ZAMIAST WSTĘPU
W filmie Perfect Days Wima Wendersa mężczyzna w średnim wieku wstaje
rano, składa materac, podlewa rośliny, wychodzi z domu, patrzy z zachwytem w niebo, kupuje kawę z automatu i jedzie do pracy. Czyści
publiczne toalety w Tokio. W samochodzie słucha starych kaset. W przerwie fotografuje drzewa. Wieczorem czyta. Następnego dnia robi
dokładnie to samo. Niewiele się dzieje. A jednak trudno oderwać od niego
wzrok. Hirayama nie wygrał życia. Przynajmniej nie według kryteriów,
którymi nauczyliśmy się je mierzyć. Nie ma spektakularnej kariery,
wielkiego domu, imponującego konta ani życia, które dobrze wyglądałoby
na Instagramie. Ma za to coś, czego wielu z nas szuka, niekiedy bardzo
daleko: umiejętność bycia tam, gdzie właśnie jest.
Kiedy po raz kolejny oglądałam Perfect Days, pomyślałam, że może
właśnie o tym powinna być książka o dobrym życiu. Nie o szczęściu. Ze
szczęściem mamy dziś pewien kłopot. Zostało nam sprzedane w tylu
wersjach, że można się nim zmęczyć. Jeśli będziemy odpowiednio pracować
nad sobą, właściwie się odżywiać, kochać właściwego człowieka, dobrze
wychowywać dzieci, wysypiać się, stawiać granice, ćwiczyć, medytować i pamiętać o wdzięczności, podobno w końcu je osiągniemy. A potem
przychodzi zwykły wtorek. Ktoś odchodzi. Ktoś choruje. Dziecko cierpi i nie umiemy mu pomóc. Miłość okazuje się mniej trwała, niż miała być.
Praca, której oddaliśmy kawał życia, przestaje mieć sens. Starzeją się
nasi rodzice. Starzejemy się my. Albo nie wydarza się nic dramatycznego,
tylko któregoś ranka patrzymy w lustro i pojawia się niezbyt wygodne
pytanie: Czy to naprawdę jest moje życie?
Viktor Frankl odwrócił kiedyś pytanie, które człowiek zadaje sobie od
wieków. Zamiast pytać, czego oczekujemy od życia, proponował się
zastanowić, czego w tej konkretnej chwili życie oczekuje od nas. Lubię
tę zmianę kierunku. Bo może dobre życie wcale nie polega na tym, żeby
dostać od świata wszystko, czego pragniemy. Może bardziej na tym, co
robimy z tym, co dostaliśmy. Czasem odpowiedzią będzie walka. Czasem
odejście. Czasem wybaczenie. Czasem powiedzenie "nie". Czasem telefon do
kogoś, do kogo nie dzwoniliśmy od roku. A czasem kawa wypita rano bez
wpatrywania się w telefon.
Nie chciałam pisać kolejnej książki o tym, jak żyć. Im dłużej żyję, tym
mniej ufam ludziom, którzy wiedzą, jak powinni żyć inni. Dlatego zamiast
szukać recept, zaczęłam zadawać pytania. Zaprosiłam do rozmowy wybitnych
ekspertów, którzy od lat zajmują się człowiekiem: jego psychiką, ciałem,
relacjami, snem, samotnością, miłością, lękiem, przemijaniem i poczuciem
sensu. Pytałam ich o rzeczy wielkie i zupełnie zwyczajne. Dlaczego tak
trudno nam odpoczywać? Dlaczego zostajemy tam, gdzie jest nam źle? Skąd
wiedzieć, kiedy trzeba coś w naszym życiu zmienić, a kiedy przeciwnie,
przestać bez końca siebie zmieniać? Czy można nauczyć się szczęścia? Co
zrobić z żalem za tym, czego już nie będzie? Jak kochać i nie zgubić
siebie? Jak się starzeć w świecie, który starości nie lubi? I wreszcie:
jak nie przegapić własnego życia, próbując uczynić je lepszym? Moi
rozmówcy nie zawsze się ze sobą zgadzają. I całe szczęście. Nie chciałam
stworzyć dekalogu dobrego życia. Nie wierzę, że taki istnieje. Chciałam
posadzić przy jednym stole "specjalistów od człowieka", którzy wiedzą o nas dużo, i pozwolić im mówić własnym głosem. Dlatego dziękuję wszystkim
moim ekspertom za ogrom wiedzy, którą podzielili się ze mną i z czytelnikami. Ale chyba jeszcze bardziej dziękuję za te chwile, kiedy
odkładali zawodową pewność i mówili po prostu jak człowiek do człowieka.
Za zdania, po których sama milkłam. Za odpowiedzi, których się nie
spodziewałam. I za "nie wiem", kiedy właśnie ono okazywało się
najmądrzejszą odpowiedzią.
Książki mają autorów, ale rzadko tworzy się je samotnie. Grażynie i Tomaszowi Szponderom dziękuję za zaufanie. Za to, że pomysł mógł stać
się książką i że mogłam zrobić ją po swojemu. Dla autora to znacznie
więcej niż decyzja wydawnicza. Krzysztofowi Tropile, mojemu redaktorowi,
dziękuję za uważność, cierpliwość i za tę szczególną umiejętność dobrego
redaktora: wiedzieć, kiedy tekst potrzebuje pomocy, a kiedy najlepiej mu
nie przeszkadzać. Pawłowi Laskowiczowi dziękuję za życzliwość, spokój i gotowość do pomocy. Za to, że nigdy nie usłyszałam: "Nie da się", za
cierpliwość wobec moich telefonów i za poczucie, że nad wszystkim czuwa
ktoś, na kim można polegać. Osobne podziękowanie należy się
niezastąpionej, choć czasem nieznośnej Magdzie Chorębale. Bo to ona
pilnowała terminów, kiedy ja najchętniej uznałabym, że kalendarz jest
tylko luźną sugestią. Ale byłoby bardzo niesprawiedliwe sprowadzić jej
rolę do dat zapisanych w terminarzu. Magda pomagała mi na wielu etapach
pracy nad tą książką. Kiedy trzeba było coś załatwić, znaleźć
rozwiązanie, przyspieszyć, przypomnieć, uspokoić albo po prostu
powiedzieć: "Damy radę", była. Dziękuję ci, Madziu, za pomoc, życzliwość
i za ten szczególny rodzaj obecności, który pozwala człowiekowi
wiedzieć, że nie ze wszystkim musi radzić sobie sam.
Mojej siostrze Ewie dziękuję za coś, czego właściwie nie da się wpisać
do stopki redakcyjnej. Za obecność. Za świadomość, że gdzieś na świecie
jest człowiek, do którego można zadzwonić bez układania wcześniej zdania
w głowie. Któremu nie trzeba tłumaczyć całej historii, bo zna poprzednie
rozdziały. Są więzi, które nie rozwiązują naszych problemów. Robią coś
ważniejszego: sprawiają, że nie musimy nieść ich sami.
I Wojtkowi. Najpierw jako fotografowi. Za przepiękne zdjęcia, które
zrobiłeś do tej książki. Lubię z tobą pracować, bo twoje fotografie
nigdy nie są tylko ilustracją tego, o czym piszę. Ty patrzysz na
człowieka trochę inaczej. Szukasz nie tego, jak ktoś chce wyglądać, ale
tego, kim jest, kiedy na chwilę przestaje o tym myśleć. Czasem
znajdujesz to w spojrzeniu, czasem w geście, w sposobie, w jaki ktoś
trzyma dłonie, albo w tej jednej sekundzie pomiędzy pozowaniem a byciem
sobą. I właśnie wtedy naciskasz migawkę. Dzięki tobie ludzie, z którymi
rozmawiam na tych stronach, mają nie tylko głos. Mają też twarz, w której można zobaczyć coś więcej niż portret.
A teraz chcę podziękować ci jako mama. I to jest znacznie trudniejsze,
bo każde zdanie wydaje się za małe. Nie będę dziękować ci za
"inspirację". To słowo nie pomieściłoby nawet ułamka tego, czego
nauczyłam się dzięki tobie. Dziękuję ci za to, że przez wszystkie lata,
gdy byłam twoją mamą, zmuszałeś mnie do sprawdzania, czy to, w co wierzę
i o czym piszę, naprawdę działa poza książkami. Nauczyłeś mnie, że
kochać człowieka nie znaczy wiedzieć, co jest dla niego najlepsze. Że
czasem trzeba pomagać, a czasem wytrzymać własną bezradność. Że można
całym sercem chcieć ochronić kogoś przed życiem, a jednocześnie
wiedzieć, że nie wolno odbierać mu jego własnej drogi. I że bliskość nie
zawsze oznacza trzymanie kogoś za rękę. Czasem oznacza ufność w to, że
kiedy puścimy, on nadal będzie wiedział, gdzie jesteśmy. A przede
wszystkim nauczyłeś mnie czegoś, czego nie znalazłam w żadnym
podręczniku psychologii. Że miłość nie jest nagrodą za dobre życie. Jest
jego częścią.
