IKONY STOSOWANE W RAMKACH

ciekawostki

dla aktywnych

przyroda

etnografia

zabytki techniki

kulinaria

ważne informacje

informacje praktyczne

panoramy

IKONY STOSOWANE W OPISACH TRAS

typ trasy

długość trasy

przewyższenia

czas przejścia

trudność

dla dzieci

sztuczne ubezpieczenia na szlaku

spadające kamienie

przepaście

schronisko

obiekt gastronomiczny

obiekt noclegowy

toaleta

miejsce odpoczynku

źródło wody

trasa dostępna dla rowerzystów

kolejka górska

wyciąg krzesełkowy

miejsca widokowe

ZDOBĄDŹ I POZNAJ

Cortina d'Ampezzo

Mnogość szlaków pieszych i rowerowych, tras narciarskich i biegowych, via ferrat i ścian do wspinaczki, kolejek linowych oraz schronisk w otaczających Cortinę górach powoduje, że jest ona wymarzonym miejscem dla pasjonatów aktywnego wypoczynku na łonie natury. Znajdą oni tutaj liczne sklepy narciarskie i outdoorowe, wypożyczalnie rowerów górskich i elektrycznych, a zimą wypożyczalnie sprzętu narciarskiego.

Region w pigułce

INFORMACJE KRAJOZNAWCZE

Położenie geograficzne i przynależność państwowa

Dolomity (Dolomiti) leżą po południowej stronie głównego łańcucha Alp, w północno-wschodniej części Włoch, między granicą włosko-austriacką na północy a rozległą Równiną Wenecką na południu. Stanowią część tak zwanych Południowych Alp Wapiennych, przynależących do Alp Wschodnich. Są położone w obrębie trzech włoskich regionów: Wenecja Euganejska, Trydent-Górna Adyga oraz Friuli-Wenecja Julijska. Dolomity zajmują obszar 141,903 ha, rozciągający się z północy na południe na przeszło 90 km, a ze wschodu na zachód na 100 km. Na północy od głównej grani alpejskiej oddziela je przebiegająca równoleżnikowo dolina Val Pusteria, południową ich granicę stanowi natomiast dolina Valsugana. Granicę wschodnią wyznacza dolina Valle del Piave, a na północnym wschodzie doliny Val di Sesto i Val di Padola oddzielają je od łańcucha Alp Karnickich. Granicą zachodnią jest dolina Valle Isarco, która poniżej miasta Bolzano łączy się z doliną Val d'Adige. Najważniejszymi rzekami Dolomitów są Isarco i Adyga na zachodzie, Rienza na północy, Piave na wschodzie, a także dwie rzeki, Avisio i Cordevole, które przepływają bezpośrednio przez góry z północy na południe.

Na Dolomity składa się 15 masywów górskich, nazywanych grupami (wł. il gruppo ), które są oddzielone od siebie rzekami, dolinami i przełęczami. Szczyty każdej z tych grup osiągają blisko 3000 m n.p.m., a 18 z nich przekracza tę wysokość. Najwyższym masywem jest leżąca na granicy regionów Wenecja Euganejska i Trydent-Górna Adyga/Tyrol Południowy Marmolada - jej główny wierzchołek, Punta Penia, ma wysokość 3343 m n.p.m. Jedynym masywem nieprzynależącym do Dolomitów geograficznie, lecz określanym jako masyw Dolomitów ze względu na strukturę geologiczną, jest położona po zachodniej stronie przepływającej przez dolinę Val d'Adige rzeki Adygi duża, owalnego kształtu grupa Dolomitów Brenta (Dolomiti di Brenta).

Dolomity dzieli się zwykle na Dolomity Wschodnie i Dolomity Zachodnie, a granicę między nimi wyznacza linia biegnąca przez dolinę Val Badia, przełęcz Passo di Campolongo oraz dolinę Val Cordevole (Agordino). Na obszarze Dolomitów utworzono wiele regionalnych parków narodowych.

