? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorki i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wiedza przekazana w tym opracowaniu była zgodna z aktualnymi danymi naukowymi i praktyką w gabinecie lekarza i dietetyka. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań, Czytelnik musi brać pod uwagę, że wiedza wraz z biegiem czasu może ulec modyfikacjom. Należy pamiętać, że książka nie zastąpi porady dietetyka bądź lekarza.

Recenzja: prof. dr hab. n. med. Karolina Kłodadr n. med. Edyta Tulewicz-Marti

Wydawca: Anna Kretowicz-Muniak, Inga Miros

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Barbara Kowalska

Korekta: Aleksandra Kacianowska-Wernik

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Kulikowska

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-25094-2

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.091

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

AUTORKI

dr n. med. i n. o zdr. Magdalena Jodkiewicz ukończyła kierunek dietetyka na studiach stacjonarnych I i II stopnia na Wydziale Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW w Warszawie. Ukończyła również Polską Szkołę Żywienia i Metabolizmu oraz kurs dla zespołów żywieniowych organizowany przez Polskie Towarzystwo Żywienia Dojelitowego, Pozajelitowego i Metabolizmu (POLSPEN). Tytuł naukowy i doświadczenie zdobyła, pracując przez wiele lat jako dietetyk kliniczny w Dziale Żywienia Klinicznego oraz w Poradni Chorób Metabolicznych w Narodowym Instytucie Onkologii - Państwowym Instytucie Badawczym im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie. Obecnie jest zatrudniona w Medycznym Centrum Dietetyki i Edukacji Zdrowotnej w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego PZH - Państwowym Instytucie Badawczym w Warszawie. Jest również nauczycielem akademickim, a także prowadzi własną praktykę zawodową. Szczególny obszar jej zainteresowań zawodowych stanowi żywienie w onkologii, a zwłaszcza żywienie chorych z nowotworami przewodu pokarmowego, głowy i szyi oraz z nowotworami piersi.

mgr Monika Korólczyk-Kowalczyk, ekspertka ds. żywienia w Medycznym Centrum Dietetyki i Edukacji Zdrowotnej Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie. Na co dzień zajmuje się edukacją żywieniową oraz profilaktyką i promocją zdrowia. Doświadczenie zawodowe zdobywała w Centralnym Szpitalu Klinicznym MSWiA w Klinice Chorób Wewnętrznych i Gastroenterologii, w Pododdziale Leczenia Nieswoistych Chorób Zapalnych Jelit, a także w prywatnych klinikach. Specjalizuje się w pracy z osobami z chorobą otyłościową oraz osobami z chorobami jelit.

mgr inż. Paula Nagel, ekspertka ds. żywienia w Medycznym Centrum Dietetyki i Edukacji Zdrowotnej Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie. Doświadczenie zawodowe zdobywała m.in. na Oddziale Chorób Wewnętrznych i Gastroenterologii w Szpitalu Bródnowskim oraz w Instytucie Żywności i Żywienia. Na co dzień zajmuje się edukacją żywieniową oraz działaniami z zakresu profilaktyki i promocji zdrowia. Specjalizuje się głównie w żywieniu osób z nadmierną masą ciała oraz osób z zaburzeniami glikemii. W Centrum Dietetycznym Online udziela bezpłatnych konsultacji żywieniowych, wspierając pacjentów w budowaniu trwałych i zdrowych nawyków bez konieczności stosowania gotowych jadłospisów. W swojej pracy stawia na edukację, krytyczne spojrzenie na popularne mity żywieniowe oraz zmianę podejścia do odżywiania na bardziej świadome i oparte na faktach. Prywatnie interesuje się medycyną sądową i kryminalistyką, a także jest wielką miłośniczką kuchni śródziemnomorskiej.

PRZEDMOWA

Dieta lekkostrawna jest jednym z najczęściej zalecanych przez klinicystów i dietetyków sposobów żywienia, uważanym za bardzo skuteczne narzędzie terapeutyczne. Wydaje się prosta i często bywa traktowana jako "łagodniejsza wersja normalnej diety", a jednak zasady, na których się opiera, sprawiają, że stanowi spore wyzwanie dla pacjentów i specjalistów. To, co dla jednej osoby będzie produktem dobrze tolerowanym, dla innej może okazać się przyczyną uciążliwych dolegliwości. Dlatego konieczne jest zrozumienie medycznych i praktycznych aspektów diety lekkostrawnej - jej stosowanie to proces dynamiczny, dopasowywany do indywidualnych potrzeb i reakcji organizmu. Zalecenia żywieniowe stanowią jedynie ramy, w obrębie których pacjent musi odnaleźć dobre dla siebie rozwiązania.