Na końcu Perfect Days Hirayama jedzie samochodem. Z głośników płynie
Feeling Good Niny Simone. Kamera długo patrzy tylko na jego twarz.
Hirayama przez chwilę się uśmiecha. Za moment ma łzy w oczach. Potem
znów się uśmiecha. Smutek i radość nie następują po sobie. Są
jednoczesne. Może właśnie dlatego ta scena zostaje w pamięci. Przez dużą
część życia próbujemy urządzić je tak, żeby jednego było jak najwięcej,
a drugiego jak najmniej. Jakby dobre życie miało być bilansem, w którym
po stronie zysków musi znaleźć się więcej szczęścia niż bólu. Już tak
nie myślę. Dobre życie nie jest życiem bez straty, lęku, rozczarowania,
samotności i cierpienia. Nie jest też życiem, w którym każdego ranka
budzimy się wdzięczni, spełnieni, gotowi zdobywać świat. Może jest po
prostu życiem, którego nie przesypiamy. Takim, w którym od czasu do
czasu potrafimy zatrzymać się przy drzewie. Powiedzieć komuś "zostań".
Albo "odchodzę". Poprosić o pomoc. Przyznać, że nie wiemy. Roześmiać się
wtedy, kiedy właściwie nie wypada. Zmienić zdanie. Przestać czekać na
lepszy moment. Nie odkładać miłości, podróży, telefonu, rozmowy ani
siebie na jakieś mityczne "kiedyś". I zauważyć, że właśnie trwa
zwyczajny wtorek. Może pada. Może coś nas boli. Może nie wszystko się
udało. Może nie jesteśmy tam, gdzie trzydzieści lat temu sądziliśmy, że
będziemy. A to nadal jest nasze życie. Jedyne, o którym z całą pewnością
możemy powiedzieć, że je mamy. Dobre życie nie spada z nieba. Ale być
może nie trzeba go też bez końca zdobywać. Czasem wystarczy go nie
przegapić.
Droga czytelniczko, drogi czytelniku, na koniec zostajemy już tylko my.
Nie będę wam życzyć, żeby ta książka zmieniła wasze życie. Książki
rzadko mają taką moc, a poza tym wcale nie wiem, czy wasze życie
potrzebuje zmiany. Chciałabym czegoś znacznie mniejszego i chyba
ważniejszego. Żeby któreś zdanie zostało z wami trochę dłużej. Żeby
jakaś rozmowa przypomniała wam o czymś, co od dawna wiecie, tylko życie
zrobiło się za szybkie, za głośne albo za pełne spraw do załatwienia,
żeby o tym pamiętać. Może przy którejś stronie pomyślicie o kimś
bliskim. Może do niego zadzwonicie. Może komuś coś wybaczycie, a może
wreszcie przestaniecie wybaczać to, czego wybaczać nie trzeba. Może
odważycie się odejść albo przeciwnie, zostać. Może zrobicie coś, na co
od dawna macie ochotę. A może nie zrobicie zupełnie nic i pierwszy raz
od dawna nie będziecie mieli z tego powodu wyrzutów sumienia. Nie wiem,
czym jest dobre życie dla was. I po wszystkich rozmowach, które odbyłam,
wiem już na pewno, że nie chcę tego wiedzieć. Chciałabym tylko, żebyście
byli dla swojego życia trochę bardziej uważni i trochę bardziej czuli.
Żebyście nie mierzyli go wyłącznie tym, co się udało, czego nie
zdążyliście zrobić, co straciliście i dokąd jeszcze powinniście dojść.
Żebyście czasem spojrzeli na nie jak na kogoś bliskiego, kto nie jest
doskonały, bywa trudny, czasami rozczarowuje, ale mimo wszystko jest
wasz. I żebyście go zbyt pochopnie nie odkładali na później. Bo dobre
życie naprawdę nie spada z nieba. Ono już się dzieje. Dzisiaj. W ten
zwyczajny dzień, w którym trzymacie tę książkę w rękach. I bardzo wam
dziękuję, że przez kawałek tego dnia byliście tutaj ze mną.
AGNIESZKA KOZAK
Zaczynam od siebie
"
Najdłuższa relacja naszego życia. Nie wybieramy rodziców, dzieci, partnerów
ani przyjaciół na całe życie. Jedyną osobą, z którą spędzimy każdą
minutę swojego istnienia, jesteśmy my sami. Dlaczego tak wielu z nas zna
wszystkich wokół, a tak słabo zna siebie? Kim jesteśmy, kiedy
przestajemy grać role i zdejmujemy wszystkie maski?
Cudze życie w mojej głowie. Ile z tego, co nazywamy swoim charakterem, naprawdę jest nasze? Jak rozpoznać
przekonania, lęki i emocjonalne schematy odziedziczone po rodzicach i dziadkach? W którym momencie możemy powiedzieć: "Dziękuję, ale tego już
nie chcę nieść dalej"?
To nie moja wina. Ale moje życie. Coraz częściej rozumiemy, skąd wzięły się
nasze rany. To ważne. Ale czy samo zrozumienie wystarczy? Gdzie
przebiega granica między współczuciem dla siebie a utknięciem w roli
ofiary? W którym momencie odpowiedzialność staje się początkiem
wolności?
Nie jestem już tą samą osobą. Jedni
panicznie boją się zmian, inni nieustannie próbują się zmieniać.
Tymczasem życie i tak nas zmienia. Czy dojrzewanie nie polega właśnie na
tym, żeby co jakiś czas pożegnać wersję siebie, którą już przestaliśmy
być? Jak nie tęsknić za sobą sprzed lat i nie bać się siebie z przyszłości?
Głos, który zna nasze wszystkie słabości. Nikt nie potrafi powiedzieć nam tylu
okrutnych rzeczy, co my sami. "Nie jesteś wystarczająco dobra", "Znowu
ci się nie uda", "Inni są lepsi". Skąd bierze się ten wewnętrzny głos?
Dlaczego tak łatwo mu wierzymy? I czy można nauczyć się mówić do siebie
z taką czułością, z jaką mówimy do ludzi, których kochamy?
Życie nie zaczyna się wtedy, kiedy wreszcie siebie naprawię. Coraz więcej ludzi chodzi na terapię,
czyta książki psychologiczne, słucha podcastów, pracuje nad sobą. To
dobrze. Ale czasem można odnieść wrażenie, że rozwój osobisty stał się
kolejnym projektem do zrealizowania. Jak rozpoznać moment, w którym
rozwój przestaje być drogą do samego siebie, a staje się kolejnym
sposobem ucieczki od życia? Czy można spędzić całe życie na naprawianiu
siebie i nigdy nie zacząć naprawdę żyć?
Przez całe życie spotykamy setki ludzi. Jedni zostają z nami na chwilę,
inni na lata. Jest jednak jedna relacja, która trwa od pierwszego do
ostatniego oddechu. Relacja z samym sobą. Dlaczego właśnie o nią tak
rzadko potrafimy zadbać? Dlaczego tak wielu ludzi zna wszystkich wokół,
a tak słabo zna siebie?
Nawet nie zaczęłabym od słowa "relacja", tylko od czegoś jeszcze
głębszego - od bezpiecznej więzi z samym sobą. Od tego, że trudno nam
mieć zaufanie do wyboru życia jako wartości, ponieważ wielu z nas nie
dostało potwierdzenia, że jesteśmy dla kogoś ważni, że ktoś nas widzi,
słyszy i kocha. Problem nie polega na tym, że nie lubimy siebie.
Trudność w zadbaniu o siebie ma swoje korzenie w tym, że bardzo często
nie umiemy stanąć po swojej stronie, ponieważ kiedy byliśmy dziećmi,
żaden dorosły nie stanął po naszej stronie. Nie wiemy, jak mówić o tym,
co czujemy, czego potrzebujemy, co nas boli, za czym tęsknimy. Wynika to
z tego, że nie pytano nas o to i nie widzieliśmy, żeby ważni dla nas
dorośli w taki sposób rozmawiali. Nie mamy doświadczenia czegoś, co
nazywamy "odzwierciedlaniem". Odzwierciedlanie jest jednym ze sposobów,
w jaki dziecko uczy się własnego świata wewnętrznego. Ono najpierw
potrzebuje kogoś, kto pomoże mu to nazwać: "Widzę, że jest ci trudno",
"Chyba się przestraszyłeś", "To cię zabolało", "Potrzebujesz, żeby ktoś
został przy tobie". Dopiero z czasem ten zewnętrzny głos staje się
wewnętrznym głosem.