Pochodzenie nazwy i geologia

Dolomity, w przeciwieństwie do Alp lodowcowych, nie są górami fałdowymi, lecz w znacznej części zbudowane są z ułożonych równolegle - zgodnie z procesem narastania - warstw.

Geologia Dolomitów jest niezwykle fascynująca. Już sam fakt, że wspinając się dziś na te wyjątkowe góry, wędrujemy po dnie pradawnego oceanu, Paleotetydy, robi niesamowite wrażenie. Zanim Dolomity stały się potężnymi srebrnymi górami o niespotykanych nigdzie indziej na świecie formach, przeszły długą drogę trwających miliony lat procesów geologicznych, z których część powtarzała się wielokrotnie na przestrzeni dziejów.

Nazwa "Dolomity" funkcjonuje od epoki Oświecenia, za sprawą francuskiego chemika i geologa Déodata de Dolomieu (1750-1801), specjalizującego się w mineralogii. Podczas swej podróży do Rzymu w 1789 r. badacz ten zebrał w dolinie Valle Isarco kilka odłamków dziwnego rodzaju skały. Zaintrygowany owym niecodziennym znaleziskiem, zbadał nieznany dotąd minerał, który okazał się podwójnym węglanem wapnia i magnezu - CaMg(CO 3 ) 2 . Odkrył w ten sposób specyficzną skałę występującą w wielu miejscach w Dolomitach. W 1791 r. jako pierwszy przedstawił dokładny opis budowy i składu chemicznego minerału znanego dziś pod nazwą dolomit, pochodzącą od nazwiska jego odkrywcy.

Poza zidentyfikowaniem i nazwaniem dolomitowej skały Dolomieu był również zaangażowany w badania nad pochodzeniem Dolomitów. Prawa rządzące powstawaniem materii były bowiem jednym z głównych tematów prac badawczych prowadzonych w Europie w czasach Oświecenia. Odkrył i opisał on proces formowania się Dolomitów. Cykl ten poprzedzały procesy litogeniczne, które zachodziły na dnie prehistorycznego oceanu na ok. 100-150 mln lat przed wystąpieniem ruchów górotwórczych. Powtarzający się cykl tworzenia się jedna na drugiej różnorodnych warstw osadowych trwał między permem a triasem, czyli 200-265 mln lat temu. Mniej więcej przed 260 mln lat, kiedy dzisiejsze Dolomity znalazły się pod wodami Paleotetydy, zaczęły tworzyć się białe, sypkie depozyty, a następnie ciemne, tworzące formację Bellerophon (Formazione di Bellerophon). W późniejszym okresie, ok. 235 mln lat temu, część zgromadzonych formacji osadowych wyłoniła się spod powierzchni oceanu i utworzyła wyspy. Po krótkim (w geologicznym sensie) czasie teren zaczął przechodzić powolny proces zanikania, w wyniku czego doszło do zatopienia wysepek. Klimat zmienił się w tropikalny, a wody oceanu stały się ciepłe i nasycone dwutlenkiem węgla. To doprowadziło do kształtowania się na zatopionych wysepkach organogenicznych tworów - prymitywnej formy życia w postaci rafy koralowej, która utrzymywała się przy życiu poprzez ciągłe zanurzenie na kilka metrów pod wodą. Dziś pochodzące od tych raf skały stanowią ściany najsłynniejszych masywów Dolomitów, takich jak Sciliar, Marmolada, Catinaccio, Pale di San Martino czy Puez-Odle. Tworzący je minerał nazywany jest wapieniem Marmolady ( calcare della Marmolada ) bądź dolomitem grupy Sciliar ( dolomia dello Sciliar ), a pochodzące z tamtego okresu skały osadowe wyściełające zagłębienia terenu noszą nazwę formacji Livinallongo ( formazione di Livinallongo ).

