Wstęp

Z góry uprzedzam – nie jestem żadnym finansowym guru, który twierdzi, że zjadł wszystkie rozumy i teraz w jednej książce przekaże Ci całą wiedzę dotyczącą tego, jak unikać życia na kredyt. Nie każdy jest milionerem, dlatego zwykle, aby kupić mieszkanie lub dom o sporej wartości, musi posiłkować się finansowaniem za pośrednictwem banku. To pozwala cieszyć się danym dobrem już w trakcie regulowania zaciągniętego zobowiązania, a po spłacie całego ustalonego harmonogramu rat – stać się prawnym właścicielem zabezpieczonej nieruchomości. Dobrze jednak zrobić to z głową, a w razie jakichkolwiek nieprzewidzianych sytuacji umieć stawić czoło przeciwnościom losu i nie dać się pozbawić przywilejów, jakie oprócz obowiązków niesie ze sobą każda umowa kredytowa. Jaki charakter ma zatem ta książka?

Dekalog świadomego pożyczania to zbiór porad oraz przykładów z życia wziętych na podstawie moich zarówno zawodowych, jak i prywatnych doświadczeń. Jako konsument spłacałem wszystkie rodzaje zobowiązań: począwszy od kredytu na sprzęt AGD i samochód, przez trzy kredyty hipoteczne (w tym dwa walutowe), karty kredytowe oraz limity w rachunkach, na prywatnych pożyczkach lombardowych z bardzo wysokim oprocentowaniem kończąc. Nie uniknąłem również problemów w regulowaniu zadłużenia, na co złożyły się wpisy do rejestrów, pozwy oraz tytuły egzekucyjne. To wszystko nauczyło mnie racjonalnego podejścia do spraw związanych z zaciąganiem zobowiązań. Dzięki temu, że zachowałem rozwagę i już wtedy zdobyłem pewnego rodzaju doświadczenie w sprawach związanych z produktami finansowymi, teraz mam praktyczną wiedzę, którą chciałbym się podzielić ze wszystkimi szukającymi podobnych informacji.

W ciągu kilkunastoletniej przygody z finansami miałem okazję pracować jako doradca klienta indywidualnego przy udzielaniu kredytów konsumpcyjnych. Natomiast jako pośrednik (niezależny doradca) zajmowałem się podpisywaniem umów o kredyt hipoteczny. Zakładałem rachunki bankowe oraz pomagałem w deponowaniu oszczędności na lokatach terminowych. Przez kilka lat miałem styczność z tzw. drugą stroną mocy, pracując w departamencie windykacji banku oraz zewnętrznych firmach windykacyjnych. Na swojej drodze zdarzyło mi się spotkać wielu ludzi, którzy popadli w duże kłopoty finansowe i nie zawsze potrafili wyjść z nich bez szwanku (licytacje majątku, eksmisje komornicze). Podstawowe przyczyny ich problemów: niefrasobliwość w zaciąganiu zobowiązań oraz brak długofalowego myślenia pozwalającego zabezpieczyć siebie i rodzinę przed skutkami nieprzewidzianych sytuacji. Często także dało się zauważyć bezmyślność i brak jakiejkolwiek odpowiedzialności w zaciąganiu kredytów: "Nie wyszło, to niech się martwią inni, a nie ja". Taka postawa wiąże się z ryzykiem zamknięcia sobie drogi powrotnej do tzw. przewodu kredytowego. W najgorszym razie wyłączasz się na zawsze, a na pewno na długi czas, z możliwości dofinansowania swoich potrzeb za pomocą kredytu. Pytanie, czy warto?