Współczesna medycyna i dietetyka coraz bardziej podkreślają znaczenie stylu życia w prewencji i leczeniu chorób. Żywienie stanowi jeden z podstawowych filarów tej strategii, obok aktywności fizycznej, higieny snu i redukcji stresu. Odpowiednia dieta nie tylko odciąża przewód pokarmowy i łagodzi objawy jego schorzeń, lecz także wspiera regenerację organizmu, poprawia tolerancję farmakoterapii i zmniejsza ryzyko powikłań. Dieta lekkostrawna jest elementem świadomego procesu leczenia i rekonwalescencji.

Celem tej książki jest pokazanie, że dieta lekkostrawna nie jest jedynie zbiorem zakazów i nakazów, lecz przemyślanym narzędziem terapeutycznym, które może realnie poprawić zdrowie i jakość życia. Znajdą w niej Państwo informacje oparte na aktualnej wiedzy medycznej i dietetycznej oraz praktyczne wskazówki, które ułatwią stosowanie diety w codziennym życiu. Książka została napisana w taki sposób, aby była użyteczna zarówno dla specjalistów zajmujących się leczeniem pacjentów z różnymi schorzeniami, jak i dla samych pacjentów oraz ich rodzin.

W kolejnych rozdziałach omówimy szczegółowo, czym jest dieta lekkostrawna i jakie są jej założenia, a także wyjaśnimy, kto powinien stosować tę dietę, jakie przynosi korzyści zdrowotne oraz jak należy monitorować jej przebieg. Pokażemy, jak prowadzić dzienniczek żywienia, jak rozszerzać dietę i jak radzić sobie z dolegliwościami, które czasem się pojawiają. Wszystko to ma na celu ułatwienie przestrzegania diety oraz udowodnienie, że świadome odżywianie może być elementem skutecznej terapii i drogą do lepszego zdrowia.

Zapraszamy do lektury.

Autorki

Słowo wstępne Profesor Karoliny Kłody

Kto z Państwa powiedział albo usłyszał: "Proszę stosować dietę lekkostrawną"? Można pokusić się o odpowiedź, że niemal każdy. A kto z Państwa, dając takie zalecenie albo je otrzymując, wiedział, o jaki sposób żywienia chodzi?

Zapoznałam się z pozycją "Dieta lekkostrawna" z ogromnym zainteresowaniem, ponieważ nurtował mnie sposób, w jaki Autorki przedstawiają to zagadnienie. Zupełnie otwarcie przyznaję, że moją pierwszą myślą było bowiem: "Wystarczy przecież kilka zdań...". Jak bardzo się myliłam, możecie Państwo przekonać się sami.

Po lekturze mam poczucie, że w końcu mamy pozycję książkową, która potraktowała temat wyczerpująco. Poczynając od definicji, poprzez charakterystykę, aż do zastosowania diety lekkostrawnej i podkreślenie jej interwencyjnego charakteru oraz możliwości indywidualizacji. W tekście znajdą Państwo omówienie aktualnych zaleceń żywieniowych dla populacji polskiej w postaci modelu Talerza Zdrowego Żywienia. Oprócz tego przedstawiono również przykłady posiłków w wersjach lekkostrawnych wraz z ich opisem oraz zdjęciami. W dalszej części książki zamieszczono zaś listę przepisów na różne potrawy, w tym wegetariańskie, a także desery.

Oprócz omówienia jednostek chorobowych, w których szczególnie wskazane są rekomendacje żywieniowe opierające się na diecie lekkostrawnej, Autorki poświęciły uwagę populacji starszej. W obliczu starzejącego się społeczeństwa wydzielenie szczególnych potrzeb tej grupy osób zasługuje na podkreślenie. Tym bardziej, że prezentowana jest wiedza aktualna, współczesna, odnosząca się do zaleceń dotyczących diagnostyki i leczenia niedożywienia w gabinecie lekarza POZ.

Chciałabym również zwrócić Państwa uwagę na podniesiony w książce temat suplementacji witamin i składników mineralnych, która nie jest standardowo zalecana u wszystkich osób stosujących dietę lekkostrawną. Wskazano sytuacje kliniczne, w których może być ona rekomendowana, a także grupy pacjentów, u których można zastosować preparaty doustne z grupy produktów spożywczych specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP).