Około 230 mln lat temu doszło do uformowania się na terenie dzisiejszych Dolomitów dwóch okazałych wulkanów, które wyłoniły się spod wody i w trakcie potężnej erupcji wyrzuciły ogromne ilości lawy, którą zalały swoje skalne zbocza. Proces ten doprowadził do utworzenia całych grup górskich zbudowanych ze skały wulkanicznej, takich jak grań Padon czy Col di Lana. Po tym okresie nastąpiło nagłe obniżenie się poziomu wód oceanu, które odsłoniło klify, formacje wulkaniczne i złoża węglanowe, a jednocześnie było początkiem końca delikatnego ekosystemu rafy koralowej. Wyeksponowany na zewnętrzne warunki atmosferyczne w wyniku obniżenia się poziomu wody kruchy wapień wraz z wulkanicznymi tworami zapoczątkował gigantyczne lawiny kamienne. W tym czasie rozpoczął się również bardzo burzliwy okres geologiczny, w którego trakcie ruchy tektoniczne doprowadziły do deformacji i nakładania się na siebie utworzonych wcześniej warstw skalnych. Był to okres charakteryzujący się częstymi trzęsieniami ziemi, potężnymi falami na oceanie oraz ogromnymi osuwiskami podwodnego terenu. Po nim nastał czas spokoju, dzięki czemu w wodach oceanu mogły na nowo zacząć rozwijać się koralowce, algi i gąbki, co znów zaowocowało powstaniem raf koralowych. Utworzona z nich rozległa, ale niezbyt gruba warstwa nazywana jest dolomitem cassiańskim ( dolomia cassiana ). Skały te tworzą dziś grupę Settsass i dolne partie grupy Sella. Na terenach, na których nie dochodziło do erupcji wulkanów, powstały zagłębienia terenu wypełnione wapiennymi osadami. Ta wapienna formacja nosi nazwę San Cassiano ( formazione di San Cassiano ) i charakteryzuje się ogromną ilością zachowanych w niej skamieniałości.

Następnie, 223 mln lat temu, nastąpiło ponowne obniżenie poziomu wody w oceanie, co znów doprowadziło do wymarcia rafy koralowej. Teren ten zamienił się w rozległe dno oceaniczne przykryte zaledwie cienką warstwą wody z obmywających go fal i z czasem, kawałek po kawałku, zaczął porastać go las. W warstwie osadowej z tego okresu można znaleźć skamieniałości wielkich małży, rybich zębów, a niekiedy i kości gadów, jak również pozostałości roślin w formie węgla oraz zastygłej żywicy zamienionej w bursztyn. Co ciekawe, pochodzący z Dolomitów bursztyn jest jednym z najstarszych znalezisk bursztynowych na świecie. Powstałe w tym okresie warstwy osadowe, tworzące skały o skromnej grubości przekroju i czerwono-zielonym kolorze, określane są mianem formacji Raibl ( formazione di Raibl ). Pochodząca z tej formacji warstwa skalna jest obecna w przecinającej masyw Selli w połowie jej wysokości półce zwanej Cengia dei Camosci oraz u podstawy masywu Tofany di Rozes i we względnie niewielkich turniach grupy Cinque Torri.

Po okresie, który doprowadził do wykształcenia się formacji Raibl, nastąpiło ponowne podniesienie się poziomu wody w oceanie. Wskutek tego doszło do kumulacji ogromnie grubej warstwy dolomitu pierwotnego ( dolomia principale ). Podczas tego trwającego ok. 10 mln lat procesu uformowała się kilometrowej grubości warstwa skalna. Cechami charakterystycznymi dolomitu pierwotnego są drobnoziarnistość i równoziarnistość, będące rezultatem przebiegu procesu jego powstawania. W zbudowanych z dolomitu pierwotnego ścianach skalnych można z łatwością zauważyć, jak regularne warstwy on tworzy. Dolomit pierwotny stanowi główny budulec większości gór w okolicach miejscowości takich jak Cadore czy Cortina d'Ampezzo. Występuje on w masywach Tre Cime di Lavaredo, Cristallo, Croda da Lago, Cinque Torri, Civetta i wielu innych.