Stąd bierze się bezpieczna więź z samym sobą. Nie z nakazywania sobie,
żeby bardziej siebie kochać, tylko z wielokrotnego doświadczenia, że
moje uczucia, potrzeby, granice i ból są warte zauważenia.
Chodzi o doświadczenie, że kiedy jestem smutna, przestraszona czy
rozczarowana, obok jest ktoś, kto potrafi to po prostu wytrzymać. Kto
nie mówi: "Nie przesadzaj", "Nie płacz", "Weź się w garść", tylko
spokojnie zauważa: "Widzę, że jest ci trudno". To doświadczenie jest
fundamentem późniejszej relacji z samym sobą. Tymczasem większość z nas
dorastała w świecie ocen, zawstydzania i poganiania. Uczyliśmy się, że
jedne emocje są mile widziane, a inne należy schować jak najgłębiej. Że
smutek przeszkadza, złość jest niegrzeczna, a bunt oznacza
niewdzięczność. Jeżeli od dziecka słyszysz, że masz być grzeczna,
spokojna, nie sprawiać kłopotów, bardzo szybko uczysz się, że są w tobie
emocje, których nie wolno pokazywać. Ale one nie znikają. Po prostu
przestajesz mieć z nimi kontakt. Dlatego tak niepokoją mnie ludzie,
którzy mówią: "Ja się nigdy nie złoszczę". Nie dlatego, że uważam złość
za coś dobrego. Tylko dlatego, że wiem, iż najczęściej oznacza to
odcięcie od ważnej części siebie. Człowiek, który nie czuje złości,
zwykle nie czuje również własnych granic. A wtedy bardzo trudno być po
swojej stronie.
Czy jest taki moment, w którym człowiek naprawdę spotyka siebie?
Przestaje żyć cudzymi oczekiwaniami i po raz pierwszy zadaje sobie
pytanie: "A czego ja właściwie chcę?". Czy to przychodzi z wiekiem, z doświadczeniem, a może potrzebny jest jakiś wstrząs?
Można mieć osiemnaście lat i zacząć zadawać sobie takie pytania. Można
mieć sześćdziesiąt i nigdy ich sobie nie zadać. Wiek nie ma tu większego
znaczenia. Najczęściej tym momentem jest kryzys. Smutne, że tak właśnie
bywa, ale to kryzys zatrzymuje nas i zmusza do pytań, na które wcześniej
nie było czasu. Kim jestem? Co jest dla mnie naprawdę ważne? Po co żyję?
Bardzo rzadko pytamy o to w codziennym biegu. Zwykle dopiero wtedy,
kiedy coś się rozsypuje. A przecież właśnie od tych pytań wszystko się
zaczyna.
No dobrze. To zapytam ciebie. Kim jest Agnieszka Kozak?
Jest sobą. I naprawdę lubię to, kim jestem.
To piękna odpowiedź. Ale kiedy większość ludzi słyszy pytanie: "Kim
jesteś?", odpowiada: Jestem matką, żoną, psycholożką, lekarzem.
Natychmiast ucieka w role.
Bo łatwiej powiedzieć o tym, co robimy, niż kim jesteśmy. A przecież to
nie jest to samo. Dla mnie bardzo ważnym słowem jest "tożsamość". Lubię
jego polskie znaczenie. W języku angielskim mamy identity, coś, z czym
się identyfikuję, i to kieruje nas ku temu, z czym się utożsamiam. A "tożsamość" pyta o coś znacznie głębszego: Co jest tożsame ze mną? Co
buduje moje "jestem"? I to prowadzi do kolejnego pytania: Jakie są moje
wartości? Jakie są moje pragnienia? Co sprawia, że czuję, iż żyję w zgodzie ze sobą? Lubię myśleć o tym przez metaforę domu. Każdy z nas
jest takim domem. Domem, który składa się z potrzeb. W jednym pokoju
mieszka szczerość. W innym ciekawość świata. W kolejnym potrzeba bycia
widzianą. Jeszcze gdzie indziej jest miejsce na sukces, czułość, rozwój
czy spokój. Świadomość swojej tożsamości pozwala mi wybierać, jak te
pokoje będą urządzone, co będę w nich lubić, jak będę o nie dbać. Kiedy
wiem, kim jestem, mogę zdecydować, kogo zaproszę do mojego domu i do
budowania w nim relacji. Wiem, jak go po nim oprowadzić i jak zaprosić
do tego, by dbał o to, co dla mnie ważne i cenne. Mogę mu powiedzieć,
jakie zasady panują w moim domu - wtedy on może zdecydować, czy chce w nim być i czy chce uszanować moje wybory i moje granice. To tak, jakbym
mówiła: chcę ci opowiedzieć, jak mnie kochać.
A jednak większość z nas robi odwrotnie. Zamiast pokazać drugiemu swój
dom, najpierw rozgląda się po jego domu i zastanawia, jak się do niego
dopasować.
Zwłaszcza kobiety są w tym mistrzyniami. Bardzo szybko uczymy się pytać:
"Na co ty masz ochotę?", "Jak będzie ci wygodniej?", "Co sprawi, że
będziesz zadowolony?". I nie ma w tym nic złego, dopóki pamiętamy, że my
również mamy własne pokoje. Problem zaczyna się wtedy, kiedy całe życie
urządzamy cudzy dom, a zapominamy o swoim. Bo wtedy po latach budzimy
się z pytaniem: "Kim ja właściwie jestem?". I to jest jedno z najsmutniejszych pytań, jakie można sobie zadać. Nie dlatego, że nie ma
na nie odpowiedzi. Dlatego, że przez lata nie było nawet miejsca, żeby
je usłyszeć i żeby się nim zająć. Jeżeli dziecko słyszy, że jest
grzeczne, dzielne, zaradne, nie sprawia kłopotów, bardzo szybko zaczyna
wierzyć, że właśnie za to zasługuje na miłość. Nie ma już przestrzeni na
słabość, niewiedzę, zmęczenie czy błąd. A przecież nikt nie rodzi się z przekonaniem, że musi być idealny. To przekonanie buduje się wtedy,
kiedy odkrywamy, że pewne wersje nas są akceptowane, a inne nie.
Pamiętam, jak jeden mężczyzna na warsztatach powiedział: "Tylko jak będę
najlepszy w tym, co robię, będę miał prawo do tego, żeby być kochany".
Więc robił dużo i ciągle biegł przed siebie - nie mając pojęcia, co jest
ważne dla niego.
Niestety bywa tak, że nie żyjąc swoim życiem, z czasem zaczynamy sami
wobec siebie odgrywać tę samą rolę. Coraz bardziej oddalamy się od
siebie, a coraz bardziej zbliżamy do tego, kim - jak nam się wydaje -
powinniśmy być. I dlatego tak trudno później uwierzyć, że możemy być
kochani po prostu za to, że jesteśmy. Wiele osób przez całe życie
funkcjonuje w przekonaniu: "Jeżeli będę bardziej pomocna, bardziej
wytrzymała, bardziej skuteczna, bardziej cierpliwa, to wreszcie zasłużę
na akceptację". Tylko że ta granica nieustannie się przesuwa. Bo problem
nie leży w tym, że robimy za mało. Problem polega na tym, że próbujemy
zdobyć coś, czego nie da się zdobyć kolejnym wysiłkiem. "Kim ja
właściwie jestem, kiedy nie robię tych wszystkich rzeczy dla innych?" -
to jedno z najbardziej bolesnych pytań, jakie słyszę na warsztatach. Nie
dlatego, że nie ma na nie odpowiedzi. Tylko dlatego, że przez całe życie
nikt nie nauczył nas jej szukać. I teraz trzeba siebie odzyskać.
Mam jednak wrażenie, że aby wrócić do siebie, najpierw trzeba pożegnać
wiele przekonań, które przez lata wydawały nam się prawdą.
I to jest bardzo trudny moment, ponieważ jesteśmy niezwykle przywiązani
do własnych historii. Często bardziej niż do samych faktów. Dlatego
lubię metaforę szafy. Wyobraź sobie, że mówisz mi: "Mam pełną szafę
ubrań, ale nie mam się w co ubrać". Co zrobi dobra stylistka? Nie
pobiegnie od razu do sklepu. Najpierw otworzy szafę i poprosi, żebyś
opowiedziała jej o swoich ubraniach. Dlaczego nosisz właśnie te?