Należy zdawać sobie sprawę, że w przypadku wszelkiego rodzaju umów o pożyczkę czy kredyt masz do czynienia z działaniem dwóch stron. Każda musi świadomie i z pełną odpowiedzialnością, jaką bierze na siebie, składając podpis pod dokumentem, przyjąć obowiązki wynikające z jej postanowień. Jeżeli jedną ze stron jest instytucja bankowa (pożyczkodawca), możesz sobie wyobrazić, że stoją za nią prawnicy dbający o bezpieczeństwo jej interesów. Z drugiej strony jesteś ty, często bez wsparcia specjalistów, a niejednokrotnie jeszcze podsycany "językiem korzyści" przez doradcę bankowego, który zwykle skupia się na tym, że musi wykonać swoje plany sprzedażowe. Zazwyczaj jesteś zdany wyłącznie na siebie i na zdrowy rozsądek. W tym tkwi sedno całej sprawy świadomego pożyczania.

O kosztach kredytu, zdolności kredytowej oraz ryzyku, jakie niesie zadłużenie się, przeczytasz w kolejnych rozdziałach tego poradnika. W nich przeprowadzę Cię przez poszczególne zagadnienia związane z byciem świadomym kredytobiorcą. Mam nadzieję, że dzięki tym wskazówkom będziesz w stanie sprawnie zapoznać się z ogólnymi warunkami każdej umowy kredytowej, do której w swoim życiu przystąpisz. Będę starał się uświadomić Ci, jak ważna w instytucjach bankowych jest terminowość spłacania rat, a także jak mądrze dobrać doradcę, który pomoże zaoszczędzić Twój cenny czas.

W razie ewentualnych kłopotów, w których z góry zakładam, że nigdy się nie znajdziesz, chciałbym, abyś potrafił porozumieć się z wierzycielem na drodze polubownej. Zależy mi również na tym, aby przejściowe problemy z tym związane przyniosły jedynie doświadczenie w zawieraniu ugód pozwalających wyjść Ci cało nawet z trudnych sytuacji finansowych.

Rafał Tomkowicz

I

Planuj przez rozsądek

Jak dobrze i szybko rozplanować swoje finanse? Istnieje jeden prosty sposób: zrób tabelkę w programie Microsoft Excel. W jednej kolumnie wypisz wszystkie wydatki związane ze spłatą zobowiązań wobec banku, zarówno tych obecnie regulowanych, jak i planowanych. Do tego dodaj wszelkie comiesięczne koszty związane z życiem codziennym typu zakupy, czynsz, opłata za prąd, wydatki na paliwo, rachunki za telefon, internet itp. Uwzględnij również wydatki okolicznościowe, np. imprezę urodzinową, wyjazd w góry na długi weekend, ślub przyjaciółki itd. W drugiej kolumnie zanotuj swoje dochody. Gotowe? Porównaj sumę zadłużenia z posiadanym kapitałem. To najłatwiejszy sposób określenia stanu domowych finansów. Przecież to Ty nimi zarządzasz, więc dobrze byłoby podejmować wszelkie działania z głową. W związku z tym chciałbym przeprowadzić Cię przez kilka sfer dotyczących budowy oraz funkcjonowania podstawowych produktów finansowych, tak aby codzienne wyzwanie godzenia wydatków i przychodów było przyjemniejsze, ale przede wszystkim sprawne oraz bezpieczne.

Zacznijmy od konta osobistego, które jest najważniejszym narzędziem pomagającym w dobrym zarządzaniu budżetem domowym. Wybór odpowiedniego produktu może w przyszłości zaoszczędzić dużo czasu, a na pewno pozwoli ograniczyć wydatki związane z jego prowadzeniem. Dotyczy to również wszelkich czynności, które wykonujesz w ramach rachunku, czyli przelewów, zleceń stałych, wypłat gotówki z bankomatów itp. Aby wybrane konto spełniało Twoje oczekiwania, najważniejsze jest przeanalizowanie potrzeb, dostępności i funkcji danego instrumentu finansowego, a także wykluczenie zbędnych opłat za usługi, z których nie zamierzasz korzystać. Mamy dziś do dyspozycji kilka ofert rachunków osobistych zintegrowanych z programem do zarządzania domowym budżetem. Jeżeli więc nie jesteś w stanie zmusić się do ciągłego wypełniania poszczególnych kolumn arkusza kalkulacyjnego, rozważ możliwość adaptacji gotowego rozwiązania.

Chwilowy i darmowy kredyt jest możliwy do uzyskania nawet w banku. Taką możliwość daje karta kredytowa – bardzo popularna, choć wciąż nie do końca doceniana forma dokonywania rozliczeń operacji bezgotówkowych, często nazywana plastikowym pieniądzem. Przy wyborze tego produktu finansowego powinieneś zwrócić uwagę na koszt jego wydania oraz opłaty wynikające z użytkowania. Ważnym czynnikiem jest oprocentowanie, które może być różne dla transakcji gotówkowych i bezgotówkowych. Istotnym aspektem kredytówki jest okres bezodsetkowy (tzw. grace period), który pozwala uniknąć zapłaty odsetek za dany czas wykorzystania limitu kredytowego. Karta uprawnia też do korzystania z wielu promocji oraz bonusów oferowanych w ramach umowy. Przy mądrym zaplanowaniu i konsekwentnym wykorzystaniu tego narzędzia zyskujesz bezpłatny limit kredytowy na 50–56 dni. Jednak jeśli należysz do osób z lekką ręką, uważaj. Bardzo łatwo można wyczyścić do zera stan środków, a potem trzeba spłacać zaciągnięte zobowiązanie nawet latami. Niestety, mimo wielu korzyści karta kredytowa ma jeden poważny minus – jest najdroższą formą kredytowania, jaką można wybrać, jeżeli nie korzystasz z niej tylko w grace period.

Do ważnych produktów finansowych należy zaliczyć rozwiązania depozytowe. Pierwszym z nich jest konto oszczędnościowe, inaczej rachunek oszczędnościowy. Charakteryzuje się dużo wyższym oprocentowaniem niż zwykły ROR. Zazwyczaj jest dostępne do wcześniej założonego rachunku osobistego. W większości przypadków konto oszczędnościowe jest oferowane z możliwością dokonywania wszelkich operacji bankowych, niemniej jednak cechują go wyższe opłaty za pojedyncze transakcje. Istotny przy wyborze tej formy oszczędzania jest dostęp do zdeponowanych środków. Zazwyczaj jeden sposób wypłaty środków w miesiącu jest bezpłatny. Ważne jest to, że każde wybranie zgromadzonych na nim funduszy nie skutkuje utratą odsetek naliczonych za wcześniejszy okres oszczędzania. To bardzo fajna metoda oszczędzania na kilka celów. W prosty sposób możesz założyć kilka kont oszczędnościowych do jednego rachunku, nadając każdemu sprecyzowany tytuł, np. "wakacje", "rower", "dla Justyny" czy "na angielski".

Królowej depozytów na imię zaś lokata. To najpopularniejsza metoda oszczędzania w Polsce. Charakteryzuje ją zmienność oprocentowania, które jest uzależnione od wysokości wkładu i okresu, na jaki chcesz zdeponować środki. Lokata może mieć też stałe oprocentowanie. Z tego powodu, wybierając odpowiedni produkt, należy wziąć pod uwagę czas, na jaki zamierzasz ulokować pieniądze, oraz wysokość oprocentowania, jakie proponuje Ci bank. Pamiętaj jednak, że wszystkie podawane oferty zawierają oprocentowanie liczone w skali roku. To, przy wyborze okresu krótszego, nie będzie adekwatne do Twoich wyliczeń, dlatego zwróć uwagę na podawane oprocentowanie rzeczywiste danej lokaty.

W tym poradniku skupię się na kwestiach związanych z produktami kredytowymi, a w tym zakresie najpopularniejszą i najbardziej znaną formą pożyczania pieniędzy z banku jest kredyt gotówkowy.