Podsumowując, zapraszam Państwa gorąco do zapoznania się z pozycją "Dieta lekkostrawna", ponieważ stanowi ona swoiste kompendium wiedzy, którą bardzo łatwo można stosować na co dzień. Mam nadzieję, że książka będzie stanowiła istotną pomoc w Państwa codziennej praktyce.

prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Karolina Kłoda

Słowo wstępne Doktor Edyty Tulewicz-Marti

Książka "Dieta lekkostrawna", napisana przez zespół doświadczonych dietetyków, porusza ważne zagadnienie - wsparcie żywieniowe pacjentów w terapii chorób przewodu pokarmowego. Dieta lekkostrawna nie jest, jak niekiedy błędnie się przyjmuje, "łagodniejszą wersją zwykłej diety", lecz istotnym narzędziem dietetycznym wspomagającym leczenie. Zalecenia dietetyczne często stanowią ważny element zaleceń lekarskich, jednak bywają przez pacjentów ignorowane i nieprzestrzegane. Jedną z przyczyn tego stanu jest brak jasnych wytycznych oraz praktycznych przepisów, które pacjent mógłby łatwo i szybko przygotować w domu.

Autorki publikacji uwzględniły aspekty teoretyczne diety lekkostrawnej, dokładnie wyjaśniając, czym ona jest, dla kogo jest odpowiednia oraz jakie korzyści płyną z jej stosowania. Omówiły też szczegółowo metody obróbki termicznej oraz zasady doboru składników, na których opiera się ta dieta. Dodatkowo przedstawiły sposoby jej modyfikacji w zależności od różnych ograniczeń, np. wersję bezglutenową czy bezlaktozową, co często jest przedmiotem wątpliwości ze strony pacjentów.

Ponadto Autorki przejrzyście przedstawiły tematykę diety lekkostrawnej w kontekście chorób onkologicznych, chorób trzustki i wątroby, chorób jelit oraz zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego, uwzględniając najnowsze Kryteria Rzymskie V. Oprócz tytułowej diety, pokazały także "panoramę innych diet", które mogą być stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego, m.in. dietę low-FODMAP. Dodatkowo omówiły kwestię diety lekkostrawnej w okresie okołooperacyjnym i rekonwalescencji, co jest ważne w procesie zdrowienia pacjentów po zabiegach.

Opracowanie może stanowić cenne źródło wiedzy zarówno dla pracowników medycznych, jak i pacjentów. Łączy aspekty teoretyczne z praktycznymi przepisami kulinarnymi, zawartymi w ostatnim rozdziale książki. Znajdują się w nim też przepisy na desery oraz inne przysmaki, na które wbrew przekonaniom, że dieta lekkostrawna jest bezsmakowa, pacjent może się zdecydować. Dodatkowo Autorki wzbogaciły treść publikacji o ciekawostki, które uatrakcyjniają lekturę i sprawiają, że czyta się ją szybko. Można także sięgać do niej wybiórczo, w zależności od zagadnienia, do którego chce się wrócić.

Dzięki przystępnej formie książka jest praktycznym przewodnikiem dla pracowników sektora medycznego, studentów oraz pacjentów, którzy chcą poszerzyć wiedzę na temat diety lekkostrawnej w kontekście leczenia chorób przewodu pokarmowego.

dr n. med. Edyta Tulewicz-Marti

1Informacje ogólne

1.1. Czym jest dieta lekkostrawna i jak należy rozumieć jej zalecenia?

Dieta lekkostrawna, nazywana także dietą łatwostrawną, od wielu lat zajmuje szczególne miejsce w dietetyce klinicznej. Chociaż pojęcie to pojawia się w podręcznikach medycznych od dziesięcioleci, jest różnie rozumiane zarówno przez pacjentów, jak i profesjonalistów ochrony zdrowia. W przeszłości dieta ta miała inne nazwy, takie jak dieta żołądkowa, dieta trzustkowa czy dieta wątrobowa. Między innymi z tego powodu pacjenci często kojarzą ją wyłącznie z jedzeniem "delikatnym dla żołądka" oraz z unikaniem smażonych potraw i ostrych przypraw. Jednak ze współczesnej wiedzy medycznej wynika, że dieta lekkostrawna to nie tylko sposób gotowania i dobór łagodnych dla żołądka produktów, lecz przede wszystkim strategia żywieniowa ukierunkowana na zmniejszenie obciążenia przewodu pokarmowego i ograniczenie bodźców, które mogą nasilać dolegliwości ze strony układu trawiennego. Aby właściwie zrozumieć znaczenie diety lekkostrawnej, warto spojrzeć zarówno na podstawy fizjologiczne, jak i praktyczne zastosowania kliniczne tego sposobu odżywiania.