Dlaczego unikasz tamtych? Jedna kobieta powie: "Nie noszę czerwieni, bo
za bardzo mnie widać". Inna: "Nigdy nie wkładam krótkich sukienek, bo
mam za grube nogi". Jeszcze inna: "Uwielbiam golfy, bo nie lubię swojej
szyi". To nie jest rozmowa o ubraniach. To jest rozmowa o przekonaniach.
O historiach, które nosimy na swój temat. O historiach, które nam o nas
opowiedziano: jesteś za gruba, masz za krótką szyję, masz zbyt szerokie
ramiona. Gdybyśmy miały w głowie dobre opowiadania na swój temat,
prawdopodobnie zawsze miałybyśmy się w co ubrać, bo problemem nie jest
brak ubrań, ale brak zgody na siebie w różnych odsłonach. Kiedy wiem,
kim jestem, i pozwalam sobie być sobą, zaczynam wybierać, zamiast się
ukrywać.
Podobnie jest z psychiką. Nie zmieniamy życia dlatego, że ktoś każe nam
wyrzucić stare ubrania. Zmieniamy je wtedy, kiedy odważymy się
przymierzyć nowe. Kiedy po raz pierwszy pozwolimy sobie zrobić coś
inaczej, poczuć coś inaczej, odpowiedzieć inaczej. Bo zmiana nie zaczyna
się od wyrzucenia starej historii. Zaczyna się od doświadczenia, że
możemy napisać kolejną, wybrać słowa, znaleźć nowe wyrazy, wyrazić
siebie po swojemu...
Czyli za każdym takim ubraniem kryje się jakaś historia. Ale przecież
wiele z tych historii w ogóle nie narodziło się w naszej głowie. Ktoś
kiedyś powiedział nam, że jesteśmy zbyt wrażliwe, zbyt głośne, zbyt
wymagające, zbyt grube, zbyt ambitne. I po latach powtarzamy to już
własnym głosem.
Bo składamy się z opowieści, które usłyszeliśmy na swój temat. To jest
niezwykle ważne zdanie. Bardzo często ludzie są przekonani, że to ich
własne myśli. Tymczasem one są tylko echem cudzych słów. Kiedyś ktoś
powiedział: "Masz za duże biodra". I przez lata patrzysz na siebie
właśnie przez ten pryzmat. Aż nagle pojawia się ktoś, kto mówi: "To jest
twój największy atut". I nagle okazuje się, że można zobaczyć siebie
zupełnie inaczej. Dlatego tak bardzo wierzę w leczącą moc obecności
drugiego człowieka. Czasem potrzebujemy kogoś z zewnątrz, kto pokaże nam
coś, czego sami już od dawna nie jesteśmy w stanie zobaczyć. Nie
dlatego, że nas lepiej zna. Tylko dlatego, że nie patrzy na nas przez
pryzmat wszystkich historii, które przez lata opowiadaliśmy sobie o sobie. Ludzie bardzo często mówią, że są uwięzieni przez przeszłość. A ja mam poczucie, że znacznie częściej jesteśmy uwięzieni przez
znaczenie, jakie tej przeszłości nadaliśmy. To ogromna różnica. Nie mamy
wpływu na to, co nam się przydarzyło. Ale mamy wpływ na to, co z tym
zrobimy. To jedno z najważniejszych zdań, jakie noszę w sobie od lat.
Dopóki wierzę, że moje życie zostało raz na zawsze zdefiniowane przez
czyjeś słowa albo dawne wydarzenia, nic się nie zmieni. Dopiero kiedy
odważę się zapytać: "Czy to naprawdę jest jedyna możliwa
interpretacja?", pojawia się przestrzeń na wolność. Nie zmieniam
przeszłości. Zmieniam sposób, w jaki ona żyje we mnie. Bardzo lubię
robić z uczestnikami warsztatów pewne ćwiczenie. Proszę ich, żeby
wypisali wszystkie rzeczy, których w sobie nie lubią, a mimo to wciąż je
robią.
Dlaczego właśnie od tego zaczynasz?
Bo za każdym zachowaniem stoi jakaś potrzeba. Ludzie bardzo często
próbują pozbyć się zachowania, nie rozumiejąc, po co ono w ogóle się
pojawiło. A ono zawsze czemuś służy. Dam prosty przykład z własnego
życia. Nie lubię w sobie tego, że kiedy ktoś bardzo mocno naruszy moje
wartości, niezwykle trudno jest mi dać mu drugą szansę. Potrafię być
radykalna. Mogłabym powiedzieć: "Taka już jestem". Ale wolę zadać sobie
pytanie: "Po co to robię?". I okazuje się, że w ten sposób chronię
siebie. Dbam o poczucie bezpieczeństwa, o własne granice, o szacunek dla
siebie. To są bardzo ważne dla mnie potrzeby. Potem robię drugi krok.
Pytam: "Co przez to tracę?". I nagle lista robi się równie długa. Tracę
bliskość, przynależność, przyjaźń, relację. Tracę szansę na wspólną
drogę i współtworzenie w danej relacji. Kiedy widzę jednocześnie zyski i straty, nie muszę już walczyć ze sobą. Mogę świadomie zdecydować, czy
nadal chcę wybierać takie zachowanie. I właśnie wtedy pojawia się
prawdziwa zmiana. Nie dlatego, że ktoś powiedział mi, jaka powinnam być.
Dlatego, że sama zobaczyłam pełny bilans. Dlatego, że dokonuję
autonomicznego wyboru, dbając o to, by dom mojego "jestem" był
bezpieczny.
To zupełnie inna perspektywa. Zwykle pytamy: "Jak przestać coś robić?".
Ty pytasz: "Po co to robisz?".
Bo dopóki nie zrozumiem funkcji zachowania, będę z nim walczyć bez
końca. A ono i tak wróci. Każde zachowanie kiedyś było dla nas
rozwiązaniem. Nawet jeśli dzisiaj już nam szkodzi. Dlatego nie zaczynam
od oceniania. Zaczynam od ciekawości.
A co powiedziałabyś komuś, kto przez całe życie próbował zasłużyć na
uwagę, uznanie i miłość? Komuś, kto wierzy, że jego wartość zależy od
tego, ile daje innym?
Powiedziałabym: Skoro przez całe życie tak bardzo starałeś się zasłużyć
na cudzą miłość, może najwyższy czas zacząć obDARowywać się własną uwagą
i własną troską. Bo paradoks polega na tym, że wielu ludzi zrobi
wszystko dla innych, a bardzo niewiele dla siebie. Tymczasem
odpowiedzialność za drugiego człowieka zawsze zaczyna się od
odpowiedzialności za siebie. Przypomina mi się zdanie Jana Pawła II,
które bardzo lubię: "Żeby siebie dać, trzeba siebie mieć". Ono właściwie
streszcza wszystko. Jeżeli jestem niewyspana, wyczerpana, spragniona
bliskości i czułości, to co naprawdę mogę dać drugiemu człowiekowi?
Poświęcenie nie jest dowodem miłości. Bardzo często jest dowodem tego,
że od dawna nie umiemy zadbać o siebie. Jest cienka granica między
ofiarnością a byciem ofiarą.
Czyli słynna, choć już mocno wyświechtana jako przykład, maska tlenowa w samolocie jednak nie jest tylko metaforą bezpieczeństwa. Jest metaforą
całego życia.
Dokładnie. Jeżeli najpierw nie założę maski sobie, za chwilę nie będę w stanie pomóc nikomu. A mimo to wielu ludzi żyje dokładnie odwrotnie.
Oddają innym wszystko, a później, często po latach, mają do nich
pretensje, że nie dostali tego samego w zamian. Tymczasem miłość nie
polega na nieustannym poświęcaniu siebie. Polega na tym, żeby świadomie
wybierać drugiego człowieka, nie rezygnując przy tym z samego siebie. I to jest ogromna różnica.
Bardzo często nawet nie próbujemy o siebie zadbać, bo wierzymy, że po
prostu "tacy już jesteśmy". Bardzo często słyszymy: "Taka już jestem",
"Taki mam charakter", "Tego we mnie nie da się zmienić". Zastanawiam
się, czy to nie jest jedno z najbardziej niebezpiecznych zdań, jakie
możemy sobie powiedzieć. Bo zamyka drogę do jakiejkolwiek zmiany.