Po tych wszystkich długotrwałych i skomplikowanych procesach tworzenia się kolejnych warstw budujących dzisiejsze Dolomity nadszedł początek okresu jurajskiego. Cały obszar dzisiejszych Włoch znajdował się wówczas pod powierzchnią wód praoceanu i pod wpływem wilgotnego klimatu. Warstwy dolomitu i soli zanikły, a ich miejsce zajął dobrze uwarstwiony wapień. Wapienne skały z tego okresu są wyraźnie widoczne w masywach Pelmo, Civetty i Antelao. Około 135-160 mln lat temu teren Dolomitów nadal znajdował się pod wodą i tworzyły się na nim zabarwione na czerwono wapienie (Ammonitico Rosso), w których po dziś dzień widoczne są amonity.

Nieco później, gdy wszystkie znane nam dziś dolomitowe szczyty w dalszym ciągu znajdowały się pod wodami Paleotetydy, dochodziło do odkładania się osadów budujących najmłodszą i najdelikatniejszą spośród występujących dziś w regionie Dolomitów skał, szarozieloną Marne del Puez. Po tej ostatniej z faz litogenicznych, podczas których formowały się oceaniczne warstwy osadowe, rozpoczął się okres orogeniczny. Ok. 75 mln lat temu na teren dzisiejszych Dolomitów zaczęło oddziaływać sukcesywne przybliżanie się kontynentu afrykańskiego do europejskiego, które doprowadziło do zderzenia się ze sobą ogromnych pokładów skalnych i wypiętrzenia całego łańcucha Alp. Na tym ostatnim etapie narodzin Dolomitów wody oceaniczne z trudem przepływały przez powstałe w wyniku zderzenia kontynentów turnie i masywy górskie. Środowisko, które tworzyło się na dnie oceanu przez miliony lat, musiało dopasować się do intensywnych ruchów tektonicznych. Proces odpływu wody na przestrzeni triasu i permu stworzył specyficzną konfigurację, w której indywidualne grupy górskie nie dostosowały się do kształtu, jaki przyjął ułożony w łuk łańcuch Alp. Odmiennie niż będące górami pochodzenia fałdowego Alpy, warstwowo zbudowane Dolomity uformowały się w sposób typowy dla atoli koralowych, a mianowicie są ułożone cyrkularnie wokół niższej, płaskiej przestrzeni pochodzenia wulkanicznego. Odporniejszy na działanie procesów erozyjnych dolomit zdominował z czasem krajobraz, podczas gdy wskutek stopniowej erozji skały wulkaniczne zaczęły zanikać. Ten proces erozyjny dał początek licznym dolinom, przełęczom i płaskowyżom. Każda z 15 odrębnych grup Dolomitów pochodzi od pradawnych wysp. Wody oceaniczne okalające te wyspy opadały stopniowo, tworząc małe doliny, odsunięte od ścian gór.

Szacuje się, że ok. 2 mln lat temu doszło na obszarze Dolomitów do zlodowacenia. Te nowo powstałe góry były wówczas skute grubą warstwą lodu, która sukcesywnie modyfikowała ich geomorfologię. Dziś efekt działalności lodowców możemy zobaczyć chociażby w rejonie Marmolady, której rozległa południowa ściana została idealnie wygładzona przez ogromne masy lodu, które ukształtowały także polodowcową dolinę Val Ombretta o całkowicie płaskim dnie. Gdy ustał okres zlodowacenia, na świecie pojawili się pierwsi ludzie, a ich oczom ukazał się krajobraz nieznacznie tylko różny od tego znanego nam dziś.

