I. Pojęcie eksperymentu myślowego
Eksperyment myślowy definiuje się jako myślowy projekt doświadczenia, niezależny od praktycznej wykonalności tegoż. Zwięźlejszym określeniem jest Machowskie "myślowe zmienianie faktów" (Variation der Tatsachen in Gedanken)[9]. Odpowiedni termin[10] wprowadził ?rsted[11], najpierw w wersji duńskiej (tankeeksperiment)[12], potem niemieckiej[13]: Gedankenversuch lub Gedankenexperiment[14]. Jako mental experiment [15], imaginary experiment [16], lub experimental idea [17] pojawia się w przekładzie angielskim Der Geist in der Natur ?rsteda. Przypisywanie tego neologizmu Lichtenbergowi [18] jest według historyków nieporozumieniem, bo ów pisał tylko w jednym z aforyzmów o "eksperymentowaniu z myślami", a mianowicie:
Ileż to w mojej głowie kołacze się rozproszonych idei, z których niejedna para, gdyby się tylko zeszła, doprowadzić by mogła do wielkiego odkrycia. Ale są oddzielone (...). Chciałoby się mieć tu coś podobnego do roztworu w chemii, w którym poszczególne cząstki unoszą się swobodnie, toteż mogą podlegać dowolnym ruchom. Skoro tak się nie da, to musimy te rzeczy łączyć umyślnie. Z ideami trzeba eksperymentować.
Wygodnym środkiem eksperymentowania z myślami jest stawianie pytań o pojedyncze rzeczy np. o szklanki, sposoby ich ulepszania, wykorzystywanie do innych celów itd., o najmniejsze drobiazgi[19].
Inna sprawa, czy ?rsted zasłużył się jakoś dla praktyki i teorii eksperymentu myślowego jako procedury badawczej. Opis jego własnych doświadczeń myślowych [20] odkładamy do zamieszczonego w ciągu dalszym przeglądu przykładowych eksperymentów; poniżej przedstawiamy też dla porządku pogląd ?rsteda na istotę omawianej procedury - ?rsted nie znalazł kontynuatorów, o czym świadczy choćby fakt, iż historię filozofii eksperymentu myślowego zaczyna się z reguły dopiero od Macha[21]. Wydaje się jednak, że właściwym punktem wyjścia, co podkreślają szczególnie autorzy niemieccy[22], jest Kant, piszący o "eksperymentach czystego rozumu"[23].
Doświadczenia myślowe mają bogatą bibliografię, tak historyczną, jak i merytoryczną[24]. W obu aspektach najsolidniejszą monografią wydaje się cytowana już książka Kühnego. Pojęcie eksperymentu myślowego jest oczywiście rozmyte, i bynajmniej nie ogranicza się do dziedziny filozofii, nauki czy techniki. Właściwie każde wyobrażenie typu "co by to było, gdyby zrobić to a to..." można zakwalifikować jako eksperyment myślowy. W potocznym dyskursie etycznym, pedagogicznym i politycznym spotykamy np. argumenty typu równi pochyłej (slippery slope), wedle schematu "Gdyby pozwolić na ..., to niedługo ..." - "Gdyby przymykać oko na drobne kradzieże, to wrychle wszelkie złodziejstwo stałoby się bezkarne". Zasadna jest wątpliwość, czy zbyt szerokie rozumienie doświadczenia myślowego nie pozbawia tego pojęcia teoretycznej użyteczności.