I ono jest niezwykle wygodne. Zdejmuje z nas odpowiedzialność. Jeżeli
mówię: "Taka już jestem", to właściwie kończę rozmowę. Nie muszę niczego
sprawdzać, niczego rozwijać, niczemu się przyglądać. Tymczasem rozwój
nie polega na tym, że stajemy się kimś innym. Polega na tym, że coraz
pełniej realizujemy to, co już w nas jest. Dlatego lubię mówić o powrocie do własnego potencjału. Nie o tworzeniu nowego człowieka. Wolę
mówić o odzyskiwaniu tego, co po drodze zostało zagłuszone. Czasem przez
rodzinę, czasem przez szkołę, czasem przez lęk. Lubię zapraszać ludzi do
rozkwitu. Nie do stawania się kimś innym, ale do stawania się coraz
bardziej sobą, wybierania życia na miarę siebie. Do sprawdzania, co się
wydarzy, kiedy przestaną żyć wyłącznie według tego, co o sobie
usłyszeli, i zaczną odkrywać to, co naprawdę jest ich. Bo rozkwit nie
polega na tym, że kwiat staje się innym kwiatem. Polega na tym, że ma
warunki, żeby stać się w pełni tym, czym od początku miał możliwość być.
Bardzo często kobiety mówią mi: "W moim domu uważano, że z pasji nie da
się żyć. Trzeba mieć porządny zawód". Kończą więc studia, zdobywają
dobrą pracę, robią wszystko tak, jak trzeba. A po kilku latach orientują
się, że są nieszczęśliwe. I wtedy zaczynają malować, fotografować,
projektować ogrody, piec chleb albo pisać książki. Nie dlatego, że nagle
odkryły talent. Ten talent był w nich od zawsze. Tylko przez wiele lat
nie miały do niego dostępu.
Bardzo często słyszymy, że trzeba kochać siebie. Ale co to właściwie
znaczy?
Właśnie dlatego dużo rzadziej używam sformułowania "kochaj siebie". Ono
zrobiło się modne, ale przez to bardzo nieprecyzyjne. Znacznie bliższe
jest mi zdanie: "Traktuj siebie z ła-godnością". Godność to sposób, w jaki traktuję siebie, kiedy nikt nie musi mi przypominać, że jestem
ważna. To od razu przekłada się na codzienność. Jeżeli jestem zmęczona,
nie udaję, że mam jeszcze siły. Jeżeli czegoś nie chcę, mówię o tym.
Jeżeli widzę, że przekroczyłam własne możliwości, reaguję. Nie
potrzebuję wielkich deklaracji o miłości do siebie. Potrzebuję zwykłej
uczciwości wobec siebie. I paradoksalnie właśnie z tej uczciwości rodzi
się później szacunek dla siebie, a dopiero z niego płynie spokój.
To brzmi prosto, ale mam wrażenie, że w praktyce jest niezwykle trudne.
Zwłaszcza w relacjach. Bardzo często boimy się powiedzieć "nie", bo
wydaje nam się, że druga osoba przestanie nas lubić.
Bo od dziecka uczono nas, że miłość łatwo stracić. Dlatego tak wielu
ludzi żyje w przekonaniu, że musi stale zasługiwać na czyjąś obecność.
Tymczasem dojrzała relacja wygląda zupełnie inaczej. Nie jestem z tobą
dlatego, że bez ciebie nie potrafię żyć. Jestem z tobą dlatego, że
każdego dnia cię wybieram. To ogromna różnica. Kiedy buduję swoje
poczucie bezpieczeństwa na drugim człowieku, bardzo szybko pojawia się
lęk na myśl o tym, że gdy go stracę, stracę wszystko. Zaczynam
kontrolować, zabiegać o uwagę, bać się odrzucenia. Natomiast kiedy moje
bezpieczeństwo wyrasta z relacji ze sobą, mogę kochać z wyboru, a nie z przymusu. Wtedy druga osoba nie staje się kimś, od kogo zależy całe moje
życie. Staje się kimś, z kim chcę to życie dzielić.
Powiedziałaś kiedyś coś, co bardzo zapamiętałam: "Miłość nie odbiera
wolności. Ona ją zakłada".
Bo tylko wolny człowiek naprawdę wybiera. Jeżeli jestem z kimś dlatego,
że boję się samotności, że nie poradzę sobie bez niego albo że tylko on
daje mi poczucie wartości, to nie jest wybór. To zależność. A zależność
prędzej czy później rodzi lęk. Dlatego tak często powtarzam, że dobra
relacja zaczyna się od dobrej relacji ze sobą. Nie dlatego, że mamy być
samowystarczalni. Tylko dlatego, że dopiero wtedy możemy kochać z wyboru, a nie z chęci ratowania siebie.
To prowadzi do jeszcze jednego pytania. Coraz częściej mówi się o epidemii samotności. Nigdy wcześniej nie mieliśmy tylu możliwości
kontaktu z ludźmi, a jednocześnie tak wielu z nas czuje się samotnych.
Bo kontakt to nie jest to samo co bliskość. Bliskość jest wymagająca.
Wymaga obecności, cierpliwości, gotowości do pokazania swoich słabości.
Łatwiej wysłać wiadomość, niż naprawdę z kimś porozmawiać. Łatwiej
schować się za ekranem, niż powiedzieć: "Boję się", "Potrzebuję cię",
"Jest mi trudno". Tymczasem człowiek nie został stworzony do życia w izolacji. Relacje są dla nas równie ważne jak sen, jedzenie czy ruch. I może właśnie dlatego samotność boli tak bardzo. Dotyka jednej z najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb.
Pierwsze lekcje bliskości i bezpieczeństwa dostajemy jednak dużo
wcześniej. Nie od partnerów. Od rodziców. Czego dzieci uczą się od nich
szybciej - odwagi czy lęku?
Obawiam się, że znacznie częściej lęku. I nie mówię tego po to, żeby
kogokolwiek obwiniać. Rodzice robią najczęściej wszystko, co potrafią,
kochają tak, jak umieją. Warto pamiętać o tym, że dzieci uczą się przede
wszystkim przez obserwację. Jeżeli dorastają w domu, w którym świat jest
przedstawiany jako miejsce pełne zagrożeń, w którym nieustannie się
ostrzega, kontroluje i przewiduje katastrofy, bardzo trudno później
oczekiwać, że będą odważnymi dorosłymi. Oczywiście istnieją
predyspozycje biologiczne. Ale równie ważne jest środowisko. Dziecko,
które każdego dnia patrzy na dorosłych i doświadcza ich zachowań,
dostaje szereg odpowiedzi na pytanie: "Czy świat jest dla mnie miejscem
bezpiecznym?". I ta odpowiedź zostaje w nim zapisana - jak niewidzialny
tatuaż na skórze.
Coraz częściej myślę, że współcześni rodzice kochają dzieci bardziej niż
kiedykolwiek wcześniej. Problem polega tylko na tym, że bardzo często
mylimy miłość z nieustannym chronieniem. Chcemy usunąć z ich życia każdy
ból, każdą porażkę i każdą frustrację.
Wydaje mi się, że dzieje się tak dlatego, że sami bardzo źle znosimy ich
cierpienie. Trudno być bezsilnym i patrzeć, jak ukochana osoba cierpi. A to jedna z najtrudniejszych lekcji rodzicielstwa. Im bardziej próbujemy
zabezpieczyć dziecko przed światem, tym mniej dajemy mu okazji do
zbudowania własnej odporności psychicznej. Odporności nie da się poznać
dzięki lekturze książek ani przekazać w dobrej radzie. Ona rodzi się
wyłącznie z doświadczenia. Z prób, błędów, rozczarowań i kolejnych
powrotów do równowagi. Zgaduję, że czasami robimy to dlatego, że nas
kiedyś nie ochroniono, więc teraz zachowujemy się tak, jakbyśmy chcieli
to "wynagrodzić", to taka myśl "nie zrobię swojemu dziecku tego, co mi
zrobiono". Jednak odwaga rodzi się z tego, że ktoś jest obok mnie, gdy
ja próbuję, a kiedy upadnę, podaje mi dłoń i mówi, że właśnie po to
jest, by mi z czułością towarzyszyć we wszystkim, czego doświadczam.
Dlatego bardzo lubię zdanie, które często zostawiam rodzicom na
zakończenie warsztatów: "Odważcie się pozwalać dzieciom odważać się".
Mam poczucie, że ono streszcza dużo tego, czego sama wciąż się uczę.
Chodzi o zaufanie, że każdy z nas ma wielką mądrość w sobie i powinien
nauczyć się z niej korzystać.