Jak zatem widać, Dolomity swą niezwykłość zawdzięczają różnorodnym procesom geologicznym zachodzącym na przestrzeni kilkuset milionów lat. Góry te, a dokładniej budujące je warstwy skał, skamielin i minerałów, opowiadają historię pustyń i lasów, wulkanów i raf koralowych, oceanicznych głębin i rozległych lądolodów. Snują opowieść o metamorfozach zachodzących na przestrzeni geologicznych dziejów Ziemi na długo przed tym, zanim nasi pierwsi praprzodkowie pojawili się na tej planecie. Za sprawą licznych procesów metamorficznych, które ostatecznie sprowadzają się do nieustannie trwającej zmiany, będącej zasadniczym i koniecznym warunkiem istnienia wszelkich występujących na Ziemi form, dziś możemy doświadczać niewiarygodnego wręcz piękna tych jedynych w swoim rodzaju gór. Ich różnorodne, często surrealistyczne kształty są zjawiskiem wyjątkowym nie tylko w Alpach, ale także unikalnym na skalę światową, nigdzie indziej bowiem niespotykanym. Z tego powodu 26 czerwca 2009 r. Dolomity zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Dzięki temu są objęte programem ochrony i zrównoważonego rozwoju, który wspiera dalsze badania naukowe w dziedzinie geologii i geomorfologii, a także chroni piękno tego rejonu.

Klimat

W Dolomitach panuje typowy alpejski klimat, charakteryzujący się niskimi temperaturami podczas zimy, które dodatkowo ostro spadają wraz ze wzrostem wysokości. Najwięcej opadów notuje się w okresie letnim, ale słońca w Dolomitach nie brakuje przez 80% zimowych dni.

Passo Gardena

Aurę tych gór kształtują z jednej strony zimne masy powietrza napływające z kontynentalnych Równin Naddunajskich, z drugiej zaś łagodniejszy i bardziej wilgotny klimat śródziemnomorski, związany z bliskością Adriatyku. Zasadniczo klimat panujący w Dolomitach można określić jako ciepły. Występuje tu znacznie mniej opadów niż w alpejskich regionach położonych na terenie Austrii, Szwajcarii i Francji. Związane z nadejściem zimnego frontu załamania pogody nadciągają najczęściej nad Dolomity z południowego zachodu, natomiast wiatr wiejący z północy zazwyczaj zwiastuje dobrą pogodę. Tak jak w innych zakątkach Alp, w Dolomitach pogoda może ulec gwałtownej zmianie, zwłaszcza w ciepłych, letnich miesiącach, takich jak lipiec i pierwsza połowa sierpnia.

W okresie letnim, od połowy czerwca do pierwszych tygodni lipca, przeważnie jest przyjemnie ciepło w ciągu dnia i dość rześko nocą. Od połowy czerwca do połowy sierpnia często występują popołudniowe burze, powodujące, że ciepły i słoneczny dzień może się zamienić w ciągu mniej niż godziny w istne pandemonium z licznymi wyładowaniami elektrycznymi, porywistym wiatrem i ulewnym deszczem, który czasem zamienia się w grad. Wiatr będący tutaj czynnikiem wychładzającym może znacznie obniżyć odczuwalną temperaturę. Dlatego każdy, kto planuje wyjście w góry na dłuższy trekking, via ferraty czy nawet krótki spacer, powinien obowiązkowo zapoznać się z aktualnym raportem pogodowym i prognozą dla okolicy, w której będzie przebywać. Zaleca się także, by wychodzić na górskie wycieczki wczesnym rankiem, ponieważ dzięki temu zdążymy zejść w doliny przed ewentualnym popołudniowym załamaniem pogody.

Od drugiej połowy sierpnia do października, a sporadycznie również w listopadzie, pogoda jest zazwyczaj bardziej stabilna i przewidywalna. Noce są chłodniejsze, niekiedy występują już też przygruntowe przymrozki i o poranku trawy pokryte są szronem. W przypadku załamania pogody dość często wysoko w górach występuje opad śniegu. Jesień w Dolomitach, pomimo ryzyka opadów śniegu i mroźnych poranków, zdecydowanie zachwyca kolorami.