Cena, jaką musisz zapłacić za udostępniony kredyt, składa się z oprocentowania nominalnego, które jest podawane w skali roku, a także z prowizji należnej bankowi i opłaty przygotowawczej naliczonej za rozpatrzenie wniosku. Najprostszą metodą obliczenia całkowitego kosztu zobowiązania jest pomnożenie wysokości wyliczonej raty przez liczbę rat podanych w symulacji. Po odjęciu kwoty, jaką dostaniesz w rzeczywistości do użytku własnego, otrzymasz różnicę, którą musisz oddać za fakt uzyskania świadczenia. Oferowane dziś kredyty charakteryzują się tym, że są w większości sprzedawane w pakiecie z różnymi ubezpieczeniami. Bardzo często klient nie może z nich zrezygnować (będę o tym opowiadał w rozdziale dotyczącym całkowitego kosztu kredytu).

Bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na wysokość prowizji i oprocentowania, jakie przyjdzie Ci zapłacić, jest Twoja historia kredytowa. Składają się na nią wcześniej spłacane zobowiązania lub zaangażowane środki oraz produkty, jakie posiadasz w danym banku (o tym będzie szerzej w następnym rozdziale poświęconym ocenie zdolności kredytowej, której zostajesz poddany w obliczu scoringu dokonywanego przez bank).

Drugim najpopularniejszym instrumentem z rodziny produktów kredytowych jest zobowiązanie obarczone harmonogramem spłaty przez kilkadziesiąt lat.

Kredyt hipoteczny to forma wsparcia finansowego pozwalająca na zakup nieruchomości (mieszkania lub domu, jak również działki). Zabezpieczeniem zobowiązania jest w tym przypadku prawomocny wpis hipoteki do księgi wieczystej nieruchomości. Oferta poszczególnych banków będzie się różniła wysokością oprocentowania, które składa się z dwóch czynników. Pierwszy to oprocentowanie nominalne. Dla kredytów udzielanych w złotych będzie to obowiązująca stawka WIBOR, dla świadczeń zaciąganych w walucie Wspólnoty Europejskiej – EURIBOR, natomiast dla zobowiązań przyznanych we frankach szwajcarskich – aktualnie obowiązująca stawka LIBOR. Drugim czynnikiem jest marża własna banku, która zawsze powinna być stała. Ważnymi cechami udzielenia kredytu na dobrych warunkach będą: rynek, z którego pochodzi dana nieruchomość (wtórny czy pierwotny), oraz wysokość wkładu własnego, jaki możesz wnieść na poczet przyznawanego świadczenia. Decydując się na kredyt w walucie obcej, musisz liczyć się z ryzykiem wahań kursowych, jakie mogą ją dosięgnąć.

Osobiście uważam, że pożyczanie pieniędzy pośrednio może być przystępną formą oszczędzania, a co najmniej rozsądnego planowania wydatków. Najprostszym przykładem takiego zachowania jest spłata comiesięcznego zobowiązania (ale tak samo możesz postępować np. w przypadku regulowania czynszu). Spróbuj założyć sobie, że rata lub czynsz wynoszą nie 500, lecz 550 zł (czyli zwiększ swoje zobowiązania o 10%), i tyle przelewaj na rachunek wskazany przez odbiorcę. W ten sposób po 12 miesiącach zyskasz nadprogramową kwotę na miesięczny czynsz lub jedną ratę, dzięki której będziesz mógł szybciej oddać pieniądze bankowi. Taką sumę możesz też odłożyć na lokacie, gromadząc w ten sposób tzw. poduszkę bezpieczeństwa. W przypadku braku wpływu, np. z tytułu wynagrodzenia, jesteś w stanie pokryć swoje miesięczne zobowiązania.

Mam nadzieję, że po przeczytaniu "Dekalogu świadomego pożyczania" będziesz mądrzej podejmował decyzje związane z wyborem oferty kredytowej, jak również z sytuacjami mogącymi zdarzyć się podczas spłaty zobowiązania.