Ale to takie trudne patrzeć, jak ktoś, kogo kochamy, doświadcza bólu,
porażki czy rozczarowania, i nic z tym nie zrobić.
To prawda. Rodzicielstwo z natury wiąże się z lękiem. Kochasz dziecko,
więc boisz się, że stanie mu się krzywda. Trudność polega na tym, że
bardzo często próbujemy ten własny lęk zmniejszyć, ograniczając wolność
dziecka. Tymczasem ono potrzebuje doświadczać świata. Potrzebuje
próbować, popełniać błędy, przewracać się i uczyć wstawać. Wydaje mi
się, że najtrudniejsze nie jest nauczenie dziecka odwagi. Najtrudniejsze
jest wytrzymanie własnego lęku jako rodzica. To my musimy mieć odwagę
patrzeć, jak ono ryzykuje, czasem sobie nie radzi, czasem płacze,
czasami podskakuje z radości z osiągniętego sukcesu. Towarzyszenie to
zgoda na budowanie jego własnej tożsamości, w której dowiaduje się, kim
jest, czego potrzebuje i za czym tęskni.
Przypomniała mi się rozmowa z moim synem. Kiedy zrobił prawo jazdy,
dzwoniłam do niego co chwilę z pytaniem, czy wszystko w porządku. W końcu powiedział: "Mamcia, przestań. Jak będziesz do mnie dzwoniła, to
właśnie wtedy się zdekoncentruję". Dopiero wtedy zrozumiałam, że mój lęk
wcale mu nie pomagał.
To świetny przykład. Bardzo często wydaje nam się, że troska polega na
ciągłym przypominaniu: "Uważaj", "Nie zapomnij", "Bądź ostrożny".
Tymczasem dorosły człowiek naprawdę chce o siebie zadbać. Kiedy
nieustannie przekazujemy dziecku komunikat, że świat jest niebezpieczny,
a ono samo może sobie nie poradzić, dokładamy kolejną cegłę do jego
lęku.
Coraz bardziej jestem przekonana, że odwaga nie polega na tym, że się
nie boimy. Polega na tym, że mimo lęku robimy krok do przodu.
To właściwie najkrótsza definicja odwagi, jaką znam. Człowiek odważny
nie jest pozbawiony lęku. Wręcz przeciwnie. Bardzo często odczuwa go
równie mocno jak inni. Różnica polega na tym, że nie pozwala, żeby lęk
podejmował za niego decyzje. Dlatego lubię mówić, że odwaga jest
działaniem pomimo lęku. Lęk jest ważną informacją pochodzącą z ciała.
Zapisany w ciele przypomina nam, że kiedyś było niebezpiecznie, że
doświadczyliśmy jakiegoś zagrożenia. Do-świadczyliśmy, czyli byliśmy
świadkami tego, że ktoś kogoś zawstydził, skrzywdził, odrzucił czy
opuścił. Lęk podpowiada, że takie sytuacje są możliwe, zaprasza do
ostrożności. Jako informacja pełni ważną funkcję ochronną. Lubię zdanie
"wszystko, co ważne dla ciebie, jest po drugiej stronie lęku". "Po
drugiej stronie" oznacza, że nie muszę na siłę przeciskać się i wytrzymywać napięcia, oznacza, że mogę się od niego odwrócić. Wtedy on
przestaje mieć nade mną władzę i mogę zrobić krok. To na początek może
być krok w innym kierunku niż zamierzony, ale w pracy z lękiem ważne
jest to, żeby umieć wykonać ruch - ruch ku życiu. Lęk nas zamraża.
Zamrożenie jest automatyczną reakcją układu nerwowego - obok walki i ucieczki. Może zawęzić świat, odebrać głos, sprawić, że przestajemy
próbować, pytać, kochać, tworzyć i wychodzić do ludzi. Odzyskanie
możliwości ruchu to odzyskanie sprawczości. Moim zdaniem od tego zaczyna
się odwaga, nie od braku lęku, ale od odzyskania możliwości ruchu pomimo
niego.
Powiedziałaś, że bardzo lubisz zadawać ludziom dwa pytania: "Kim
jesteś?" i "Jaką historię opowiadasz sobie o sobie?". Mam poczucie, że
to drugie jest szczególnie ważne. Bo przecież przez całe życie coś sobie
opowiadamy. Jedni mówią: "Jestem silna". Inni: "Zawsze wszystko psuję".
Jeszcze inni: "Muszę sobie radzić sama". Jak zacząć zmieniać tę
opowieść?
Najpierw trzeba ją usłyszeć. Dlatego bardzo często zapraszam ludzi do
prostego ćwiczenia. Proszę, żeby napisali historię, którą od lat
opowiadają sobie o sobie. Co mówią o sobie w sytuacjach, gdy im coś nie
wychodzi, co mówią, gdy odnoszą sukces, co mówią, gdy mają zacząć coś
nowego. Jeśli moja opowieść jest o byciu niewystarczającą, to zawsze
będę ją kontynuować z myślą, że jestem projektem do naprawienia. Jeśli
mówię, że wszyscy są lepsi niż ja, to po wiele rzeczy nawet nie wyciągnę
ręki i będę kontynuować wątek z myślą, że na wiele rzeczy nie zasługuję.
Jeżeli od trzydziestu lat powtarzam sobie: "Muszę być silna", to nie
zauważam nawet, że to zdanie kieruje większością moich decyzji. Jeżeli
myślę o sobie przede wszystkim jako o matce, która wszystko poświęca
dzieciom, bardzo łatwo zgubię kobietę, która lubi podróże, sztukę czy
ciszę. Dlatego pierwszym krokiem nie jest zmiana. Pierwszym krokiem jest
zobaczenie, jaką historię o sobie noszę i jaką rolę sobie przydzielam we
własnej głowie.
Coraz częściej odnoszę wrażenie, że największą zmianę przynosi nie nowa
wiedza, ale nowe doświadczenie.
Zdecydowanie. Wiedza jest ważna, ale sama w sobie bardzo rzadko zmienia
życie. Człowiek może przeczytać sto książek o stawianiu granic i nadal
nie potrafić powiedzieć "nie". Dopiero kiedy przeżyje sytuację, w której
odmówi, świat się nie zawali, a relacja przetrwa, jego układ nerwowy
dostaje nową informację: "Można inaczej, i to może być bezpieczne". I właśnie dlatego doświadczenie jest silniejsze niż teoria. Zapisuje się
nie tylko w głowie. Zapisuje się również w ciele. A wtedy naprawdę
zaczynamy wierzyć, że nowa opowieść o nas jest możliwa, ponieważ z roli
aktora przechodzimy do roli scenarzysty. Wybieramy słowa, w które się
ubierzemy.
Co najczęściej słyszysz od ludzi? "Jestem niewystarczający", "Nie wolno
mi popełnić błędu" czy może: "Muszę poradzić sobie sam"?
Najczęściej wszystkie trzy zdania naraz. To jest właściwie taki zestaw,
który bardzo często występuje razem. Nazywam je czasem trzema potworami,
bo one naprawdę lubią chodzić w stadzie. Wzajemnie się wzmacniają.
Jeżeli wierzę, że nie jestem wystarczający, to będę bał się błędu. A skoro boję się błędu, uznam, że nie mogę nikogo prosić o pomoc, i wtedy
zostaję ze wszystkim sam. Sam nigdy nie osiągnę tego, co moglibyśmy
zrobić razem, więc potwierdzam sobie, że jestem niewystarczający. I tak
zamyka się błędne koło. Dlatego bardzo rzadko wystarczy pracować tylko z jednym przekonaniem. Zwykle trzeba zobaczyć cały system, który człowiek
nosi w sobie. Pocieszające jest to, że zaprzestanie karmienia jednego z nich powoduje, że reszta też osłabnie. Osobiście polecam zacząć od
najłatwiejszego - dla mnie najłatwiejsza jest zamiana "muszę sobie
poradzić sam" na "mogę być ważna i prosić o wsparcie".
Jak to zrobić? Potrzeba wielu lat terapii? Jednego przełomu? Czy
istnieje jakiś pierwszy krok?
Myślę, że przede wszystkim potrzebujemy ludzi. Bardzo lubię mówić, że do
zdrowienia z traum relacyjnych potrzebna jest wioska czułych i uważnych
ludzi. Kiedy uczestnicy wracają na moje warsztaty kolejny raz, często
słyszę: "Już nawet nie przyjeżdżam dla ciebie. Przyjeżdżam dla ludzi,
których tu spotykam". I bardzo się z tego cieszę. Bo to znaczy, że
trafili do miejsca, w którym nie muszą niczego udowadniać. W którym mogą
usłyszeć: "Ja też tak mam", "Rozumiem cię", "Nie jesteś z tym sam".