1.1.1. Dieta lekkostrawna a fizjologia układu pokarmowego

Układ pokarmowy człowieka jest przystosowany do trawienia różnorodnych produktów - od surowych warzyw i owoców przez produkty zbożowe bogate w błonnik aż po tłuste mięsa i wieloskładnikowe potrawy. Jednak w określonych sytuacjach jego możliwości adaptacyjne są ograniczone. W stanach zapalnych, po zabiegach chirurgicznych, w przebiegu chorób przewlekłych oraz w okresie rekonwalescencji niektóre elementy normalnej diety mogą działać drażniąco. Podrażnienie struktur układu pokarmowego - mechaniczne (przez twarde resztki pokarmowe) lub chemiczne (przez ostre przyprawy) - oraz opóźnienie opróżniania żołądka na skutek nadmiaru tłuszczu mogą nasilać takie objawy, jak: ból brzucha, nudności, wzdęcia czy biegunka. Wprowadzenie diety lekkostrawnej pozwala na redukcję tego rodzaju bodźców. Wybiera się do niej produkty, które zostaną łatwo strawione i wchłonięte, a jednocześnie dostarczą dużo energii oraz podstawowych składników odżywczych. W praktyce oznacza to ograniczenie spożycia błonnika pokarmowego, szczególnie jego frakcji nierozpuszczalnej, która zwiększa objętość stolca i nasila perystaltykę. Ponadto eliminuje się pokarmy ciężkostrawne, bogate w tłuszcze oporne na trawienie, oraz wieloskładnikowe posiłki, które długo zalegają w żołądku. Jednocześnie preferowane są produkty delikatne, gotowane, duszone, pieczone w folii lub na parze bez dodatku tłuszczu, które nie powodują nadmiernego drażnienia mechanicznego i chemicznego błony śluzowej przewodu pokarmowego.

1.1.2. Charakterystyka diety lekkostrawnej

Klasyczna dieta lekkostrawna obejmuje produkty spożywcze z różnych grup, ale w wersjach, które minimalizują ryzyko nietolerancji i podrażnienia. W związku z tym nie jest to dieta niedoborowa (nie eliminuje się całych grup produktów spożywczych). Źródłami białka w diecie lekkostrawnej są przede wszystkim chude mięsa, takie jak drób bez skóry, cielęcina czy królik, a także chude ryby gotowane lub pieczone bez panierki oraz jaja podawane w formie gotowanej na miękko bądź w postaci delikatnych omletów. Spośród produktów mlecznych najlepsze są te w postaci fermentowanej (jogurt naturalny, kefir) oraz o obniżonej zawartości tłuszczu (należy przy tym pamiętać, że tolerancja produktów mlecznych jest różna u poszczególnych osób). Węglowodanów powinny dostarczać produkty oczyszczone, czyli głównie pieczywo pszenne, biały ryż, drobne kasze i makarony pszenne. Warzywa i owoce, mimo że są cennym źródłem witamin i składników mineralnych, w tej diecie stosuje się w postaci gotowanej i przecieranej lub obrane ze skórki, aby zminimalizować ilość błonnika nierozpuszczalnego. Spośród warzyw szczególnie zalecane są: marchew, dynia, cukinia i ziemniaki, a spośród owoców - banany, brzoskwinie i dojrzałe jabłka w formie musu.

Istotną cechą diety lekkostrawnej jest również sposób przygotowania posiłków. Smażenie na głębokim tłuszczu czy tradycyjne grillowanie należy zastąpić gotowaniem na parze, duszeniem bez obsmażania lub pieczeniem w folii bez dodatku tłuszczu. Takie techniki kulinarne zmniejszają zawartość tłuszczu, redukują powstawanie substancji drażniących i ułatwiają trawienie. Porcje powinny być niewielkie, a posiłki spożywane częściej - zazwyczaj 5-6 razy dziennie, co zapobiega przeciążeniu żołądka.

1.1.3. Zastosowania kliniczne

Dieta lekkostrawna znajduje zastosowanie w wielu sytuacjach klinicznych. Najczęściej wprowadza się ją u pacjentów w okresie rekonwalescencji po operacjach przewodu pokarmowego lub w czasie ostrych dolegliwości ze strony układu trawiennego. U osób z zapaleniem żołądka, refluksem żołądkowo-przełykowym czy nadżerkami dieta ta zmniejsza ryzyko nasilenia objawów. U osób z zapalnymi chorobami jelit, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, dieta lekkostrawna jest na ogół stosowana czasowo, szczególnie w okresach zaostrzeń, kiedy nadmiar błonnika i substancji drażniących może nasilać biegunki i ból. Również u pacjentów onkologicznych, poddawanych radioterapii obszaru jamy brzusznej i miednicy bądź chemioterapii, omawiana dieta może łagodzić dolegliwości jelitowe, poprawiając tolerancję żywienia doustnego i umożliwiając kontynuację leczenia.

Dieta lekkostrawna zwykle ma charakter krótkoterminowy lub okresowy, ponieważ jej celem nie jest trwałe wyeliminowanie określonych grup pokarmowych, lecz stworzenie warunków do regeneracji przewodu pokarmowego i stopniowego powrotu do bardziej urozmaiconego żywienia. Niemniej w przypadku potrzeby długotrwałego stosowania dobrze zbilansowana dieta lekkostrawna nie jest sposobem żywienia, który będzie zagrażał niedożywieniem i niedoborom pokarmowym.

1.1.4. Ograniczenia i ryzyka

Chociaż dieta lekkostrawna daje wiele korzyści w określonych sytuacjach klinicznych, nie jest pozbawiona ograniczeń. Najważniejszym z nich jest redukcja podaży błonnika pokarmowego. Błonnik pełni kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia jelit, regulując perystaltykę i wspierając mikrobiotę jelitową. Jego długotrwały niedobór może skutkować zaburzeniami rytmu wypróżnień, zaparciami i osłabieniem odporności jelitowej. Ponadto dieta lekkostrawna, jeśli jest stosowana zbyt długo lub bez kontroli specjalisty, może być uboga w witaminy z grupy B, witaminę C i składniki mineralne, które często znajdują się w pełnoziarnistych produktach oraz surowych warzywach.

Dlatego tak ważne jest, aby dieta lekkostrawna była prowadzona pod opieką dietetyka lub lekarza. Po ustąpieniu dolegliwości lub zakończeniu okresu rekonwalescencji czy leczenia, kluczowe jest stopniowe rozszerzanie jadłospisu, wprowadzanie kolejnych produktów i obserwacja reakcji organizmu. Dzięki temu można uniknąć ryzyka niedożywienia i jednocześnie zapewnić odciążenie przewodu pokarmowego, kiedy sytuacja tego wymaga.

1.1.5. Współczesne podejście do diety lekkostrawnej

W ostatnich latach podejście do diety lekkostrawnej ewoluowało. Dawniej była traktowana niemal jako uniwersalne zalecenie dla wszystkich osób z problemami trawiennymi. Dziś, dzięki lepszemu zrozumieniu fizjologii przewodu pokarmowego i dostępności badań naukowych, podkreśla się konieczność indywidualizacji zaleceń. To, co jest lekkostrawne dla jednej osoby, nie zawsze będzie dobrze tolerowane przez inną. Na przykład niektórzy pacjenci świetnie tolerują gotowaną marchew, a inni odczuwają po niej wzdęcia. U jednych gotowane jabłko jest bezpieczne, a u innych powoduje dyskomfort. Produkty mleczne są dobrze tolerowane przez wielu pacjentów z refluksem, podczas gdy u osób z nietolerancją laktozy powodują spore dolegliwości. Z tego powodu dieta lekkostrawna nie jest sztywnym schematem, lecz raczej ramą, w której pacjent wraz ze specjalistą poszukuje najlepszego zestawu produktów dla siebie. Zalecenia dietetyczne muszą być dostosowane nie tylko do jednostki chorobowej, lecz także do indywidualnej tolerancji pacjenta. Coraz częściej zwraca się uwagę na to, że dieta lekkostrawna powinna być częścią szerszego planu leczenia, obejmującego farmakoterapię, higienę stylu życia i w razie potrzeby wsparcie psychodietetyczne. Układ pokarmowy jest niezwykle wrażliwy na stres, nieregularny tryb życia i brak snu, dlatego skuteczność diety wzrasta, gdy towarzyszą jej kompleksowe działania.