny i mistyk, augustianin
Totleben Eduard (1818-1884), rosyjski generał, inżynier, uczestnik wojny krymskiej
Trubecki Paolo (1866-1938), rzeźbiarz rosyjski
Tuczkow Natalia zob. Ogariowa Natalia
Turgieniew Iwan (1818-1883), pisarz rosyjski
Turgieniewa Barbara (1787-1850), z domu Lutowinowa, matka Iwana Turgieniewa
Turgieniewowie, rosyjska rodzina szlachecka
Urbankowski Bohdan (ur. 1943), poeta, eseista, dramaturg i filozof
Vinci Leonardo da (1452-1519), włoski malarz, rysownik, rzeźbiarz, architekt i urbanista, teoretyk sztuki i uczony
Walichanow Czokan (1835-1965), kazachski pisarz, etnograf, folklorysta i historyk
Wańka-Tańka, mieszkanka Semipałatyńska
Wargunow, nauczyciel, kochanek Marii Isajewej (Dostojewskiej)
Wasilij Błażenny zob. Wasyl Błogosławiony
Wasyl Błogosławiony (Wasilij Błażenny, Bazyli Moskiewski, 1469-1552), święty prawosławny, jurodiwy
Weissmann, właściciel lombardu w Badenie
Wiaziemski Piotr (1792-1878), książę, poeta rosyjski, związany z dekabrystami, polonofil
Wolter (Voltaire, właśc. François-Marie Arouet, 1694-1778), filozof i pisarz francuski
Wołkońska Maria (1805-1863), z domu Rajewska, córka Nikołaja Rajewskiego, żona dekabrysty Siergieja Wołkońskiego
Worcell Stanisław Gabriel (1799-1857), działacz rewolucyjno-demokratyczny, publicysta, poseł na sejm powstańczy (1831), członek Towarzystwa Patriotycznego, od 1831 na emigracji, członek TDP (od 1847 w jego Centralizacji)
Wrangel Aleksander (1833-1915), baron z rodziny Niemców bałtyckich, prawnik, dyplomata, przyjaciel Dostojewskiego
Wrangel Nikołaj (1847-1923), baron z rodziny Niemców bałtyckich, naukowiec, historyk sztuki, autor pamiętników, ojciec gen. Piotra Wrangla
Zimmermann (pani), gospodyni Dostojewskich w Dreźnie
Zina, towarzyszka Nikołaja Niekrasowa
Zubariow, oficer batalionu Dostojewskiego w Semipałatyńsku
Żelabow Andriej (1851-1881), rosyjski rewolucjonista, narodnik, członek Komitetu Wykonawczego Narodnej Woli (od 1879), współorganizator zamachu na Aleksandra II, stracony