Myślę, że właśnie tego najbardziej brakuje nam we współczesnym świecie.
Potrzebujemy życzliwych ludzi, którzy nam dobrze życzą i przy których
możemy patrzeć na siebie trochę łagodniej.
Czyli nie pytasz: "Jak pozbyć się wewnętrznego krytyka?", tylko: "Jak
nakarmić w sobie coś silniejszego od niego?".
Dokładnie. Nie interesuje mnie walka z krytykiem. Bardziej interesuje
mnie budowanie nowego doświadczenia. Gdzie znajdę ludzi, którzy będą
mnie wspierać? Kto pokaże mi, że można popełnić błąd i nadal mieć
uznanie i szacunek? Kto pomoże mi zobaczyć, że jestem czymś więcej niż
własnymi przekonaniami? To jest znacznie ważniejsze niż nieustanne
analizowanie, co jest ze mną nie tak. Opowiem ci historię o podróży do
Camino. Pierwszego dnia powiedziałam: "Jak będę zmęczona, zrobię się
marudna i nieznośna". A kiedy wyjazd się skończył, usłyszałam od ludzi:
"Ani razu taka nie byłaś, czemu tak o sobie mówisz?". To było dla mnie
bardzo poruszające. Bo zrozumiałam, że ta marudna Agnieszka istniała
głównie w mojej głowie. To był stary głos, który odzywał się
automatycznie, zanim cokolwiek zdążyło się wydarzyć. I wtedy
przypomniało mi się coś jeszcze. Kiedy byłam małą dziewczynką i na
rodzinnych wycieczkach mówiłam, że bolą mnie nogi, słyszałam: "Nie
marudź. Nogi cię jeszcze nie mogą boleć". Jedno zdanie. Wypowiedziane
wiele razy. Nic dziwnego, że po latach sama zaczęłam myśleć o sobie w ten sposób. Właśnie dlatego tak bardzo potrzebujemy nowych doświadczeń,
potrzebujemy przeglądać się w twarzach innych ludzi. Spojrzenia pełne
czułości i uznania pozwalają nam wreszcie powiedzieć: "To nie była
prawda o mnie. To była tylko czyjaś opowieść na mój temat".
Coraz częściej myślę, że największą pułapką współczesnego człowieka nie
jest już brak wiedzy o sobie, tylko przekonanie, że najpierw musi się
naprawić, a dopiero potem zacznie naprawdę żyć. Czy rozwój osobisty nie
stał się dla wielu osób kolejną odmianą perfekcjonizmu?
Niestety bardzo często tak właśnie się dzieje. Ktoś mówi: "Jeszcze tylko
uporządkuję emocje", "Jeszcze przepracuję dzieciństwo", "Jeszcze nauczę
się stawiać granice", "Jeszcze trochę nad sobą popracuję". I żyje w przekonaniu, że dobre życie zacznie się dopiero wtedy, kiedy będzie już
wystarczająco "naprawiony". To jest ogromna pułapka. Bo rozwój staje się
kolejnym projektem do zrealizowania. Tymczasem życie dzieje się teraz.
Nie po terapii. Nie po warsztatach. Nie po przeczytaniu kolejnej
książki. Rozwój ma nam pomagać dobrze żyć, a nie odkładać życie na
później. Moje "jestem" wyraża się dzisiaj - wczoraj minęło, jutra
jeszcze nie ma.
Czym w takim razie jest dla ciebie dobre życie?
Dla mnie dobre życie to codzienna realizacja dobra, które zostało we
mnie złożone. Bardzo często pytam siebie: "Czy to, co dzisiaj wybieram,
służy życiu?". Nie pytam: "Czy zrobię więcej?", tylko: "Czy to będzie
dobre?". Najbardziej lubię pytanie: "Co DZISIAJ będzie dobre dla mnie?".
Czasami odpowiedzią będzie napisanie kilku stron książki. Innym razem
posprzątanie szafy albo odpoczynek. Niedawno miałam taki dzień.
Planowałam pisać, ale obudziłam się bardzo zmęczona. Zamiast zmuszać się
do pracy, zrobiłam coś zupełnie innego. Ktoś mógłby powiedzieć, że
zmarnowałam dzień. Ja wiem, że zrobiłam dokładnie to, czego
potrzebowałam. Bo dobre życie nie polega na tym, żeby codziennie zrobić
jak najwięcej. Polega na tym, żeby codziennie zrobić to, co naprawdę
służy życiu. Co karmi życie we mnie.
Niedawno przespałam prawie całą sobotę i wieczorem miałam potworne
wyrzuty sumienia. Myślałam tylko o tym, ile rzeczy mogłam zrobić. Ani
przez chwilę nie przyszło mi do głowy, że może właśnie snu najbardziej
wtedy potrzebował mój organizm.
Bo bardzo często mylimy odpoczynek z lenistwem. Tymczasem sen również
jest pracą. Tylko że pracą układu nerwowego. Kiedy śpisz, twój organizm
pomaga w regulacji emocji i przetwarzaniu doświadczeń emocjonalnych,
regeneruje ciało, odzyskuje równowagę. A jednak budzimy się z poczuciem
winy, że niczego nie zrobiliśmy. To pokazuje, jak bardzo nauczyliśmy się
mierzyć swoją wartość produktywnością. Tymczasem są dni, kiedy najlepszą
rzeczą, jaką możemy zrobić dla siebie i dla świata, jest właśnie
odpoczynek.
Mam wrażenie, że rozwój osobisty też potrafi wciągnąć nas w tę pułapkę.
Zamiast żyć, próbujemy stać się lepszą wersją siebie. Jeszcze jedna
terapia, jeszcze jedna książka, jeszcze jedne warsztaty. Jakby życie
miało zacząć się dopiero wtedy, kiedy wreszcie się naprawimy.
To jedno z największych złudzeń naszych czasów. Życie nie zaczyna się
wtedy, kiedy już wszystko przepracuję. Dzieje się teraz. Jeżeli całe
życie spędzę na naprawianiu siebie, mogę nigdy nie zacząć naprawdę żyć.
Dlatego wolę mówić o rozkwitaniu niż o nieustannym rozwoju. Drzewo nie
zastanawia się każdej wiosny, czy jest już wystarczająco dobre, żeby
wypuścić liście. Po prostu rozkwita wtedy, kiedy przychodzi jego czas.
Potem nastaje lato, jesień, zima. Każda z tych pór jest potrzebna. Z człowiekiem jest tak samo. Są dni pełne energii i są dni, kiedy mamy jej
bardzo niewiele. To nie znaczy, że przestaliśmy dobrze żyć. To znaczy
tylko, że jesteśmy ludźmi. Nie musimy być nieustannie lepsi, żeby
zasługiwać na życie, wystarczy, że pozwolimy sobie być żywi w każdej
jego porze.
Czyli dobre życie nie jest nagrodą za dobrze wykonaną pracę nad sobą?
Nie. Dobre życie jest czymś, co wydarza się równolegle z naszym
rozwojem. Ono nie czeka na końcu drogi. Ono jest drogą. Jeżeli
uwierzymy, że najpierw musimy się naprawić, zawsze będziemy odsuwać
życie o kolejny krok. A ono przecież dzieje się właśnie teraz. Świeży
chleb jest świeży tylko dzisiaj.
Jakie to piękne!
To historia z warsztatów, której długo nie zapomnę. Jedna z uczestniczek
opowiedziała, że któregoś ranka kupiła świeży chleb. Jej mąż od razu
chciał go pokroić, a ona powiedziała: "Najpierw zjedzmy ten wczorajszy,
żeby się nie zmarnował". I nagle uświadomiła sobie, że tak wygląda całe
jej życie. Ciągle odkłada to, co najlepsze, na później. Donasza ubrania.
Odkłada przyjemności. Czeka na lepszy moment. A przecież świeży chleb
jest świeży tylko dzisiaj. Jutro będzie już czerstwy. To piękna metafora
życia. Ile rzeczy odkładamy na kiedyś, nie zauważając, że one są
stworzone właśnie na teraz? Ile razy mówimy sobie: "Jeszcze nie dziś.
Jeszcze trochę poczekam". A życie bardzo rzadko wydarza się jutro.
Zawsze wyDARza się dzisiaj. Jest darem, gdy je zobaczymy dzisiaj.
