[1] Turfan - miasto położone na zachodzie Chin w Kotlinie Turfańskiej od wschodu graniczące z pustynią Gobi. W okresie świetności, leżące na trasie Jedwabnego Szlaku i będące centrum ekonomiczno-gospodarczym zachodnich Chin. Obecnie, jak na warunki chińskie, małe miasto o charakterze rolniczym.
[2] Cenzorat - w Chinach epoki Ming, instytucja kontroli i nadzoru urzędników. Kontrolerzy z Cenzoratu regularnie dokonywali kontroli fachowości i umiejętności urzędników w terenie, poddając ich surowej ocenie.
[3] Konfrater - dawniej - towarzysz, kolega, przyjaciel.
[4] Wei-suo - chin. stanowisko strażnicze. Garnizony wojskowe rozmieszczone w całym imperium, mające za zadanie obronę państwa. W garnizonie zazwyczaj było zakwaterowanych 5600 jakowei (żołnierzy) i personelu podlegających naczelnikowi. Ten zaś podlegał innym urzędnikom państwowym, wyższego szczebla w Ministerstwie Wojny. W sumie było ustanowionych około 500 wei-suo na granicach imperium.
[5] Zouhang - buntownik, który walczył z wojskami lojalnymi cesarstwu.
[6] Yamen - urząd, a zarazem siedziba urzędników (mandarynów) cesarskiej administracji w Chinach. Budynek yamenu był zarówno rezydencją dla urzędu, jak i ich mieszkaniem. Jego wielkość zależała od rangi urzędnika. Stałe elementy budowli, to ulokowane na jednej linii: reprezentacyjna brama wejściowa, dziedziniec oraz sala w której odbywały się posłuchania i procesy sądowe. W części centralnej budowli znajdowały się pawilony mieszkalne dla rodziny i służby. Ponadto były tam pomieszczenia dla interesantów, magazyny i kwatery straży, a nawet areszt. (Za Wikipedią)
[7] Li - dawna miara długości w Chinach, licząca około 576 metrów.
[8] Czi - dawna miara długości w Chinach - około 32 cm.
[9] Blanki, merlony, machikuły - elementy budowlane murów obronnych.
[10] Daxiao - chiński tradycyjny - "większy oficer" inaczej mówiąc - pułkownik.
[11] Shangw?i - chiński tradycyjny - "mniejszy oficer" - tutaj przyjmiemy, że to jest - kapitan.
[12] Miecz dao - tradycyjna, zakrzywiona szabla, będąca na uzbrojeniu chińskiego wojska w czasach dynastii Ming.
[13] Douli - chiński (i nie tylko, bo noszony powszechnie na terenach Azji) stożkowy kapelusz, wykonany ze słomy ryżowej albo bambusa.
[1] Ursyn Nepomucen Kulicki - postać z poprzednich części cyklu "Daleka droga". Pułkownik - herbu Kos / hrabia Ledóchowski. Dziwna i ważna persona, która pojawiła się na drodze towarzyszy opowieści jeszcze na zaporoskich stepach. Człowiek o wielu twarzach i wielu umiejętnościach, a co najważniejsze - szpieg Korony, który wyciągnął swoich przyjaciół z niewoli!
[2] Shaolin Si - W późnym okresie dynastii Ming, mnisi tego klasztoru formowali zbrojne oddziały milicji służące generałom Cesarstwa. Choć formowanie takich oddziałów było powszechne także w innych klasztorach, a przede wszystkim w świeckich ośrodkach wiejskich, to właśnie klasztor Shaolin obrósł legendą znakomitych żołnierzy i miejsca, w jakim chińskie sztuki walki wu-shu i kung-fu, dopracowano do perfekcji, a nawet tam je właśnie stworzono.(Za Wikipedią)
[3] Wu-wei - podstawowa zasada taoizmu, mówiąca o tym, że należy pozwolić rzeczom istnieć zgodnie z naturą, a zdarzenia mają biec tak, jak biec mają, bez wszelkiej ingerencji i narzucania czegokolwiek. Brak działania określa również działanie, właściwe człowiekowi oświeconemu; jest to działanie w niczym niesprzeczne z naturą i jej prawami, które są jasne dla niego w najgłębszej i najbardziej subtelnej postaci.
[4] Język mandaryński - gu?nhua - standardowy język chiński, który się wykształcił w cesarskich Chinach, a w wąskim znaczeniu będącym językiem biurokracji. Stąd pochodziło określenie "mandaryński", jako tłumaczenie chińskiego terminu ?? gu?nhua - "mowa urzędników", czyli mandarynów, jak dawniej nazywano w krajach Europy urzędników chińskich. (za Wikipedią)
[5] Horhur, zwany też Adapą. - Mag i mędrzec. Tajemniczy człowiek, który pojawił się na kartach opowieści już w poprzednich częściach cyklu. Prócz niezwykłej umiejętności leczenia ludzi z wszelkich chorób i przypadłości, potrafił mówić we wszystkich językach, potrafił czytać w myślach, umiał zajrzeć w przyszłość oraz posiadał wiele innych umiejętności. Kolejną cechą Horhura było to, że nikt nie wiedział ile mag miał lat. Zresztą on sam tego nie wiedział. Jego nieodłącznymi towarzyszkami i opiekunkami były: Kichik-gul (Kwiatuszek) i Yoshbaliq (Rybka). Dziewczęta równie delikatne, co piękne. Kwiatuszek opuściła grupę przyjaciół w poprzednim tomie. A wg mitologii sumeryjskiej - Adapa został stworzony przez boga Enki, który dał mu wiele mocy i nadludzkich umiejętności. Nadzorca ludzi i twórca mowy. Adapa, do niedawna nieśmiertelny, utracił jednak swoją moc i został człowiekiem, ale nie zwyczajnym, jakby się komuś wydawało...
[6] Kurczak gong-bao - inaczej kurczak kung pao, to tradycyjna potrawa wywodząca się z cesarskiego dworu w Chinach.
[7] Tael - dawna chińska jednostka monetarna, odpowiadająca 37,3 g czystego srebra.
[8] Mirza Hamid-bej - pojawia się w drugim tomie cyklu. Dowódca tureckiej twierdzy w Kreczu nad Morzem Azowskim. Niezwykle wyrachowany i okrutny człowiek. Przeżył najazd kozaków dońskich i teraz podwójnie żądny zemsty oraz kierowany chorobliwą chęcią pochwycenia Horhura, podąża w ślad za naszymi uciekinierami, czyli pułkownikiem Ursynem Kulickim, porucznikiem Tomaszem Groszkiewiczem i resztą towarzyszy broni.
[9] Hui - wg języka chińskiego - Arab.
[10] Dagny - Jedna z głównych bohaterek cyklu. Jeszcze nie tak dawno należała do groźnego zakonu "Czarnych Braci". Było tak do momentu, kiedy Yoshikatsu Imagawa odebrał jej tajemny i straszny sztylet - Duszę, raniąc w czasie potyczki. Gdyby nie fakt, że po prawej stronie oblicza miała bliznę, ciągnącą się od podbródka aż do połowy policzka, można by powiedzieć, że wyglądała niczym anioł. Bladoniebieskie duże oczy podkreślały urodę. Nie była albinosem, jak większość Czarnych Braci. Doskonale wyszkolona w zabijaniu. Kochała całym sercem Yoshikatsu.
[11] Agata Podiebrand, wcześniej zwana Agafią. Po mężu nosiła nazwisko Tomin - Jedna z głównych bohaterek cyklu. Prawdopodobnie, a wszystko na to wskazywało, to jedyna żyjąca następczyni oleśnickiego księcia - Karola Podiebranda. Nie istotne, że z nieprawego łoża, ale zawsze była to księżniczka. Piękna kobieta nic o tym fakcie nie wiedziała, aż do czasu, kiedy to Czarni Braciszkowie porwali ją z wioski. To między innymi z powodu Agaty oraz jej dzieci: Iwana i Wiery, husarze z Grochem na czele, ruszyli w drogę.
[12] Alosza, czyli Ołeksandr Pawluk. - Jeden z głównych bohaterów cyklu od jego pierwszego tomu. Ataman i brat dowódcy roty, kozackiego pułku spod sztandaru Świętego Pantaleona - Semena Pawluka, z którym nie jeden z "towarzyszy w drodze" miał na pieńku. Wszyscy mówią na niego Alosza lub Lonia. Wolny strzelec, który tak faktycznie rządził i kierował się własnymi prawami. Smalił cholewki do Agaty. Dobry, a wręcz wyśmienity szermierz w szabli, podobnie jak Groszkiewicz.
[13] Wiera Prochorycz Tomin. - Córka Agaty. Bohaterka cyklu. Równie piękna jak matka, ale o bardziej delikatnej urodzie. Co wcale nie znaczyło, że była słaba i wątła! Jak na razie, Wiera nie może dojść do siebie po tym wszystkim, co przeżyła, gdy na siłę miała być wydana za mąż. Niby wzięła ślub z esaułem Sachajdaczukiem, ale tak nie do końca... bo krótko po ożenku, Kozak już cwałował w Niebiesiech.
[14] Yoshbaliq (Rybka) - Bohaterka cyklu. Dziewczę równie delikatne, co piękne. Oddana służąca i pomocnica Horhura, Bóg wie od jak dawna! Teraz miłość Tomasza Groszkiewicza. Potrafiąca, kiedy zajdzie taka potrzeba, stanąć do walki i pokazać lwi pazur.
[15] Tomasz - nazywany też Grochem - porucznik Tomasz Groszkiewicz herbu Samson. Oficer husarski i jeden z głównych bohaterów całej opowieści. Kiedy był dzieckiem, matkę zabili Tatarzy. Potem ojciec w dziwnych okolicznościach utracił majątek. Na szczęście miał jeszcze trochę złota, które zostało po ojcu. Groch wyruszył więc w świat, ucząc się wojaczki u znamienitych nauczycieli, no i oczywiście na różnych wojnach. W wielu miejscach zbierał kompanię, która walczyła w jednej drużynie - poczcie husarskim, którego był dowódcą. Jeden z ulubieńców hetmana Żółkiewskiego. Baśka, to jego ukochana karabela. Łaska - Drugi pocztowy w poczcie Groszkiewicza - Zbrosz Kapica. Jeden z głównych bohaterów cyklu. Najczęściej wołany przez przyjaciół Kapicą albo Łaską. Jeden z rycerzy pocztu, który onegdaj porzucił habit zakonny, czyli zrzucił kapicę właśnie. Od małego wychowywał się w tykocińskim klasztorze. Niby chucherko, ale jak to mówią: "żyła" nie chłop, co nożem rozkroi i szablę wbije gdzie trzeba. Woli kobitki i wino, niż śpiewy kościelne. Przyjaciel Grocha i reszty huzarów. Yoshikatsu Imagawa - Ambasador cesarza Japonii i wielkiego szoguna Tokugawy. Jeden z głównych bohaterów cyklu. Samuraj z szacownego i starego rodu Imagawa, zaufanego i poddanego szogunowi. Wysłany z tajną misją przez rządzącego w Japonii Hidetadę Tokugawa do Rosji, by przysporzyć cesarstwu bogactw - drewna, żelaza i szlachetnych kamieni. Typowy przedstawiciel wysoko urodzonych elit ówczesnej Japonii. Jednak dzielenie trudów i stałe przebywanie w towarzystwie innych członków wyprawy, wyraźnie zmieniło jego charakter.
[16] Ozu Sumiki - Zaufany szpieg i człowiek do zadań specjalnych. Jeden z bohaterów cyklu. Człowiek świty ambasadora, prawdopodobnie wyszkolony ninja.
[17] Naoki Masada - Kolejny z bohaterów Dalekiej Drogi. Garderobiany i zaufany sługa ambasadora Imagawy. Masada posiada też umiejętności i doświadczenie w leczeniu ran i chorób. Obsługuje (przynajmniej tak było do pewnego momentu historii) Imagawę w czasie posiłków. Cichy, starszy człowiek. Z racji wieku i doświadczenia "straszy" służby Yoshikatsu, a służył jeszcze u jego ojca. Małomówny, oddany i świetny w walce wręcz. Szkolił zresztą ambasadora w walkach. Zna łacinę.
[18] Guzel-bej - Wezyr tatarski i bohater z poprzednich tomów. Jeszcze nie tak dawno Guzel-bej był pierwszym ministrem tatarskiego nurredina Karim Gireja, który to miał zostać sułtanem zachodniej Złotej Ordy. Porwany jako jeniec przez naszych bohaterów, przyłączył się do nich dla jakichś swoich konkretnych i niewyjaśnionych do końca celów, a że Guzel-bej, to wytrawny "gracz salonowy", trudno powiedzieć, jaki był jego faktyczny powód trwania w drodze.
[19] Isafan - Arab i poganiacz wielbłądów, zabrał się w drogę tylko na krótką chwilę, żeby pokazać niedoświadczonym w podróży przez pustynię, jak przeżyć. Dotarł aż tutaj...
[20] Baktrian - wielbłąd dwugarbny.
[21] Wyzima Bobrek - pierwszy pocztowy i przyboczny w poczcie Groszkiewicza. Jeden z głównych bohaterów opowieści. Przez przyjaciół zwany Wyszem lub Wyzimą. Pochodził gdzieś ze Śląska. Wielki chłop i siłacz, który w "cywilu" robił jako gwarek (dawna nazwa górnika) w kopalni srebra w Tarnowskich Górach. Przyjaciel Grocha na śmierć i życie, bo tamten mu dwa razy to życie uratował. Raz, kiedy usiekł Turka, co to mu chciał łeb ściąć, a drugi - kiedy Groch wywiózł Bobrka z wioski, gdzie gawiedź chciała go ubić za miłość do Halszki, córki wójtowej, przypisanej innemu. Jego miecz, to potężny dwuręczny Pogrzebacz.
[22] Iwan Prochorycz Tomin - Syn Agaty, nazywany przez wszystkich Iwanką. Chłopiec zabrany przez Groszkiewicza z chutoru (wioski), gdzie mieszkał z matką i siostrą. Cudem uszedł Czarnym Braciszkom z życiem. Wytrwale poszukiwał porwanej matki i siostry. Tak jakoś wyszło, przynajmniej w jego mniemaniu, że przystał do podróżników. Doskonale strzela z łuku.
[23] Kercz - miasto położone na wschodzie Półwyspu Krymskiego u wybrzeży Morza Azowskiego, z potężną kiedyś twierdzą Jenikale.
[24] Bö Isberg z Narkë - Jeden z głównych bohaterów cyklu. Eks-mnich. Zausznik ambasadora Szwecji oraz najważniejszy z członków tajnego bractwa "Czarnych Braci" w ówczesnej Rosji. Albinos i niezwykle sprawny zabójca, a do niedawna największy wróg Groszkiewicza i Imagawy. Jeden tylko Bóg wiedział, czym się kiedyś zajmował. Szrama na lewym policzku świadczyła o tym, że nie były to modlitwy i medytacje. Tak było do dnia, w którym, podobnie do Dagny, trafił na Adapę i Imagawę. Droga przez stepy Azji bardzo go zmieniła. Stał się innym... chyba lepszym człowiekiem.
[1] Bałchasz - wielkie, ale płytkie jezioro, leżące w Kotlinie Bałchasko-Ałakolskiej. Obecnie na terytorium Kazachstanu, otoczone ze wszystkich stron pustyniami.
[2] Murwa - dawniej - wulgarne określenie prostytutki.
[3] W czasach epoki Ming oraz za panowania cesarza Wanli, kasta żołnierzy była traktowana jako ta najniższa i niewarta uwagi. Sztuka walki i umiejętności posługiwania się bronią, to było coś innego, ale żołnierz?... Chłopi i tragarze stali wyżej w hierarchii urzędniczej, niż żołnierze i oficerowie armii cesarskiej. Dopiero bunty i rokosze różnej rangi dowódców zaczęły zmieniać tę sytuację. Przyczyniły się też do tego najazdy Mandżurów i Mongołów, które spowodowały, że zaczęto doceniać armię i żołnierzy jako obrońców państwa. Na razie jednak w strukturach wojskowych wei-suo panowała korupcja i totalna niewydolność.
[4] Wuyi - Sztuki walki. Tak, jak je tradycyjnie w Chinach rozumiano, były - oprócz umiejętności walki wręcz, czy posługiwaniu się różnymi rodzajami broni - taktyką wojskową, "sztuką wojenną", sztuką czynności bojowych żołnierza, umiejętnością posługiwania się ciosami, kopnięciami, rozmaitą bronią białą, jak i różnego rodzaju machinami wojennymi na polu bitwy. W tym sensie, od czasów dynastii Song po czasy współczesne, stosowano powyższe określenie.
[5] Qi Jiguang - Postać historyczna - generał wojsk cesarskich, wywodzący się z rodziny o długich wojskowych tradycjach. Qi Jiguang (1528-1587), objął w sztabie prowincji Szantung (u wybrzeży morza Południowochińskiego) stanowisko odpowiedzialne za obronę wybrzeża przed japońskimi piratami, których pokonał w bitwie pod Fujian, siłami 10 tys. najemników. Chiński bohater narodowy.
[6] Wak? - Japońscy piraci-rozbójnicy, którzy nękali południowe wybrzeża Chin. Byli doskonale zorganizowani i penetrowali tereny głęboko w ląd. Po zwycięstwie Qi Jiguanga pod Fujian ich działalność została nieco ograniczona, ale nie ustała. Działali aż do końca XIX wieku, często wspólnie z Chińczykami i Koreańczykami.
[7] Nurhaczy - Postać historyczna - (1559-1626), wódz jednego z plemion dżurdżeńskich, który skonsolidował wszystkie plemiona mongolskiej i tungusko-mandżurskiej grupy językowej, przyczyniając się walnie do wyodrębnienia narodowości mandżurskiej i powstania silnego państwa w Mandżurii, opartego na związkach rodowo-plemiennych. Wykorzystując osłabienie Chin, podbił plemiona sąsiadujące z jego państwem, na północ od Wielkiego Muru.
[8] Dihua - dawna nazwa Urumczi, miasta leżącego na trasie Jedwabnego Szlaku. W okresie, kiedy rozgrywa się akcja Dalekiej Drogi, Urumczi było zajęte przez Ujgurów.
[9] Tarö Hoichi - Jeden z bohaterów cyklu. Samuraj, podwładny i przyjaciel Yoshikatsu Imagawy. W wielu przypadkach chronił swojego pana i nadstawiał za niego karku. Silny i wielki mężczyzna, jak na Japończyka. Od małego wychowywał się razem z Yoshikatsu. Są jak bracia i darzą się bezwzględnym zaufaniem.
[1] Za panowania dynastii Ming, eunuchowie uzyskali bezprecedensową władzę nad sprawami państwa. Jednym z najbardziej efektywnych środków kontroli była tajna policja nazywana od jej siedziby Wschodnim Zakładem na początku panowania dynastii Ming, a później Zachodnim Zakładem. Ta tajna służba była nadzorowana przez Dyrekcję Ceremonii, stąd stojący na jej czele eunuchowie faktycznie kontrolowali sprawy państwa
[2] Yuan Zongdao - (1560-1600) przedstawiciel wysoce indywidualistycznej chińskiej szkoły poezji i prozy, krytykowany za koncentrację na zmysłowych przeżyciach wewnętrznych, co łączyło go z powieściami w języku potocznym z tego okresu, takimi jak Jin Ping Mei.
[3] Szutnik - ros. żartowniś
[4] Antoni Paweł Wyka. - Jedna z głównych postaci historii. Przez towarzyszy nazywany Antonem. Potężnie zbudowany dragon w służbie śląskich książąt. W chutorze w którym żyła i mieszkała Agata z dziećmi, był... kowalem. Wysłany przez księcia Karola Podiebranda do opieki nad Agatą i dziećmi, z czego wywiązywał się bez wytchnienia. Jako jedyny skutecznie stawił czoła w czasie napaści "Czarnych Braci" na wioskę i wysłał jednego, czy dwóch do nieba albo piekła. Jest niezwykle słowny i niezwykle silny. Dorównuje siłą Wyzimie.
[5] Tiancong - postać historyczna. Czwarty syn wodza Mandżurów - Nurhaczego, który po śmierci ojca będzie kontynuował wojnę z cesarstwem Han (Ming).
[6] Yeho-Nala - klan mandżurski, podbity przez Nurhaczego i wcielony siłą do swojej armii. Po wielu układach Chińczyków z Nurhaczym, kobiety z tego rodu zostawały cesarzowymi Chin, po podbiciu kraju przez Mandżurow.
[7] Czi - chińska jednostka miary - 1 czi, to (w zależności od regionu) od 0,2 do 1,25 metra (!). Przyjmijmy dla naszej wygody, że "nasze" czi ma 1,25 metra.
[8] Miecz dao - tradycyjny, szeroki i lekko zakrzywiony miecz chiński, podobny nieco do pirackiego kordelasa.
[1] Pół li - około 250 metrów.
[2] Glewia - broń drzewcowa, zaopatrzona w żeleźce w postaci grotu o kształcie szerokiego, jednosiecznego miecza, odgiętego czasami lekko do tyłu i osadzonego na drzewcu o długości 2-2,5 m.
[3] Strażnicy w Brokacie - cesarska tajna policja, nazywana od jej siedziby Wschodnim Zakładem (pinyin) - czyli Strażnikami w Brokacie albo Jinyi Wei na początku panowania dynastii Ming, a później Zachodnim Zakładem. Ta tajna służba była nadzorowana przez Dyrekcję Ceremonii, stąd stojący na jej czele eunuchowie faktycznie kontrolowali sprawy państwa. Zlikwidowana po upadku epoki Ming w połowie XVII wieku. Aparat terroru i gwardia eunuchów.
[4] Zhu Zaiyu - (1536 do 1611) postać historyczna. Książę, potomek cesarza Hongxi. Chiński uczony, zajmujący się matematyką, astronomią i wieloma innymi dziedzinami nauki, jak chociażby teorią muzyki. Popadł w niełaskę i żył w górskiej lepiance jak pustelnik, uznawany za chorego na umyśle.
[5] Amor patriae nostra lex! - Miłość ojczyzny naszym prawem! - Zawołanie husarzy przed bitwą.
[6] Buzdygan - jednoręczna broń obuchowa pochodzenia wschodniego, składająca się z krótkiego styliska, zakończonego głowicą wyposażoną w szereg wypustek.
[7] Kałkan - lekka okrągła i wypukła tarcza tatarska. Często obita blachą.
[1] Kenjutsu - klasyczna japońska sztuka walki mieczem.
[2] Daigi njo-shu - rodzaj sake.
[3] Fudai - tym terminem określano oddanych wasali siogunatu Tokugawa, którzy opowiedzieli się za nim jeszcze przed bitwą pod Sekigaharą, która przesądziła o zwycięstwie sioguna nad innymi potężnymi klanami Japonii.
[4] Karesansui - inaczej "kamienny ogród". Przestrzenna kompozycja ogrodowa, stylizowana na krajobraz poprzez starannie skomponowane i ułożone układy ze skał, mchu, przycinanej roślinności, żwiru, piasku i kamieni, mające swoje znaczenie i niosące jakieś przesłanie. Ogród tworzony jest pod wpływem estetyki zen. Miniaturową wersją ogrodów karesansui są bonseki.
[5] Kotatsu - tradycyjny, niski japoński stolik.
[6] Y?kai - ogólna nazwa mitycznych stworzeń-potworów, występujących w japońskiej mitologii i tradycjach ludowych. Y?kai, to coś odmienionego lub okazującego dziwne zmiany w sposób niezrozumiały, powodujący w ludziach strach lub zdziwienie
[7] Obake - y?kai najczęściej przyjmujące postać człowieka lub pojawiające się w przerażającej osobie, takiej jak: hitotsu-me-koz? (jednookie straszydło), ny?d? (zjawa o ogolonej głowie mnicha), ?-ny?d? (wielkie monstrum) lub nopperab? (owalna twarz bez oczu, nosa i ust).
[8] Shiso (perilla) - pachnotka zwyczajna. Japońska aromatyczna przyprawa.
[9] Niboshi (iriko) - azjatycki przysmak. Suszone na słońcu sardynki.
[10] Yoroi - japońska zbroja samuraja. Jest to pancerz odpowiadający europejskiej średniowiecznej zbroi paskowej lub łuskowej, która choć nie chroniła tak skutecznie, jak pełna zbroja płytowa, ale pozwalała na pełną swobodę ruchów, zarówno podczas jazdy konnej, strzelania z łuku, jak i walki pieszej.
[1] Onna-bugeisha - jap. żona samuraja. Kobiety z japońskiej klasy społecznej "bushi", które przeszły podobny jak mężczyźni, trening szermierki i strategii walki. Samurajki nazywano onna-bugeisha i często walczyły one u boku mężczyzn. Ich podstawową bronią oprócz łuku, była naginata - wysoka włócznia z zakrzywionym ostrzem przypominającym japoński miecz.
[2] Fudai-daimyo - feudałowie japońscy, którzy popierali ród Tokugawa, stojąc w decydującej o przejęciu władzy bitwie pod Sekigaharą po ich stronie.
[3] Komos? - jap. dosłownie "mnisi słomianej maty" albo "mnisi pustki". W zasadzie nie robili nic innego poza medytacją i grą na japońskim bambusowym flecie shakuhachi. Poza specjalnym oddychaniem i koncentracją, buddyjscy mnisi pustki nie uprawiali żadnej zorganizowanej praktyki medytacyjnej. Nie brali również udziału w służbie świątynnej, rytuałach i czytaniu sutr. Ich jedyną formalną praktyką zen, było dmuchanie w bambusowy flet i doskonalenie jego brzmienia aż do osiągnięcia oświecenia. Na głowie nosili charakterystyczne kaptury albo raczej kosze z turzycy, zasłaniające dokładnie ich głowy i twarze, a wędrując po całej Japonii, żebrali o żywność.
[4] Koku - jap. jednostka objętości równa ok. 180 litrom, używana zwłaszcza jako miara stałej, regularnej kwoty (koku-daka) wypłacanej w postaci ryżu, a będąca wynagrodzeniem lub określająca wysokość plonów, czy też służąca do obliczania wartości majątku.
[5] Gaijin - jap. obcy, cudzoziemiec.
[6] Donżon - wieża, łącząca w sobie główne funkcje mieszkalne i obronne, przez co zamieszkiwana była w czasie pokoju. Często donżon mylono z wieżą typu "ostatecznej obrony", która służyła jedynie funkcji militarnej.
[7] ?gosho - jap. emerytowany szogun. To tytuł jakim po 1605 roku określano Ieyasu Tokugawę - ojca Hidetady. Teoretycznie Ieyasu abdykował na rzecz syna, ale faktycznie rządził Japonią i żył jeszcze 11 lat. Nadzorował budowę Edo (Tokio) i miał w garści biurokrację.
[8] Sunpu - jap. zamek Sunpu. Dom szoguna Ieyasu Tokugawy. Zamek, który już nie istnieje.
[9] Yukata - jap. Dawniej yukatabira. Rodzaj lekkiego stroju z bawełny używany jako strój domowy albo kąpielowy, podczas udawania się do publicznej łaźni.
[10] Kapłon - wykastrowany kogut, specjalnie tuczony dla dużej ilości tłuszczu.
[1] Szarpie - dawny materiał opatrunkowy, przygotowany z płótna rwanego w cienkie pasy.
[2] Butsudan - japoński, świątynny lub domowy, ołtarz-relikwiarz buddyjski. Zwykle umieszcza się na nim miniaturę relikwiarza świątynnego - zushi. W bogatych domach mogą być pozłacane lub inkrustowane masą perłową. Ustawia się też na nim tabliczki z imionami przodków - ihai. Do wyposażenia butsudanu należą świece i świeczniki, puzderko i naczynie do spalania trociczek, gong i pałka do uderzania. Ołtarz zdobi się kwiatami, ryżem, warzywami, często ulubionymi potrawami przodków. (Za Wikipedia)
[3] Gdzie jest zła przyczyna, jest i zły skutek - przysłowie japońskie.
[4] Ora et labora - łac. Módl się i pracuj.
[5] Ryokan - tradycyjna japońska gospoda, zajazd świadczący usługi dla podróżujących. Początki ryokanów sięgają VIII wieku, a trzeba wiedzieć, że niektóre z nich działają do dnia dzisiejszego!
[6] Yukatabira, yukata - rodzaj lekkiego stroju z bawełny. Po rozłożeniu, w kształcie litery "T".
[7] Shukub? - kwatery w świątyni buddyjskiej dla mniej zamożnych podróżnych i biedoty.
[8] Mudra - w medytacji, symboliczne gesty dłoni, stosowane w buddyzmie ezoterycznym. Te specjalne układy dłoni i palców, są często stosowane podczas rytuałów religijnych przez mnichów.