Eksperymenty myślowe bywają wstępem do planowania rzeczywistych doświadczeń, najczęściej nie zyskując rozgłosu, mogą też służyć ocenie logicznej istniejących teorii, dyrektyw i norm, szczególnie wtedy, kiedy ich wynik okaże się paradoksalny[25]. W takim ujęciu stanowią rodzaj procedur heurystycznych, przez co liczyłyby się za prawomocne narzędzia badawcze i dydaktyczne - jeśli zadowolić się tym stwierdzeniem, to pozostawałaby tylko kwestia ich adekwatnej klasyfikacji. Z kolei rozważenie efektywności eksperymentów myślowych wymagałoby ustalenia kryteriów ich powodzenia. Na tym lista problemów upatrywanych przez poszczególnych filozofów w eksperymentach myślowych się nie kończy. Już dzięki samej obecności "eksperymentu" w nazwie zyskuje on konotację nie tylko manipulacji, ale i niepewności co do wyniku. Tymczasem dane doświadczenia myślowego powinny być ogólnie znane i uznane, zatem wątpliwe, czy jego wynik może być istotnie nowy. Podejrzewać można, iż taka nowość wyniknie raczej ze zręczności spekulatywnej "eksperymentatora", co znowuż świadczy, iż legitymizacji eksperymentu myślowego nie da się przeprowadzić na samej podstawie zaliczenia go do środków heurystycznych.
Zanim omówimy filozoficzną problematykę eksperymentów myślowych, podamy jego przykłady, zaczerpnięte w większości z fizyki. Wybraliśmy te najpopularniejsze, niektóre z nich przydadzą się nam w dalszym ciągu.
Podróż Keplera[26] to opis fikcyjnej podróży na Księżyc podjętej przy pomocy demona. Kepler opisuje (mniej więcej prawidłowo) Ziemię widzianą przez mieszkańców Księżyca, można więc uznać jego utwór za eksperyment myślowy z dziedziny astronomii obserwacyjnej.
Równia Stevina[27], [28] stanowi geometryczny dowód warunku równowagi sił na równi pochyłej przy pomocy "naszyjnika" oplatającego klin. Ma on charakter konstruktywny. Jednym z założeń eksperymentu jest rzecz jasna, intuicyjne przekonanie, iż naszyjnik się nie porusza - gdyby było odwrotnie, mielibyśmy perpetuum mobile.
Rys. 1.1. Równia Stevina [29]
Pochylnie Galileusza[30] są ciągiem połączonych równi pochyłych. Równię prawą o stałym nachyleniu łączymy kolejno z równiami po lewej stronie o nachyleniu coraz to mniejszym. Przy braku tarcia ciało ześlizgujące się ze stałej wysokości po równi prawej, podniesie się na tę samą wysokość po każdej z równi lewych, choć oczywiście z powodu coraz mniejszych wartości bezwzględnych przyspieszeń pionowych kolejne, wznoszące części ruchu będą trwały coraz dłużej. W granicy lewa równia stanie się poziomicą, a ruch po niej trwać będzie w nieskończoność z prędkością uzyskaną u podnóża równi prawej. Tak zresztą Galileusz dowodzi szczególnego przypadku zasady bezwładności.
Rys. 1.2. Pochylnie Galileusza
Kamienie Galileusza[31]. Zrzuca się dwa złączone kamienie o różnym ciężarze. Wedle Arystotelesa lżejszy kamień spada wolniej od cięższego, zatem pierwszy powinien spowalniać ruch drugiego. Jednak połączone kamienie są cięższe od każdego z osobna, przeto razem winny spadać jeszcze szybciej. Ze sprzeczności wychodzi się uznając, że prędkość spadania nie zależy od ciężaru kamienia. Odpowiada temu eksperyment rzeczywisty [32].
Młyn Leibniza[33] to inspekcja wnętrza odpowiednio dużej maszyny myślącej, np. o rozmiarach młyna. Obserwator nie zauważy żadnych procesów psychicznych, tylko części mechaniczne i ich ruchy. Ma to być argument przeciwko sprowadzalności postrzeżeń do procesów w układach mechanicznych, a za tym, iż postrzeżenia i ich zmiany można znaleźć tylko w substancji prostej. Leibniz rzecz jasna sugeruje, iż podobny rezultat, co wizyta w myślącym młynie, miałaby mikroskopowa obserwacja mózgu.
W niszczejącym okręcie Tezeusza[34] wymienia się po kolei wszystkie elementy konstrukcji. Czy jest to wciąż ten sam przedmiot?
Wiadro Newtona[35] jest łatwym eksperymentem rzeczywistym, który Newton pewnie wykonał sam. Uwzględnia się go jednak w dyskusjach o eksperymentach myślowych ze względu na modyfikacje, mające już spekulatywny charakter, a także znaczenie dla późniejszych rozważań teoretycznych o bezwładności i grawitacji. Samo doświadczenie polega na wprawieniu wiadra wypełnionego wodą w ruch obrotowy. W miarę przekazywania ruchu wodzie, jej powierzchnia będzie się stopniowo paraboloidalnie odkształcać i po pewnym czasie ciecz osiągnie stan równowagi, w którym jej powierzchnia będzie maksymalnie zdeformowana. Teraz wyobrażamy sobie, iż wiadro znajduje się w pustej przestrzeni, a więc nie można stwierdzić jego ruchu względem jakiegokolwiek ciała zewnętrznego. Według Newtona ma to dowodzić bezwzględnego obrotu wiadra, przeto istnienia układu odniesienia dla takiego ruchu, a mianowicie przestrzeni absolutnej. Jak widać, w pierwotnej wersji był to eksperyment konstruktywny.
Rys. 1.3. Wiadro Newtona
Kule Newtona[36] to dwie kule połączone liną, znajdujące się w zupełnie pustej przestrzeni i wprawione w ruch obrotowy względem środka ciężkości układu. Według Newtona ich ruch dałoby się wykryć dzięki zmianie napięcia sznurka przy próbie przesunięcia którejś z kul.
Rys. 1.4. Kule Newtona
Eksperymenty myślowe ?rsteda. (?) z jakichś powodów autor ów upodobał sobie Jowisza; powracają u niego motywy: wyimaginowanej podróży tamże, wizyty Jowiszanina na Ziemi lub spotkania naukowców z obu planet[37]. ?rsted wnioskował, że Jowiszanie oraz mieszkańcy innych planet stwierdzaliby te same co my prawdy fizyczne i astronomiczne według tych samych zasad rozumowych, a nawet, że podlegaliby tym samym prawom moralnym[38]. (?) Jeden eksperyment dotyczy geometrii: artysta nieznający formy sferycznej ma za zadanie wynaleźć bryłę o własnościach sfery [39]. (?) ?rsted dowodził też względności podziału substancji na metale i niemetale przy pomocy fikcyjnego ochłodzenia Ziemi znacznie poniżej 0°C, tak by woda występowała wyłącznie jako głęboko zmrożony lód. Miałaby wtedy własności podobne do powszechnie występującego tlenku glinu. Skoro glin jest metalem, podobnie jak inne pierwiastki, których tlenki są rozpowszechnione na powierzchni ziemi (wapń, żelazo), to i wodór uznano by wtedy za metal [40]. (?) Gdyby zmniejszyć jakąś oddaloną mgławicę do jej pozornych rozmiarów na niebie i przenieść na Ziemię, wtedy odległości między jej gwiazdami byłyby jak pory w ciałach ziemskich, a ich ruchy wyraziłyby się przez własności fizykochemiczne [41]. Samo sformułowanie tych eksperymentów przyczyniło się zresztą mimochodem do ożywienia debaty w kwestii życia pozaziemskiego [42].
Symetria zjawisk elektromagnetycznych. Na podstawie symetrii praw fizyki względem odbić należy przewidzieć kierunek odchylenia igły po zmianie kierunku prądu. Jest to przykład dydaktycznego eksperymentu myślowego sformułowanego po odpowiednim doświadczeniu rzeczywistym. To ostatnie, wykonane skądinąd przypadkowo przez ?rsteda w r. 1820, legło, jak wiadomo, u podstaw nauki o elektromagnetyzmie: podczas wykładu uczony przepuścił prąd przez drut znajdujący się w pobliżu igły magnetycznej.
Rys. 1.5a. Eksperyment ?rsteda. Prąd płynący z lewa na prawo generuje pole magnetyczne wokół drutu, o czym świadczy odchylenie bieguna północnego igły w stronę przewodu.
Rys. 1.5b. Odwrócenie kierunku prądu odpowiada odbiciu zwierciadlanemu układu w płaszczyźnie prostopadłej do drutu, zdaje się przeto, że odchylenie igły nie powinno się zmienić, skoro prawa fizyki są niezmiennicze względem odbić...
Rys. 1.5c. ... atoli biegun północny igły obraca się w lewo.
Rys. 1.5d. Sprawę wyjaśnia [43] uwzględnienie związku konfiguracji pola magnetycznego wokół liniowego przewodnika z kierunkiem prądu: odbicie zwierciadlane odwracając kierunek prądu, odwraca też wir powstającego pola.
Ciąg dalszy w wersji pełnej
[9] Ernst Mach "Über Gedankenexperimente", (w:) Erkentniss und Irrtum. Skizzen zur Psychologie der Forschung, J.A. Barth, Lipsk 1906, s. 188.
[10] Na temat historii terminu: J. Witt-Hansen "H.C. Örsted, Immanuel Kant and the Thought Experiment", Danish Yearbook of Philosophy, vol. 13 (1976), s. 48-65; Ulrich J. Kühne "Gedankenexperiment und Erklärung", Bremer Philosophica, vol. 1997, no. 5, s. 1-51; idem Die Methode des Gedankenexperiments, Suhrkamp Verlag, Frankfurt/M 2005; Daniel Cohnitz "?rsteds "Gedankenexperiment": eine Kantianische Fundierung der Infinitesimalrechnung? Ein Beitrag zur Begriffsgeschichte von 'Gedankenexperiment' und zur Mathematikgeschichte des frühen 19. Jahrhunderts", Kant-Studien, Jg. 99, H. 4 (Dez. 2008), s. 407-433.
[11] Hans Christian ?rsted (1777-1851), duński chemik, fizyk i filozof.
[12] Hans Christian ?rsted Forste Indledning til den almindelige Naturl?re [Prolegomena do przyrodoznawstwa ogólnego], J.S. Schultz, Kopenhaga 1811.
[13] Niemiecki przekład Forste inleding: "Ueber Geist und Studium der allgemeinen Naturlehre", Journal für Chemie und Physik, Bd. 36 (1822), H. 4, s. 458-488; ostateczna wersja: "Ueber Geist und Studium der allgemeinen Naturlehre", (w:) Der Geist in der Natur, Bd. 2, Literarisch-artistische Anstalt, Monachium 1851, s. 429-474.
[14] Ibid. s. 463. Patrz też ?rsteda "Aberglaube und Unglaube in ihrem Verhältniß zur Naturwissenschaft", (w:) Der Geist in der Natur, Bd. 1, Literarisch-artistische Anstalt, Monachium 1850, s. 210-211 oraz "Das ganze Daseyn ein Vernunftreich", ibid., s. 226.
[15] ?rsted "Superstition and Infidelity in their Relation to Natural Science", (w:) The Soul in Nature, with Supplementary Contributions, tłum. Leonora & Joanna B. Horner, Henry G. Bohn, Londyn 1852, s. 89; "Upon the Spirit and Study of Universal Natural Philosophy", ibid., s. 460.
[16] Hans Christian ?rsted "All Existence a Dominion of Reason", ibid., s. 95.
[17] Idem "Upon the Spirit and Study...", s. 460.
[18] Georg Christoph Lichtenberg (1742-1799), niemiecki fizyk i aforysta.
[19] Georg Christoph Lichtenberg Sudelbuch K II, 308.
[20] Tę kwestię szczegółowo opisuje Kühne: Die Methode des Gedankenexperiments, p. II.1.1.2.
[21] Ernst Mach "Über Gedankenexperimente", op. cit., s. 183-200. Kühne wskazuje nie tyle na odrzucenie poglądów ?rsteda przez późniejszych autorów, ile na ich nieznajomość - Die Methode des Gedankenexperiments, s. 162; Faktycznie, po krótkim okresie popularności (w Anglii zakończył się on w latach 50. XIX w.) poglądami duńskiego uczonego przestano się interesować wobec zaniku wpływu Naturphilosophie.
[22] Np. Daniel Cohnitz "?rsteds "Gedankenexperiment": eine Kantianische Fundierung der Infinitesimalrechnung?"; Ulrich Kühne Die Methode des Gedankenexperiments, p. II.1.1.1.
[23] "(...) jeżeli po przyjęciu twierdzenia, że nasze poznanie doświadczalne dostosowuje się do przedmiotów jako do rzeczy samych w sobie, okaże się, że to, co nieuwarunkowane, nie da się wcale pomyśleć bez sprzeczności, że natomiast ta sprzeczność odpada po przyjęciu, iż nasze przedstawienia rzeczy [tak wziętych], jak nam są dane, nie dostosowuje się do tych rzeczy samych w sobie, lecz przeciwnie, że te przedmioty jako zjawiska dostosowują się raczej do naszego sposobu przedstawiania ich sobie, i że jeżeli w następstwie tego, co nieuwarunkowane, nie może się znajdować w rzeczach, o ile je znamy (o ile nam są dane), lecz z pewnością w tychże rzeczach, o ile ich nie znamy, jako w rzeczach samych w sobie, to okazuje się, że uzasadnione jest to, co początkowo przyjęliśmy tylko dla próby." - Krytyka czystego rozumu, B XXI, tłum. Ingardena. "Ten eksperyment czystego rozumu ma wiele podobieństwa do eksperymentu chemików, który oni nieraz nazywają eksperymentem redukcyjnym, na ogół zaś postępowaniem syntetycznym." - loc. cit., przypis. Aluzja do "chemików" odnosi się bezpośrednio do wzmiankowanych w poprzedzającym ustępie B XIII rozważaniach Georga Ernsta Stahla o "kalcynacji" metali w kontekście teorii flogistonowej.
[24] Por. James R. Brown The Laboratory of the Mind: Thought Experiments in the Natural Sciences, Routledge, Londyn 1993; idem et al. "Thought Experiments", (w:) Edward N. Zalta (red.) Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2010, http://plato.stanford.edu/entries/thought-experiment; idem "Why Thought Experiments Transcend Empiricism", (w:) Christoper Hitchcock (red.) Contemporary Debates in the Philosophy of Science, Blackwell, Oksford 2004, s. 23-43; Martin Cohen, Wittgenstein's Beetle and Other Classic Thought Experiments, Blackwell Publ., Malden, Mass. 2005; Daniel Cohnitz Gedankenexperimente in der Philosophie, mentis, Paderborn 2006; idem et al. "Gedankenexperimente in der Philosophie", (w:) Mireille Staschok (red.) Abstrakt - Exakt - Obskur: Philosophische Gedankenexperimente & Kunst, Logos, Berlin 2007; J.H.Y. Fehige "Das Gedankenexperiment - eine eigenständige Erkenntnismethode?", http://www.philosophie.uni-mainz.de/fehige/papers/gedankenexperimentSeitMach.pdf ; Pierre Duhem, La théorie physique, son objet et sa structure, Chevalier & Rivi?re, Paryż 1906; Hans-Ludwig Freese Abenteuer im Kopf. Philosophische Gedankenexperimente, wyd. 2, Quadriga, Weinheim 2005; Tamara Horowitz et al. (red.) Thought Experiments in Science & Philosophy, Rowman & Littlefield, Savage, Maryland 1991; Ierodiakonou, Katerina et al. (red.) Thought Experiments in Methodological and Historical Contexts, Brill, Lejda 2011; Jacek Jadacki et al. "Eksperymenty myślowe w nauce", Filozofia Nauki, r. XX (2012), nr 1(77), s. 5-32; Ulrich Kühne Die Methode des Gedankenexperiments, Suhrkamp, Frankfurt/M. 2005; Ernst Mach "Über Gedankenexperimente", op. cit.; idem Die Mechanik in ihrer Entwicklung historisch-kritisch dargestellt, wyd. 7, J.A. Brockhaus, Lipsk 1912, pkt. 1.2-3. i 2.5.; John Norton "Why Thought Experiments do not Transcend Empiricism", (w:) Christoper Hitchcock (red.) Contemporary Debates in the Philosophy of Science, op. cit., s. 44-66; Roy A. Sorensen Thought Experiments, OUP, Oksford 1992; Jacek Urbaniec "In Search of a Philosophical Experiment", Metaphilosophy, vol. 19, no. 3-4 (July 1988), s. 294-306. Także niektóre artykuły ze zbioru pod red. M.C. Galavotti Observation and Experiment in the Natural and Social Sciences, Kluwer, Nowy Jork 2004: Miklós Rédei "Thinking About Thought Experiments in Physics Comment on "Experiments and Thought Experiments in Natural Science"" (s. 237-241); David Atkinson "Experiments and Thought Experiments in Natural Science" (s. 209-225); Michael Stöltzner, "The Dynamics of Thought Experiments: A Comment on David Atkinson", s. 243-258.
[25] I tu narosła literatura, włączając w to słowniki paradoksów filozoficznych; np. Michael Clark Paradoxes from A to Z, Routledge, Londyn 2002; Gary L. Drescher Good and Real: Demystifying Paradoxes from Physics to Ethics, MIT Press, Cambridge, Mass. 2006; R.M. Sainsbury Paradoxes, wyd. 3, CUP, Cambridge 2009; R.A. Sorensen A Brief History of the Paradox: Philosophy and the Labyrinths of the Mind, OUP, Oksford 2003.
[26] Johannes Kepler Sen, czyli wydane pośmiertnie dzieło poświęcone astronomii księżycowej, tł. Dorota Sutkowska et al., Scholar, Warszawa 2004.
[27] Szymon Stevin (1548/9-1620), flamandzki inżynier i matematyk.
[28] Szymon Stevin De Beghinselen der Weeghconst, Christoffel Plantijn, Lejda 1586, s. 41. O eksperymencie z równią: Ernst Mach Die Mechanik in ihrer Entwicklung, s. 26-35. O pracach mechanicznych Stevina: Jozef T. Devreese et al. 'Magic is No Magic' The Wonderful World of Simon Stevin, tłum. Lee Preedy, WIT Press, Ashurst 2008; rozdz. 6 "Wonder en is gheen wonder", szczególnie s. 136-144.
[29] Reprodukcja: ibid., s. 25 i 26.
[30] Galileo Galilei Rozmowy i dowodzenia matematyczne w zakresie dwóch nowych umiejętności dotyczących mechaniki i ruchów miejscowych (r. 1638), tłum. Feliks Kucharzewski, Kasa im. Mianowskiego, Warszawa 1930; s. 157-158 (scholium do zagadnienia IX). Por. też Dialog o dwu najważniejszych układach świata Ptolemeuszowym i Kopernikowym, tłum. Edward Ligocki, PWN, Warszawa 1962, s. 22-28 i ogólniejsze wyrażenie zasady bezwładności na s. 28.
[31] Galileo Galilei Rozmowy i dowodzenia..., op. cit., s. 53-54.
[32] Historycy wątpią, czy Galileusz faktycznie zrzucał z krzywej wieży w Pizie kule o różnym ciężarze, co nie przeszkodziło, że w ankiecie przeprowadzonej wśród samych fizyków, ów domniemany eksperyment znalazł się na drugim miejscu wśród najpiękniejszych doświadczeń w historii fizyki; por. Robert P. Crease "The most beautiful experiment", Physics World, vol. 15, no. 9 (Sept. 2002), s. 19-20; idem "The legend of the leaning tower", Physics World, vol. 16, no. 2 (Feb. 2003), s. 15.
[33] Gottfried Wilhelm Leibniz Zasady filozofii, czyli monadologia, §17; tłum. Stanisław Cichowicz, (w:) idem Wyznanie wiary filozofa, PWN, Warszawa 1969.
[34] Odnotowany po raz pierwszy przez Plutarcha: Thes. XXIII.1 (wg Plutarcha był już dyskutowany w IV w. p. Chr.). Hobbes (De Corpore, II.11.7.) podaje pokrewny problem: gdyby jednocześnie z wymianą części starego statku zbierać te już wymienione i odtwarzać z nich pierwotny statek, to który obiekt okazałby się "właściwym"?
[35] Izaak Newton "Scholium", tłum. Alicja Michalik, Zagadnienia filozoficzne w nauce, t. VIII (1986), s. 88-98.
[36] Ibid. Nie należy tego mylić z wahadłem (kołyską) Newtona, po angielsku też Newton's balls albo Newton's spheres, zabawką służącą do demonstracji przekazu pędu między ciałami sprężystymi: podwiesza się kilka metalowych kulek, tak, by się kolejno stykały i mogły się wahać w jednej płaszczyźnie. Jeśli odchylić i puścić skrajną kulkę, to po jej uderzeniu w resztę odskoczy tylko przeciwna skrajna.
[37] Jest to chyba ślad okultystycznych zainteresowań duńskiego naukowca, co nie dziwi u reprezentanta Naturphilosophie i adepta sztuki królewskiej. Jowisz jest ezoterycznym symbolem dążenia do mądrości i rozumnego przewodnictwa.
[38] Por. dialog "Das Geistige im Körperlichen", (w:) Der Geist in der Natur, Bd. 1, s. 34-39; także "Über das Verhaltniß zwischen der Naturauffassung des Denkens und der Einbildungskraft"; ibid., s. 119-121; "Das ganze Daseyn ein Vernunftreich", ibid., s. 226-237; dialog "Christenthum und Astronomie", (w:) Neue Beiträge zu dem Geist in der Natur, tłum. Karl Ludwig Kannegiesser, Bd. 1, Carl B. Lorch, Lipsk 1851, s. 189-190.
[39] Hans Christian ?rsted "Aberglaube und Unglaube...", s. 210-211.
[40] Hans Christian ?rsted Ansicht der chemischen Naturgesetze durch die neueren Entdeckungen gewonnen, Realschulbuchhandlung, Berlin 1812, s. 48-56. Autor nie mógł wiedzieć, że zestalony wodór faktycznie jest metalem.
[41] Hans Christian ?rsted List do Christiana Samuela Weissa z 30 I 1829, (w:) Correspondance de H.C. Örsted avec divers savants, red. M.C. Harding, vol. 1, H. Aschenhoug & Co., Kopenhaga 1920, s. 289. Weiss (1780-1856) był niemieckim krystalografem; korespondencja dotyczyła kontrowersji między atomizmem a pewną formą kontynualizmu, której trzymał się ?rsted. Ten sądził, podobnie jak Kartezjusz, iż materia jest zasadniczo nieograniczenie podzielna, tworząc jednak w pewnych skalach względnie trwałe zgęstki, które obserwowane w większej skali stanowią odpowiedniki atomów.
[42] Michael J. Crowe The Extraterrestrial Life Debate, 1750-1900, Dover, Nowy Jork 1999, s. 257.
[43] ... nie do końca. Czy kierunek linii pola magnetycznego wskazuje igła magnetyczna, czy też wyznaczymy go bezpośrednio na podstawie kierunku prądu - konfiguracja prawa ewidentnie nie stanowi doskonałego odbicia zwierciadlanego lewej. Czy można to wyjaśnić powołując się tylko na symetrię, nie uwzględniając związku przyczynowego między prądem a polem magnetycznym? Powód leży głębiej, wielkości charakterystyczne pola magnetycznego zachowują się pod wpływem odbić inaczej niż wielkości cechujące pole elektryczne. Por. np. Bernard Janczewski Wielkości skierowane w elektrodynamice, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2000, rozdz. 1.