Przez całą naszą rozmowę wracamy do jednego pytania: jak zaprzyjaźnić
się ze sobą. Im dłużej cię słucham, tym bardziej myślę, że największą
przeszkodą nie jest wcale brak wiedzy ani brak odwagi. Bardziej to, że
nie widzimy w sobie kogoś, z kim warto byłoby spędzić całe życie.
Bo trudno zaprzyjaźnić się z kimś, kogo się nie szanuje. Chętnie
przyjaźnimy się z ludźmi, których podziwiamy, którym ufamy, których
lubimy. Tymczasem bardzo wielu z nas patrzy na siebie przede wszystkim
przez pryzmat braków. Widzimy wszystko to, czego jeszcze nie umiemy, co
nam się nie udało, co należałoby poprawić. Naprawdę trudno zbudować
dobrą relację z kimś, kogo bez przerwy się krytykuje. Dlatego pierwszym
krokiem nie jest nauczenie się nowych technik. Pierwszym krokiem jest
zobaczenie w sobie człowieka, z którym warto być. Pełnego godności.
To ciekawe, bo kiedy patrzymy na innych ludzi, znacznie łatwiej
dostrzegamy ich piękno niż własne. Stoimy przed lustrem i od razu
widzimy zmarszczki, brzuch, biodra, włosy. Patrzymy na przyjaciółkę i myślimy: "Jaka ona jest piękna".
Bo wobec siebie jesteśmy bezlitośni. Patrzymy na siebie spojrzeniem
pełnym ocen i krytyki. Ciągle porównujemy to, co jest dzisiaj, z tym, co
było kiedyś albo co - jak nam się wydaje - powinno być. Tymczasem bardzo
rzadko patrzymy na siebie z taką życzliwością, z jaką patrzymy na ludzi,
których kochamy. A przecież gdybyśmy potrafili spojrzeć na siebie oczami
dobrego przyjaciela, zobaczylibyśmy zupełnie innego człowieka. Naprawdę
jesteśmy dla innych znacznie piękniejsi, niż jesteśmy dla samych siebie.
Lubię przebywać z ludźmi, którzy widzą mnie lepszą, niż ja widzę siebie
- dają mi inną perspektywę i pomagają rozkwitać.
Po czym poznajesz człowieka, który naprawdę żyje w zgodzie ze sobą? Nie
tego, który dużo o tym mówi, ale tego, który naprawdę to osiągnął.
Po spokoju. Ale nie takim, który oznacza brak problemów. Bardziej po
wewnętrznej zgodzie. To człowiek, który nie musi już bez przerwy walczyć
o swoje miejsce w świecie. Nie potrzebuje udowadniać swojej wartości.
Nie żyje w ciągłym napięciu, zastanawiając się, czy zostanie wybrany,
zaakceptowany, doceniony. Ma w sobie coś bardzo pięknego - godność.
Lubię to słowo. Godność to dla mnie wewnętrzna zgoda na bycie sobą.
Zaufanie, że samo bycie wystarczy, że obecność wystarczy. Taki człowiek
jest przejrzysty. Przewidywalny. Nie dlatego, że zawsze zachowuje się
tak samo. Dlatego, że jego zachowanie wynika z wartości, a nie z lęku.
Skąd bierze się taki spokój?
Z życia w zgodzie ze sobą. Ze świadomości własnych potrzeb, wartości i granic. Jeżeli każdego dnia wybieram to, co jest naprawdę moje,
stopniowo odzyskuję wewnętrzny spokój. Oczywiście świat nadal będzie
pełen hałasu, konfliktów i niepewności. Ale ja decyduję, czemu i komu
daję dostęp do siebie. To jest bardzo ważna umiejętność. Nie mam wpływu
na wszystko, co dzieje się wokół mnie. Mam wpływ na to, co wpuszczam do
własnego świata.
Kiedy słucham tego, co mówisz, przypomina mi się Viktor Frankl.
Człowiek, któremu odebrano niemal wszystko, a który mimo to nie pozwolił
odebrać sobie wolności wyboru.
To jest jedna z najważniejszych lekcji, jakie możemy od niego dostać.
Frankl pokazał, że nawet w najbardziej nieludzkich warunkach człowiek
zachowuje wolność wyboru własnej postawy. Można odebrać mu bardzo wiele,
ale nie można odebrać mu decyzji, kim chce pozostać. Dlatego tak często
do niego wracam. On nie pisał o optymizmie. Pisał o odpowiedzialności za
własne człowieczeństwo. Pisał o wyborze miłości lub pogardy. I myślę, że
właśnie z tego rodzi się prawdziwa wolność. Nie z tego, że świat zawsze
jest po naszej myśli. Tylko z tego, że nawet wtedy, kiedy nie jest,
nadal możemy wybierać, w jaki sposób chcemy żyć. Jak chcemy kształtować
swoje życie. Wybór kreacji to wybór, co chcę zbudować ze swojego życia,
mimo tego, czego nie mogę zmienić.
Gdybyś mogła zabrać ludziom tylko jedno przekonanie, które najbardziej
utrudnia im dobre życie, co by to było?
To przekonanie, że o mojej wartości decyduje ktoś z zewnątrz. Że dopiero
kiedy zostanę zaakceptowana, pokochana albo doceniona, będę mogła uznać,
że jestem wystarczająca. Bardzo chciałabym, żebyśmy przestali oddawać
innym prawo do decydowania o tym, ile jesteśmy warci. To prawo wynika z faktu godności życia ludzkiego.
Jest jeszcze jedno zdanie, które bardzo często słyszymy od dziecka:
"Tyle jesteś wart, ile robisz dla innych". W różnych wersjach
oczywiście. Bądź pomocna. Nie odmawiaj. Nie sprawiaj kłopotu. Daj z siebie więcej. Zastanawiam się, czy właśnie stąd bierze się przekonanie,
że własną wartość trzeba nieustannie udowadniać.
Myślę, że bardzo często tak. Dlatego kiedy pytasz, jakie jedno
przekonanie chciałabym ludziom odebrać, odpowiedziałabym: Przekonanie,
że ich wartość zależy od tego, czy zostaną wybrani, zaakceptowani albo
pochwaleni przez innych. To jest chyba jedno z najbardziej bolesnych
złudzeń. Dopóki wierzę, że ktoś z zewnątrz ma zdecydować, ile jestem
wart, dopóty będę od niego zależny. Będę w ciągłym napięciu się
zastanawiał, czy wystarczyłem, czy byłem dość dobry, czy ktoś mnie
docenił. A przecież wartość człowieka nie rodzi się z cudzej oceny.
Istnieje wcześniej. My tylko potrzebujemy nauczyć się ją w sobie
zobaczyć.
A gdybyś mogła zostawić czytelnikom jedno nowe przekonanie, jedno
zdanie, do którego będą mogli wracać w chwilach zwątpienia?
Powiedziałabym: To, kim jestem, jest wartościowe. I warto ze mną być.
Nie dlatego, że jestem idealna. Nie dlatego, że zawsze wszystko robię
dobrze. Po prostu dlatego, że jestem człowiekiem. Gdybyśmy naprawdę
uwierzyli w to jedno zdanie, zmieniłoby się bardzo wiele. Bo szacunek
dla siebie nie rodzi się z sukcesów. Rodzi się z uznania własnej
wartości. A kiedy człowiek zaczyna wierzyć, że warto z nim być, dużo
łatwiej buduje dobre relacje z innymi. Nie musi już na nie zasługiwać.
Może je po prostu współtworzyć.
DR AGNIESZKA KOZAK
Psycholożka, psychoterapeutka, trenerka biznesu i autorka książek
poświęconych budowaniu poczucia własnej wartości, relacjom i rozwojowi
osobistemu. Od ponad dwudziestu lat prowadzi warsztaty i szkolenia, od
dziesięciu psychoterapię, pomagając ludziom odzyskiwać kontakt ze sobą,
uwalniać się od ograniczających przekonań i budować życie oparte na
własnych wartościach. Twórczyni podcastu "Rozmowy prawdziwe",
wykładowczyni i inspiratorka kobiet. Autorka m.in. książek Uwięzieni we
własnej głowie. Jak zrozumieć przeszłość i mieć szczęśliwsze życie,
Uwięzieni w słowach rodziców. Jak uwolnić się od zaklęć, które rzucono
na nas w dzieciństwie, Odzyskana. Namaluj słowami dobre życie.
W swojej pracy przekonuje, że nie jesteśmy więźniami przeszłości ani
cudzych słów, a prawdziwa zmiana zaczyna się wtedy, gdy odważymy się
napisać własną historię.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki