Wstęp
WSTĘP
Zastanawiasz się, co zrobić, aby lepiej się czuć?
Żeby pokonać codzienne zmęczenie, a na dodatek czerpać radość z życia?
Lata pracy z ludźmi w zawodzie psychologa i psychoterapeuty nauczyły
mnie, że wszyscy bardzo lubimy gotowe rozwiązania. Marzy nam się podany
na tacy magiczny eliksir, który sprawi, że wszystkie nasze problemy
znikną, a my w końcu będziemy szczęśliwi.
No cóż, zmartwię cię -?magicznego eliksiru nie ma. Współczesna
psychologia zna jednak skuteczne sposoby, które pomogą ci zdecydowanie
podnieść jakość życia i sprawić, że będziesz czerpać z niego dużo więcej
radości i satysfakcji niż dotychczas. Kilka prostych działań -?jeśli
będą systematycznie powtarzane -?pomoże ci uchronić się przed
wewnętrznym niepokojem. Może też sprawić, że osiągniesz spełnienie i dobrostan, czyli po prostu... szczęście.
Chciałabym, abyś dzięki temu poradnikowi nauczył się -?powoli, lecz
skutecznie -?jak osiągnąć spokój i odnaleźć swoje prawdziwe potrzeby.
Mam tu na myśli zapomniane sprawy, które znikają w obliczu wyzwań
codzienności. Co ciekawe, możesz to osiągnąć poprzez praktykowanie życia
i korzystanie ze swoich doświadczeń.
Aby ułatwić ci osiągnięcie tego celu, wykorzystałam znaną w psychologii
metaforę domu.
Człowiek jest jak dom, w którym są cztery pokoje:
1. pokój umysłu
2. pokój emocji
3. pokój ciała
4. pokój ducha
Warto codziennie odwiedzać każdy z tych pokoi, a przynajmniej je
"przewietrzyć".
Co to oznacza?
Często całą uwagę skupiamy na jednym aspekcie życia, zaniedbując
pozostałe. Wchodzimy do jednego z czterech pokoi naszego wewnętrznego
domu i pozostajemy w nim, zapominając o innych pomieszczeniach. Jednych
bardzo absorbuje praca i nie mają czasu dla rodziny czy na swoje
przyjemności. Dla drugich z kolei całym światem jest dom, wszystko robią
z myślą o dzieciach, nie dostrzegając własnych potrzeb. Codzienne
odwiedzanie każdego z pokoi oznacza, że trzeba choć przez chwilę zadbać
o każdą z tych sfer życia, które mieszczą się w poszczególnych
obszarach.
Umysł rządzi
Najczęściej odwiedzamy pokój umysłu -?i nierzadko wcale go nie
opuszczamy. Jesteśmy przyzwyczajeni do postrzegania świata przez pryzmat
naszych myśli. Staramy się wszystko przyjąć "na głowę". Ciągle coś
nazywamy, porównujemy i oceniamy, by móc to zaszufladkować zgodnie z własną koncepcją świata. Szukamy sposobu zapanowania nad życiem poprzez
myśli. Tymczasem człowiek jest przecież czymś więcej niż jego umysł!
Rozregulowane ciało i zaniedbane emocje
Przede wszystkim posiadamy ciało, które nie tylko "pracuje dla głowy",
ale też gromadzi i przekazuje rozmaite informacje. Gdy próbujemy
zapanować rozumem nad ciałem, przestajemy czuć i kierować się emocjami.
Tracimy przez to naszą kartę przetargową, która sprawia, że jesteśmy
lepiej przystosowani do życia. Rozregulowane ciało i zaniedbywane emocje
powodują w końcu, że całkowicie oddzielamy się od swojej wewnętrznej
rzeczywistości. Cała skumulowana energia idzie w jednym kierunku, co
wcale nam nie służy.
Czego nam brakuje?
Omijanie latami niektórych pokoi -?jak ciało, emocje czy duchowość -
sprawia, że nasz autonomiczny układ nerwowy, odpowiedzialny za
zachowanie stałości w organizmie, przestaje funkcjonować prawidłowo.
Wcześniej czy później dostrzegamy, że samopoczucie zaczyna nam
szwankować, że czegoś nam brakuje. Zmusza nas to do pracy ponad siły,
powoduje wyczerpanie i brak energii. Tymczasem codzienne odwiedzanie
wszystkich pokoi i zakamarków naszego domu wcale nie jest takie trudne.
Co więcej: to sposób, by w końcu prawdziwie żyć swoim życiem -
oddzielić rozwiązania, które ślepo podpowiada nam umysł, od spraw
rzeczywiście dla ciebie ważnych. I o tym jest ta książka.
Na początek zachęcam cię do narysowania domku i powieszenia go w widocznym miejscu, np. na lodówce. Nieważne, od którego pokoju zaczniesz
swoją podróż. Zmiany nie muszą być ani nagłe, ani radykalne. W większości przypadków wystarczy postępować małymi krokami, byle iść do
przodu. Japońska filozofia kaizen mówi, że rozpoczęcie dowolnej
sprawy, w której chcesz rozpocząć zmianę, to już coś.
O skuteczności powyższej praktyki przekonała mnie wiele lat temu pewna
pani sprzątająca w przedszkolu, w którym prowadziłam wieczorne warsztaty
dla rodziców. Pewnego razu, gdy kończyłam spotkanie, spytała mnie, co
właściwie robimy na tych zajęciach. Przedstawiłam jej teorię domku, a że
okazała zaciekawienie, dałam jej jeden z arkuszy z rozrysowanymi
pokojami. Gdy spotkałyśmy się kilka miesięcy później, opowiedziała mi o zmianach, jakie wprowadziła po tym, jak rozrysowała swoje potrzeby.
Przede wszystkim odzyskała sens życia - zaczęła działać jako
wolontariuszka na rzecz pewnej organizacji, a tam poznała człowieka, z którym się związała.
Zacznijmy więc -?wyrusz razem ze mną w drogę ku nowej, lepszej
jakości życia. Pomogą ci w tym zawarte w niniejszym poradniku:
-?praktyczne wskazówki,
-?propozycje rozwoju -?ćwiczenia, działania, sugestie,
-?doświadczenia innych osób,
-?prawdziwe historie,
-?propozycje literatury rozszerzającej zagadnienia, które cię
zainteresują.
Lojalnie jednak uprzedzam: moje porady przyniosą korzyści tylko wtedy,
gdy wprowadzisz je do swojej codzienności. Zatem do dzieła!
Pamiętam siedmioletnią dziewczynkę, która przyszła kiedyś do mojego
gabinetu, zobaczyła obrazek domu na ścianie i stwierdziła, że nie jest
kompletny. Dałam jej go i poprosiłam, by przerobiła rysunek po swojemu.
Domalowała serce -?jako łącznik między pokojami. Pomyślałam, że to w sumie mądre -?jeśli uwzględniamy swoje uczucia, mamy mniejsze trudności
w poruszaniu się między pokojami, w skierowaniu uważności na siebie.
Tylko skąd siedmiolatka to wiedziała?
Historie, które przytaczam na dalszych stronach książki, wydarzyły się
naprawdę. Imiona osób i okoliczności życiowe zostały nieco zmienione,
aby uniemożliwić identyfikację -?jakakolwiek zbieżność jest
przypadkowa.
Rozdział I. Pokój umysłu
ROZDZIAŁ I
POKÓJ UMYSŁU
Naszą podróż rozpoczynamy od pokoju umysłu, w którym każdy z nas bywa
codziennie. To dlatego, że najczęściej identyfikujemy się ze swoimi
myślami -?przyjmujemy, że ta wewnętrzna narracja, która pojawia się w naszej głowie, w jakiś sposób nas określa.
Mamy kilka tysięcy myśli dziennie. Jesteśmy tak owładnięci tym, co w każdej sekundzie przychodzi nam do głowy, że często nawet się nie
zastanawiamy, jakie uczucia to w nas wyzwala i jakie konsekwencje niesie
wiara w prawdziwość danej myśli.
W DRODZE KU POZYTYWNEMU MYŚLENIU
Jeśli nasz zestaw myśli na temat świata i nas samych jest pozytywny,
możemy wieść całkiem spokojną
i szczęśliwą egzystencję. Optymistyczne nastawienie pomaga w osiąganiu
sukcesów, poprawia relacje z ludźmi i korzystnie wpływa na zdrowie, a nawet potrafi wydłużyć życie. I -?co ciekawe -?można się go nauczyć, co
postaramy się wspólnie zrobić.
Niestety często mamy skłonność do myślenia w sposób pesymistyczny i do
zauważania głównie negatywnych aspektów różnych sytuacji. Lubimy
narzekać. Na pogodę, na brak pieniędzy, na zdrowie, na politykę... Ta
lista nie ma końca. Jak na dłoni widzimy czyjeś wady, ale zalet już nie.
Nie dostrzegamy nawet tego, co w nas samych jest dobre -?albo z zasady
to marginalizujemy. Nierzadko nie umiemy też przyjmować komplementów.
Kiedy ktoś na przykład pochwali naszą sukienkę, zamiast powiedzieć:
"Dziękuję, miło mi, że ci się podoba", mówimy: "To stara, z wyprzedaży".
Takie podejście powoduje w nas zniechęcenie -?nie motywuje do działania,
nie daje radości, a na pewno nie przybliża nas do osiągnięcia szczęścia.
Skąd ten pesymizm?
Zacznijmy od początku, czyli od ustalenia źródeł takiego negatywnego
myślenia. Wytłumaczenie znajdziemy w ewolucyjnych uwarunkowaniach pracy
naszego mózgu. Ze względu na instynkt przetrwania, który zawsze
towarzyszył człowiekowi, jesteśmy nastawieni na wyłapywanie bodźców,
które sygnalizują zagrożenie. Dobre informacje natomiast nasz mózg
odruchowo ignoruje. Rick Hanson, neuropsycholog i autor licznych książek
o szczęściu i rozwoju osobistym, powiedział: "Umysł jest jak rzep,
kiedy chodzi o negatywne doświadczenia -?i jak teflon, gdy chodzi o te
pozytywne".
Druga sprawa to nasze uwarunkowania środowiskowe, w tym historyczne. W wyniku drugiej wojny światowej Polacy doświadczyli głębokiego stresu
pourazowego. Potem weszliśmy w trudny okres PRL-u, który nie sprzyjał
leczeniu traum. Nasi dziadkowie i rodzice przez lata żyli w strachu i nie wykształcili w sobie nawyku szukania pozytywów. Wielu przekazało tę
postawę kolejnym pokoleniom.
W tym, jak pojmujemy świat, dużą rolę odgrywają nasze doświadczenia z przeszłości, zwłaszcza te z najwcześniejszych lat życia. Wielu z nas
ma na koncie mało budujące przeżycia z dzieciństwa bądź wczesnej
młodości, co niesie ze sobą szereg negatywnych przekonań na przyszłość.
Nasz umysł ma tendencje do przechowywania schematów -?pokonanie
wynikających z nich zagrożeń jest dla niego priorytetowe. Na bazie
jednego trudnego doświadczenia może powstać wiele negatywnych skojarzeń,
które wygenerują setki, a potem tysiące negatywnych myśli. W takich
sytuacjach kluczowe jest rozróżnienie tego, co jest myślą, co odczuciem,
a co reakcją zapisaną od dawna w ciele.
Prawdziwa historia
Magda niedawno skończyła studia dziennikarskie. Zawsze marzyła, by
pracować w mediach, a szczególnie w radiu. Potrafi pięknie opowiadać,
jest niezwykle kreatywna i twórcza. Niestety, gdy angażuje się
emocjonalnie w jakąś sytuację, mówi cicho, szybko i niewyraźnie. Kiedy
przyszła do mojego gabinetu, zaczęłyśmy od zbadania, co Magda myśli na
swój temat w sytuacji wystąpień publicznych. Po wielu sesjach
znalazłyśmy w końcu źródło jej problemu, wynikające z pierwotnych
doświadczeń. Otóż już gdy była w szkole podstawowej, zawsze starała się
wypaść lepiej niż inni, bo wtedy zyskiwała uznanie rodziców, a bardzo
jej zależało na ich aprobacie. Robiła to z takim zaangażowaniem, że w końcu straciła zdolność płynnego wypowiadania się przed większym
audytorium. Stała się cicha i wycofana -?i pozostała taka prawie do
końca liceum. Jej przekonania i myśli na własny temat przejmowały
kontrolę nad ciałem, gdy tylko zaczynała angażować się emocjonalnie w jakąś sytuację zawodową.
Komentarz psychoterapeuty
Musiało upłynąć wiele czasu, by umysł Magdy zaczął wyłapywać tę
niezgodność. Długo nie była ona w stanie połączyć strumienia negatywnych
myśli na swój temat z realną sytuacją zewnętrzną. Chociaż była
postrzegana jako niezwykle sprawna intelektualnie dziennikarka,
zdobywała nagrody i dostawała liczne wyrazy uznania za swoją pracę, gdy
chciała prowadzić audycję w radiu, jej głos odmawiał współpracy. Stawała
się bezradna wobec siebie samej i traciła zaufanie do własnych
kompetencji. A przecież to były TYLKO jej krytyczne myśli na swój
temat. Jednak to przez nie tak niezwykle surowo traktowała swoją
tożsamość. Traciła chęć do działania i wiarę w swoje możliwości.
W wielu przypadkach za niską, wręcz krytyczną samoocenę odpowiada
postawa naszego pierwotnego opiekuna, zwykle matki. Zdarza się, że ta
najbliższa osoba jednocześnie jest niedostępna emocjonalnie i zamiast
wspierać dziecko w rozwoju, mniej lub bardziej świadomie angażuje je w swoje problemy. Młody człowiek nie chce martwić opiekuna (zwykle matki),
stara się nie przeciwstawiać jego woli, a jednocześnie pragnie być dla
niego ważny. Często jedynym sposobem na poradzenie sobie w takiej
sytuacji jest nieuzewnętrznianie własnych zmartwień, czyli blokowanie
emocji. Ta nieumiejętność ich rozpoznawania i okazywania pozostaje z nim na resztę życia, sprawiając liczne problemy.
Jedną z form ewaluowania nabytych w dzieciństwie przekonań jest
potwierdzanie ich poprzez przypisywanie innym ludziom ukrytych intencji,
zamiarów czy uczuć, czyli spodziewanie się, że ktoś potraktuje nas
tak, jak zostaliśmy potraktowani w przeszłości. Dziecko krytycznego
opiekuna w dorosłym życiu instynktownie spodziewa się krytyki, przyjmuje
postawę podporządkowania, żeby zadowolić partnera, pracodawcę, znajomych
-?i uchronić się przed wyobrażonym gniewem lub potencjalną dezaprobatą.
Prawdziwa historia
W niedzielne popołudnie oglądałam już trzeci
z rzędu odcinek emocjonującego serialu, gdy nagle poczułam, jak ściska
mnie w brzuchu. Na początku myślałam, że to z wrażenia, ale zaraz do
mojej świadomości przebił się wewnętrzny głos, który zaczął zadawać
pytania: Dlaczego tak bezużytecznie spędzasz czas? Dlaczego nie zajmiesz
się czymś pożytecznym? Dlaczego nie odpoczywasz aktywnie? Dlaczego nie
jesteś z rodziną?
Komentarz psychoterapeuty
Często jesteśmy przekonani, że coś musimy zrobić. Zapętleni w tym
poczuciu przymusu, zwykle nawet nie pomyślimy, że przecież możemy zrobić
coś innego. Obowiązki. Praca. Powinności wobec innych. Czas wolny też
nieco na siłę wykrojony dla siebie w nagrodę za poświęcenie. A wszystko
to uwarunkowane tym, co trzeba, wypada, co jest odpowiednie. To są nasze
przekonania. Gotowe historie w naszym umyśle, warunkujące codzienne
decyzje, ale też blokujące możliwości podejmowania kreatywnych działań,
które dałyby nam coś więcej niż utrwalone schematy. Oczywiście nie
chodzi o to, żeby oglądanie seriali przez całe popołudnie weszło nam w nawyk, zakłócając życie prywatne lub zawodowe, czasem jednak można, a nawet trzeba się ponudzić i pozwolić sobie na mniej ambitne,
spontaniczne przyjemności.
Relacje z pierwotnymi opiekunami kształtują naszą samoocenę, sposób
budowania więzi i umiejętność radzenia sobie z emocjami. To w dzieciństwie uczymy się, czym są bliskość, poczucie bezpieczeństwa,
akceptacja -?lub ich brak. Ale na to, jak funkcjonujemy w dorosłym
życiu, mają też wpływ nasze późniejsze wybory i relacje z innymi ludźmi.
Dlatego warto zachować zdrowe proporcje, by nie wpaść w pułapkę
obarczania rodziców wyłączną winą za wszystkie nasze niepowodzenia.
Negatywne podejście do swoich umiejętności, kompetencji czy nawet
wyglądu może zupełnie zniekształcić postrzeganie rzeczywistości.
Nadmierny samokrytycyzm odbiera wiarę w siebie, poczucie własnej
wartości i sprawczość działania, przez co skutecznie tłumi nawet
najsilniejszy wiatr wiejący w żagle. Nie pozwala się rozwijać zawodowo i emocjonalnie, utrudnia nawiązywanie relacji, ogranicza nas i systematycznie wyniszcza.
WAŻNE!
Bardzo istotne dla kształtowania postawy opartej na rzeczywistych
przekonaniach jest rozróżnienie między:
myślami i przekonaniami,
odczuciami płynącymi z ciała,
odczuwanymi emocjami.
Nauczenie się oddzielania tych trzech sfer jest podstawą budowania
świadomej komunikacji ze sobą i z całym światem.
Dotarcie do swoich myśli i rozróżnienie stojących za nimi emocji bywa
latami bombardowane przez system zależności rodzinnych i społecznych
oraz wpajanych nam od dzieciństwa powinności. Uczymy się wchodzić w jedne role, a innych unikać. Im człowiek starszy, tym trudniej mu
porzucić utarte sposoby reagowania, uznać inne możliwości odpowiadania
na codzienne konflikty. Przywiązanie do schematów utrwalanych w naszym
umyśle warunkuje bezpieczeństwo. Wobec sygnałów lęku w ciele nie jest
łatwo snuć nowe plany i marzenia. Dla naszego umysłu produkowanie
kolejnych myśli bywa tak naturalne, że każde wybicie z rytmu wywołuje
dyskomfort. To wszystko sprawia, że niełatwo nam wprowadzić w życie
zmiany.
Komentarz psychoterapeuty
Z mojego doświadczania wynika, że prawdopodobnie większość tych kobiet
pozostanie w swojej niesatysfakcjonującej relacji partnerskiej. Bo niby
czemu miałyby zmieniać coś, co jest umiarkowanie dobre, na coś
nieznanego i narażać się na ewentualny dyskomfort? Strumień myśli
zapobiega tej zmianie.
Ale to właśnie stan obniżonego komfortu popycha ludzi do działania.
Ten stan zaprowadził Magdę na terapię, by połączyła swoje doświadczenia
z przeszłości z odpowiedzią płynącą z ciała i zauważyła, co blokuje jej
rozwój zawodowy. Aktualnie, gdy słucham w radiu jej audycji, wiem, że
udało się jej osiągnąć to, co kiedyś wydawało się niemożliwe. Przekuła
odczuwany od lat dyskomfort w aktywność, która daje jej satysfakcję. Jej
mózg nie odbiera już sytuacji wystąpienia na antenie jako zagrożenia.
Dzięki dostrzeżeniu emocjonalnych sygnałów połączyła swoją moc
kreatywnego myślenia z wolą do działania. Nie podporządkowuje się już
sygnałom z ciała blokującym myślenie. Pracowała nad tym ciężko dwa lata
-?ale było warto.
Biurokracja mózgu. Dlaczego tak trudno nam się zmienić?
Wyobraź sobie, że twój umysł to dobrze prosperujące biuro
księgowe. Wzdłuż ścian ciągną się regały, a na nich stoją setki
segregatorów. Każdy z nich ma swoją etykietę: "Jak reagować na krytykę",
"Poranna rutyna", "Co myślę o sobie" czy "Zagrożenia i potwory.
Codziennie do biura trafiają tysiące nowych dokumentów -?to twoje
bieżące doświadczenia, myśli i docierające z zewnątrz informacje. Mózg
księgowego nie lubi chaosu. Jego głównym zadaniem jest jak najszybsze
posortowanie tych papierów i wpięcie ich do już istniejących
segregatorów.
Co się jednak dzieje, gdy nagle zmieniasz swoje życie, chcesz rzucić
nałóg albo zacząć myśleć pozytywnie? Przynosisz do biura dokument, który
nie pasuje do dotychczasowych teczek. Twój wewnętrzny urzędnik patrzy na
niego z ukosa i... zaczyna się problem.
Mózg najlepiej działa w trybie oszczędzania energii. Dla niego idealny
porządek to taki, w którym każdą nową informację da się błyskawicznie
przyporządkować do starej szuflady. Najważniejsze jest poczucie
bezpieczeństwa. Jeśli nie znajduje właściwego miejsca dla nowego
zachowania, staje przed koniecznością założenia całkowicie nowego
segregatora. A to wymaga czasu, wysiłku i mnóstwa energii. Zanim ten
nowy segregator na stałe zagości na półce i zacznie płynnie przyjmować
kolejne dokumenty, miną tygodnie, a nawet miesiące. Właśnie dlatego
wprowadzanie zmian w życie jest takie trudne -?musisz dosłownie
przełamać opór biurokratyczny własnego umysłu. Wprowadzenie realnej
zmiany to nic innego jak założenie nowego segregatora na zupełnie
innych zasadach. W języku neuronauki nazywamy to tworzeniem nowej
ścieżki neuroplastycznej. Budujesz nowy nawyk, który z czasem stworzy w twoim mózgu zupełnie inny, zdrowszy klimat emocjonalny.
Skoro wiesz już, dlaczego twoje wewnętrzne biuro tak uparcie opiera się
nowościom, czas je nieco przechytrzyć. Pojedynczy zryw rzadko działa -
urzędnik po prostu wyrzuci nowy dokument do kosza. Aby zmiana się
przyjęła, musisz okazać cierpliwość -?na wytworzenie nowego nawyku
potrzeba co najmniej trzech tygodni regularnej praktyki:
1. Zmień otoczenie (zreorganizuj biurko). Ułatw sobie zadanie: jeśli
chcesz zdrowiej jeść, nie trzymaj słodyczy pod ręką. Zmień fizyczną
przestrzeń wokół siebie, by mózg nie odpalał automatycznie starych
nawyków.
2. Działaj małymi krokami (dozuj napływ dokumentów). Nie przynoś od
razu całego kartonu nowych zasad -?zacznij od jednej kartki dziennie.
Jeśli chcesz biegać, najpierw postaw buty sportowe w przedpokoju. Pozwól
nowemu segregatorowi poleżeć na półce.
3. Zadbaj o emocje (zmień atmosferę w biurze). Bądź dla siebie
wyrozumiały. Stres i samokrytyka to paliwo dla starych, negatywnych
segregatorów. Doceniaj małe sukcesy, by mózg zaczął kojarzyć nowy folder
z nagrodą i przyjemnością.
4. Powtarzaj do znudzenia (wytwórz nową rutynę): Każde powtórzenie
nowego zachowania to włożenie kolejnej kartki do nowego segregatora. Z czasem stanie się on widoczny i mózg zacznie sięgać po niego
automatycznie.
Pamiętaj, że wychodzenie ze starych schematów i uwarunkowań to proces.
Twoje biuro księgowe potrzebuje czasu na reorganizację. Daj mu ten czas,
ale bądź nieustępliwy w dostarczaniu nowych, bardziej wartościowych
dokumentów.
Oprócz małych celów dobrze mieć jeden duży cel, weryfikujący twoje
życiowe nastawienie. Gdy będzie ci brakowało energii i nagród
wynikających z pracy nad pojedynczymi celami, ten jeden cel/motto/cytat
będzie oświetlał twoje działania i kolejne drobne kroki. Dla mnie to
słowa przypisywane C.G. Jungowi: "Dopóki nie uczynisz nieświadomego
świadomym, będzie ono kierowało twoim życiem, a ty będziesz nazywał to
przeznaczeniem"1.
Klaus W. Vopel w swojej książce Medytacje dla menedżerów przytacza
niezwykłą opowieść z czasów, gdy ziemię zamieszkiwało jeszcze niewielu
ludzi. Bóg był na wyciągnięcie ręki -?regularnie wysłuchiwał ludzkich
próśb i natychmiast na nie odpowiadał. Z czasem jednak Stwórca poczuł
się tym ogromnie obciążony. Postanowił zmienić zasady gry. Ukazał się
pewnemu pobożnemu człowiekowi i zapowiedział: "Od teraz nie będę już
spełniał każdej twojej zachcianki. Daję ci jednak coś wyjątkowego: trzy
życzenia, które zrealizuję bez mrugnięcia okiem". Mężczyzna natychmiast
pobiegł podzielić się tą nowiną z żoną. Kobieta, oszołomiona wizją
nagłego luksusu, zaczęła chaotycznie wymyślać coraz to kolejne
zachcianki. Jej zachłanność tak wyprowadziła męża z równowagi, że ten
krzyknął wściekły: "A żebyś zniknęła!". Słowo się rzekło -
Stwórca spełnił pierwsze życzenie i kobieta zmarła. Mąż, przerażony i nękany wyrzutami sumienia, natychmiast wypowiedział drugie życzenie:
"Chcę, żeby moja żona znowu żyła i była przy mnie!". I w ten oto sposób
-?pod wpływem emocji -?stracił dwa z trzech życzeń. Zostało mu tylko
jedno. Przez długie miesiące bił się z myślami. Radził się przyjaciół, a ci prześcigali się w pomysłach: "Poproś o nieskończone bogactwo!",
"Zażycz sobie władzy!". Żadna z tych rad nie dawała mu jednak spokoju. W końcu, bezradny, postanowił zapytać samego Boga: "Panie, o co mam Cię
prosić, by nie zmarnować tej ostatniej szansy?". Odpowiedź Stwórcy była
uderzająco prosta: "Poproś o wewnętrzny spokój. Jeśli go otrzymasz,
możesz być w życiu biedny lub bogaty, zdrowy lub chory, możesz odnieść
wielki sukces w interesach lub ponieść porażkę. Jeśli osiągniesz SPOKÓJ,
nic więcej nie będzie dla ciebie ważne".
ZACHĘCAM
Osiągnij spokój
Jak to jest: budzisz się rano i... co pojawia się w twoim umyśle? Poświęć
na zbadanie tego kilka minut. Weź pod uwagę:
1. Listę obowiązków/planów na nowy dzień;
2. Przekonania o tym, co może się nie udać, bo... (wstałeś za późno, źle
wyglądasz, wczoraj nie wykonałeś czegoś itd.);
3. Myśli o tym, co trzeba, "powinno się";
4. Analizowanie sytuacji prywatnej, zawodowej;
5. Zastanawianie się nad przyszłością;
6. Rozważanie zdarzeń z przeszłości.
To tylko przykłady, w jaki sposób od rana może rozkręcić się umysł. Znam
mnóstwo osób, które mówią, że nie mogą rano poświęcić nawet pięciu minut
na taką obserwację. Wydaje się to mało logiczne, gdy pomyślisz, że od
tego zależy twój dzień. W ten sposób możemy zyskać dostęp do kołowrotka
w głowie, do chomika na karuzeli, potrafiącego od rana odpalać się w postaci myśli, przekonań i uczuć, do których dostępu jesteśmy
pozbawieni.
Czasem to jedno poranne spotkanie ze sobą może nie być wystarczające.
Nieraz potrzeba wielu momentów zatrzymania, by zacząć zauważać to, co
blokuje dostęp do osiągnięcia ciszy w głowie, do zatrzymania w teraźniejszości. Niekiedy nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele mamy
myśli, które uruchamiają mechanizmy zakłócające świadomość samych siebie
-?nasze prawdziwe potrzeby i pragnienia.
ZACHĘCAM
Pokonaj swojego wewnętrznego krytyka
Na bazie doświadczeń z dzieciństwa, zwłaszcza dezaprobaty ze strony
rodziców i otoczenia, kształtuje się w nas tzw. wewnętrzny krytyk. To
negatywny, oceniający głos wewnętrzny, który nieustannie krytykuje nas
samych, nasze działania i osiągnięcia. Ocenia nasze zachowanie, wygląd i zdolności, podkreślając błędy i defekty. Tworzy negatywne przekonania na
nasz temat, np. "Jestem za mało...", "Nigdy mi się nie uda", "Nie
zasługuję na...". Ten deprymujący wewnętrzny głos był odpowiedzią na różne
wcześniejsze zagrożenia -?niekiedy sprawdzał się wobec nieznanych
okoliczności, pomagał w przetrwaniu.
Jak pokonać takiego wewnętrznego krytyka i wyzwolić się od niego? Dobrym
sposobem może okazać się pisanie pamiętnika, w którym będziesz
koncentrować się na swoich myślach, a nie zdarzeniach. Kiedy skupisz się
na myślach, które towarzyszyły ci w określonych sytuacjach, możesz się
mocno zdziwić własnymi spostrzeżeniami i przewidywaniami. To pozwoli
ci wyłonić twojego wewnętrznego krytyka, który często cię sabotuje.
Dla ułatwienia -?możesz nazwać go jakimś imieniem, którego nie lubisz -
umożliwi ci to podjęcie dialogu wobec zmieniających się okoliczności i konfrontację z bezużytecznymi przekonaniami.
Taka Krystyna, Małgorzata czy Joanna w twojej głowie staje się konkretną
osobą, można ją zestawić z tym, czego obawia się ONA, a nie TY. A pisanie, najlepiej odręczne, zawsze konfrontuje to, co się dzieje
wewnątrz nas, z tym, co towarzyszy nam na zewnątrz.
Prawdziwa historia
Moja klientka, czterdziestoletnia Iza, po ponad roku terapii oznajmiła,
że w końcu zaczęła zauważać, czego potrzebuje, by czuć spokój. Zwykle
mówiła bardzo szybko, odgradzając się od świata swoich przeżyć i emocji.
Tym razem zwolniła... Po raz pierwszy nie musiałam jej zatrzymywać, by
zobaczyła, na czym polega jej wewnętrzny emocjonalny problem. Odkąd się
spotykałyśmy, cały czas była nastawiona wyłącznie na potrzeby innych:
partnera, matki, sióstr. Tego dnia rozpoczęła właściwą relację ze sobą.
Uświadomiła sobie, że w pracy wykonuje różne obowiązki ponad swoje siły,
by spełnić oczekiwania szefowej i czuć się przez nią dostrzegana i wyróżniana. Tamtego dnia po raz pierwszy powiedziała światu NIE,
odmawiając udziału w przygotowaniach do konferencji, która miała się
odbyć
w wolny weekend. Ta decyzja przyszła jej z trudem, ponieważ jej umysł
przywykł na co dzień skanować otoczenie pod kątem spełniania oczekiwań
innych.
Komentarz psychoterapeuty
Czy nie byłoby miło mieć w życiu więcej takich chwil, kiedy możemy
wybierać coś zgodnie ze swoimi potrzebami? Izie dotarcie do
nieuświadomionego schematu spełniania życzeń otaczających ją osób zajęło
ponad rok. Była ona przekonana, że wszystko, co robi, odpowiada jej
pragnieniom. Czasami buntowało się jej ciało, ale przyzwyczajona do
ignorowania i pomijania własnego dyskomfortu, nie koncentrowała się na
tym. Dopiero gdy nie mogła wstać z łóżka z powodu bólu kręgosłupa,
zaczęła zauważać, że nieustająco funkcjonowała w napięciu.
ZACHĘCAM
Odczuwasz frustrację w swoim działaniu, ale nie wiesz, skąd ona się
bierze? To dobry moment, aby odkryć, czego rzeczywiście ci brakuje i jakie myśli hamują twój naturalny rozwój. Zanurzenie się w świecie
doznań i połączenie ich z emocjami -?po oddzieleniu mało produktywnych
myśli -?dają możliwość wprowadzania twórczych zmian w życiu. Zacznij od
pięciu minut dziennie i poświęć je na zatrzymanie kołowrotka w głowie,
nakazującego podążanie utartymi schematami. Wyjdź z trybu "autopilota" -
wycisz umysł, rób przerwy między bodźcem a reakcją.
POMOCNE PRAKTYKI
ĆWICZENIE -?mapa myśli
Zapisz na kartce nazwę problemu, który cię nurtuje. Wokół niego luźno
zanotuj wszystkie myśli, które nasuwają ci się w związku z tym
zagadnieniem. Następnie zastanów się, czy te myśli łączą się z jakimiś
emocjami. Spróbuj ocenić, czy są one prawdziwe.
ĆWICZENIE -?metoda 4 pytań Byron Katie
Stań przed lustrem i pomyśl o swoim problemie. Patrząc na swoje odbicie,
szczerze odpowiedz na cztery poniższe pytania:
1. Czy to jest prawda? ("Wszyscy mnie krytykują...");
2. Czy masz absolutną pewność, że to jest prawda? ("No nie -?moja
przyjaciółka wierzy we mnie i zawsze mówi dobre rzeczy na mój temat");
3. Jak reagujesz, gdy wierzysz, że ta myśl jest prawdziwa? ("Smutno mi,
jestem zła na siebie");
4. Kim byłabyś bez tej myśli? ("Byłoby mi lżej").
Sama Byron Katie za pomocą tych pytań podobno podniosła się z depresji.
Teraz szkoli ludzi, a jej książka na temat tej formuły cieszy się
popularnością na całym świecie. Oczywiście nie wystarczy użyć tych pytań
jednorazowo. Zapisz je sobie na kartce, w notesie i miej je przed
oczami, gdy spotka cię coś niemiłego.
ĆWICZENIE -?focusing
Sztuka wczuwania się w siebie polega na skupieniu się na własnym ciele i uświadomieniu sobie tego, co czujemy w danej chwili.
-?Usiądź wygodnie, weź kilka głębokich, świadomych oddechów. Niech
oddech przechodzi powoli do twoich płuc i brzucha, a następnie, jeszcze
wolniej, wypływa z twojego ciała. Powtórz to kilka razy. Najważniejsze
to się nie spieszyć.
-?Powiedz swojemu ciału: "witaj". Rozgość się spokojnie w sobie,
odsuń niepotrzebne obrazy, powitaj swoje "poczucie w ciele" (felt
sense). To tak, jakby znaleźć pierwszą wskazówkę przy wejściu do
labiryntu. Gdy mówisz "witaj", sprawdzaj odpowiedź z wewnątrz i podążaj
dalej, do środka. Takie przywitanie to akceptacja tego, co napotykasz;
przyjęcie do świadomości, że bez względu na wszystko -?jest dobrze.
-?Spróbuj opisać swoje "poczucie w ciele" za pomocą obrazu, dźwięku
lub innego skojarzenia.
-?Teraz powiedz kolejne "witaj" do skojarzenia, które powstało w twojej głowie. Podejdź w myślach bliżej -?poczuj to wszystkimi
zmysłami: jak wygląda, czy pachnie, czy jest cicho, jakie może być w dotyku... To trochę tak, jakbyś powoli przywoływał sen, który może być
dziwaczny, niekoniecznie zadowalający, ale twój, wynikający z momentu, w którym jesteś.
Znalezienie tego opisu może doprowadzić cię do centrum twoich
doświadczeń -?wtedy poczujesz ulgę. Może się zdarzyć tak, że nie
będziesz w stanie tego oglądać, pojawi się lęk. Daj sobie czas -
wyreguluj lęk oddechem, zmianą napięcia innych części ciała (np. poprzez
napinanie mięśni przez kilka minut). Potem spróbuj powtórzyć to
ćwiczenie. Czasem pomaga, jeśli ktoś może cię przez to przeprowadzić,
dając ci poczucie bezpieczeństwa.
KRÓTKA LEKCJA OPTYMIZMU
Potrzebujemy pozytywnego myślenia -?aby mieć energię do działania,
rzadziej ulegać stresowi i trudnym sytuacjom oraz cieszyć się życiem. Co
zatem robić, by myśleć pozytywnie?
Duże znaczenie ma skupianie myśli na miłych wydarzeniach i emocjach,
a także doszukiwanie się we wszystkim pozytywnych aspektów. To, że ktoś
myśli pozytywnie, nie oznacza, że omijają go złe doświadczenia. On tylko
potrafi je inaczej interpretować.
Najlepiej by było, aby stosunek pozytywnych myśli do negatywnych w ciągu dnia wynosił 3:1. Oznacza to, że większość dotykających nas
wydarzeń powinniśmy interpretować w sposób optymistyczny. Jak to zrobić?
ZBUDUJ POZYTYWNE ŚCIEŻKI
Trzeba wypracować w swoim mózgu nowe "ścieżki" przepływu informacji.
Można tego dokonać poprzez ukształtowanie odpowiednich nawyków.
Najlepiej zacząć od drobnych, codziennych rzeczy: rano zauważyć, że
mieliśmy dobrą noc, że dobrze się czujemy, że może spotka nas coś
miłego. A na koniec dnia zrobić podsumowanie -?z uwzględnieniem tylko
dobrych rzeczy, które się wydarzyły, np.: ugotowałem pyszną zupę, miło
pogawędziłem ze znajomym, obejrzałem ciekawy film, wykonałem zadania,
które sobie zaplanowałem.
Dobrą praktyką jest prowadzenie dziennika wdzięczności. Zapisuj w nim wszystko, co danego dnia sprawiło ci przyjemność, pozytywnie
wpłynęło na twój nastrój. Skup się na tym, bez czego twój dzień nie
mógłby się wydarzyć: wygodne łóżko, w którym możesz odpoczywać, poranna
kawa z kimś bliskim, pies przytulający się do ciebie, spacer po pracy,
odpoczynek przy ulubionym serialu itp. Jeśli masz trudność z określeniem
kilku najważniejszych rzeczy, po prostu skup uwagę na tym, bez czego
komfort twojego życia znacznie by się obniżył. W tym ćwiczeniu ważna
jest systematyczność. Podejmij wyzwanie na minimum trzy tygodnie -?i nie
zrażaj się pojedynczym niepowodzeniem.
Wdzięczność odgrywa ogromną rolę w naszym życiu. Jeśli masz problem z jej praktykowaniem, po prostu postaraj się wypracowywać ten nawyk. To o wiele trudniejsze, niż mogłoby się wydawać, ponieważ ludzki umysł ma
naturalną tendencję do szybkiego adaptowania się do nowych warunków. To,
co posiadamy w danym momencie -?niezależnie od tego, czy są to
pieniądze, stabilna praca, zdrowe dzieci czy jakikolwiek inny zasób -
błyskawicznie staje się dla nas nową normą i neutralnym punktem
odniesienia. Zamiast dostrzegać w tym powód do radości, zaczynamy
traktować te elementy jako coś oczywistego.
Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że o wiele łatwiej przychodzi nam
porównywanie się z innymi, zwłaszcza z osobami z naszego najbliższego
otoczenia. Budzi to w nas zazdrość o rzeczy, których jeszcze nie mamy,
zamiast skłaniać do docenienia tego, co już udało nam się zgromadzić. W efekcie wpadamy w pułapkę ciągłego niedoszacowania własnych zasobów. Ta
podświadoma skłonność do umniejszania wartości swojego obecnego życia
skutecznie blokuje proste, codzienne dostrzeganie obfitości i uniemożliwia czerpanie prawdziwej satysfakcji z tego, co jest tu i teraz.
Nie prowokujmy złych myśli -?starajmy się unikać wydarzeń, które
wywołują u nas negatywne emocje, np. nie oglądajmy horrorów czy filmów
katastroficznych, w których obecne są przemoc i śmierć. Nie ulegajmy
pokusom plotkowania, nie słuchajmy pomówień, sąsiedzkich sensacji i narzekań, nie wdawajmy się w czcze dyskusje.
Dobrze mówić innym miłe rzeczy i otaczać się pozytywnymi, pogodnymi i pomocnymi ludźmi, dla których szklanka jest zawsze do połowy
pełna. Wtedy jest duża szansa, że ich optymistyczne nastawienie udzieli
się także nam.
ZACHĘCAM
Trening pozytywnego myślenia
-?Staraj się skupiać uwagę na pozytywnych aspektach różnych spraw;
-?Pielęgnuj miłe wspomnienia i oglądaj zdjęcia budzące pozytywne
skojarzenia;
-?Napawaj się pięknymi widokami, słuchaj muzyki, która poprawia ci
nastrój, oglądaj pozytywnie nastrajające
filmy;
-?Działaj kreatywnie -?rysuj, koloruj (są kolorowanki dla dorosłych),
haftuj, dziergaj na drutach, szydełkuj;
-?Zapal świeczkę i przez pięć minut skoncentruj na niej całą uwagę,
postaraj się o niczym wtedy nie myśleć;
-?Wyjdź na spacer i zaczerpnij świeżego powietrza;
-?Możesz spróbować jogi, medytacji czy technik mindfulness.
SPOTKANIE ZE SOBĄ
Spotkanie ze sobą może nastąpić tylko w ciszy... A co, jeśli jest tak
trudne lub abstrakcyjne, że celowo unikasz ciszy? Niekoniecznie
świadomie możesz wprowadzać swój mózg w stan nieustającej aktywności i wykonywać kolejne czynności takie jak:
-?wymyślanie nowych działań,
-?słuchanie,
-?czytanie,
-?zagadywanie,
-?częste spotkania z ludźmi,
-?kontrolowanie innych/siebie,
-?snucie planów,
-?robienie zakupów,
-?scrollowanie internetu,
-?oglądanie seriali,
-?jedzenie w nadmiarze,
-?inne... (jakie?).
Naszą naturalną ludzką potrzebą jest kontakt z drugim człowiekiem, ale
na zasadzie relacji, czyli bycia w kontakcie, a nie zagłuszania go
poprzez czynności, zadania, hałas. Układ nerwowy najlepiej reguluje się
poprzez obcowanie z uważnymi na nas osobami. Jesteśmy bardzo czuli na
kontakt wzrokowy, koi nas spokojny głos, a możliwość bycia wysłuchanym i przyjętym -
bez oceniania -?dodaje nam skrzydeł. Czemu więc tak wiele osób ciągle
gdzieś goni, nie skupia się na chwili, wciąż DZIAŁA, zamiast po prostu
BYĆ?
Prawdziwa historia
Z czasów pracy w roli psychologa szkolnego pamiętam dziecko, które było
bardzo zaniedbane emocjonalnie i fizycznie przez swoją mamę. Chłopiec
ten często chodził w brudnych ubraniach, nie miał zeszytów czy
wymaganych przyborów. Zwykle był zamyślony, mówił cicho, unikał kontaktu
wzrokowego. Natomiast jego mama -?kobieta bardzo elegancka, zdecydowana,
zaangażowana w sprawy klasowe -?potrafiła wykonać najpiękniejszą
dekorację na szkolną uroczystość. Była tak pomocna, że wychowawczyni nie
umiała rozmawiać z nią o problemach syna, aby jej nie urazić.
Komentarz psychoterapeuty
W tej historii widać jaskrawo przedstawiony kontrast między dwoma
pozornie wykluczającymi się zachowaniami -
matka ignoruje jakość życia swojego syna, jednocześnie manifestując
swoje zaangażowanie w sprawy klasowe w nadmierny sposób. W domu nie ma
czasu dla dziecka, ale potrafi spędzić wiele godzin w szkole,
przygotowując dekoracje. W taki sposób, zwykle nieświadomie, bronimy się
przed niepożądanymi emocjami. Matka jest w stanie manifestować swoją
troskę o syna, a w rzeczywistości go nie akceptuje (może przypominał jej
partnera, z którym rozstała się w złości?) i nie chce spędzać z nim
czasu. Postawa taka może przybierać różne formy -?na przykład żona jest
zła na męża, bo ten ją zranił, ale zamiast z nim porozmawiać, unika
konfrontacji i piecze ciasto, które
on lubi.
Przyczyna nieświadomych zachowań jest jedna: twoje emocje związane z określonymi sytuacjami czy wyborami zagłusza wysoki poziom lęku
fizjologicznego. Najczęściej nawet nie rejestrujesz go jako lęku, bo
myślisz, że ciebie to nie dotyczy -?mylisz lęk ze strachem czy myślami,
które niosą obawę o to, co się stanie, co ktoś o tobie pomyśli. Jaka
jest różnica pomiędzy strachem a lękiem? Strach dotyczy sytuacji
rzeczywistej: widzisz tygrysa -?czujesz strach i uciekasz lub
podejmujesz walkę. Lęk nie jest realny, dotyczy wyobrażeń. Myślisz z obawą o przyszłości, choć nie masz wpływu na to, co się wydarzy? To
właśnie jest lęk -?i potrafi on zawładnąć naszymi myślami, wręcz
odcinając nas od rzeczywistości.
Zapewniam cię, że gdy skupisz się na teraźniejszości, na swoich
odczuciach płynących z ciała (interocepcja) czy bodźcach powstających w twoim otoczeniu (eksterocepcja), zaczniesz patrzeć na to inaczej.
ĆWICZENIE -?refleksja
Zatrzymaj się. Usiądź na chwilę, poczuj kontakt swoich nóg z podłożem,
pleców z oparciem. Zrób dwa głębokie oddechy do brzucha (poczuj, jak
unosi się niczym balonik). Przymknij oczy. Skup się przez chwilę na
dźwiękach. Poczuj własny dotyk (poklep się w udo lub uszczypnij). Poczuj
zapach miejsca, w którym jesteś. I jeszcze jeden wdech. Jakie są teraz
twoje
myśli?
Prawdziwa historia
Obudziłam się dziś rano ze wspomnieniem słów mojej klientki dotyczących
samotności, której bardzo się bała. Nałożył się na nie obraz płaczącego
lekarza, wyznającego w jednym z podcastów, jak pewne spotkanie zmieniło
jego życie. W końcu poczułam, co przeżywałam jako siedmioletnia
dziewczynka, gdy usłyszałam, że moja mama umrze. Pamiętam nawet, jakie
miałam wtedy sandałki i jak wyglądały moje zakurzone nogi. Biegłam
szybko do szpitala do mamy, aby sprawdzić, czy jeszcze nie zniknęła.
Mama siedziała na łóżku przy oknie i zrugała mnie za brudne stopy...
Komentarz psychoterapeuty
Pewne wydarzenia zmieniają życie na zawsze. Ta historia dotyczy akurat
mojej własnej traumy. Traumy, która oddzieliła mnie od świata uczuć na
wiele lat. Gdy cofam się pamięcią do tego momentu, doskonale przypominam
sobie wszystkie okoliczności. Moja mama zachorowała na stwardnienie
rozsiane -?żyje do dziś, ale tamtego dnia powiedziano mi, że umrze. Jej
choroba nieodwracalnie zmieniła życie naszej rodziny. Przypomniałam
sobie to zdarzenie po mojej pierwszej terapii około trzydziestego roku
życia. Do tamtej pory trwałam w złudzeniu, że mam wspaniałe życie, a moje problemy emocjonalne w różnych relacjach są skutkiem niestabilnego
charakteru. To częsty mechanizm w obliczu traumy -?zapamiętujesz
rzeczywistość w nieprawdziwy sposób. Ja na wiele lat wymazałam
konsekwencje tego zdarzenia ze swojej świadomości. Nawet przewlekła
choroba mamy przestała być czymś trudnym, bo mój umysł nie odtwarzał
wydarzeń z tamtych dni. Pamiętałam obraz za obrazem, ale nie miały one
emocjonalnego zabarwienia. W pamięci pozostało tylko szczegółowo
zapamiętane zdarzenie, czasem pojawiające się w snach.
Trauma wywołuje silną reakcję w ciele. Powstają w nim niewidzialne
rany, które nasz mózg, nastawiony na przetrwanie, traktuje jako
zagrożenie. Odpowiedź organizmu na traumatyczne wydarzenie będzie
pojawiać się zawsze, gdy znajdziesz się w podobnej sytuacji. Kiedy
trauma jest bardziej złożona, powoduje, że latami odgrywasz ten sam
spektakl w różnych relacjach. Skutki długotrwałych zaniedbań
emocjonalnych czy psychicznych będą wpływać na postrzeganie
funkcjonowania całego ciała, jak również samego siebie w kolejnych
związkach. Odczuwane przez wiele lat napięcie staje się normą i człowiek
przestaje widzieć swoje reakcje emocjonalne. Stała czujność i brak
zaufania do własnych reakcji fizycznych skutkują zaniedbaniem własnych
granic. Takie doświadczenia można zmienić przede wszystkim w terapii,
gdyż stoi za tym potężna reakcja ze strony układu nerwowego. To, co
zostało zapamiętane jako trauma z poprzedniej relacji, może zostać
zmodyfikowane w innej, bezpiecznej dla ciała i emocji.
Gdy zdarzy się coś jednoznacznie traumatyzującego -?wypadek, rozstanie,
śmierć bliskiej osoby -?jesteśmy w stanie jednoznacznie określić to
wydarzenie, umiejscowić je na osi czasu. Niekiedy jednak przyczyną
kłopotów w rozpoznawaniu uczuć i emocji są małe traumy, czyli z pozoru
drobne incydenty, którym towarzyszyły wstyd, poczucie winy bądź strach.
To, co dla ciebie subiektywnie było traumą, ktoś inny mógł odebrać
inaczej. Ciało nie było w stanie przetworzyć tych emocji, umysł nie
zdołał ich sklasyfikować, więc mechanizm wyparcia doprowadził do
oddzielenia wspomnień od świadomości. I mimo że ich nie pamiętamy, mają
one wpływ na nasze postawy -?unikanie określonych zachowań lub
nadmiarowe działania. Czy nie byłoby miło wiedzieć, co i kiedy uruchamia
w nas niepożądane reakcje?
Warto mieć świadomość swoich tzw. trigerów (celowo używam angielskiego
określenia, bo polskie słowo "bodziec" wydaje się mniej pojemne, a triger wchodzi już do uzusu), ponieważ doprowadzają one do
skomplikowanych reakcji, w wyniku których pewne nasze zachowania są dla
nas samych nieczytelne. Jak do nich dotrzeć w najprostszy sposób?
ĆWICZENIE -?rzeźba uczuć
1. Czy przypominasz sobie jakieś swoje nagłe, niestabilne, gwałtowne
zachowania? Spróbuj je opisać i nazwać -?jaka emocja ci wtedy
towarzyszyła? Najprawdopodobniej wysoki poziom lęku oddzielił cię od
kontroli poznawczej. Spróbuj sobie przypomnieć ze szczegółami to
zdarzenie. Jaka myśl ci wtedy towarzyszyła? Czy rozpoznajesz jakiś
wzorzec swojej reakcji? Czy podobne uczucie towarzyszyło ci kiedykolwiek
w przeszłości? To ćwiczenie nie jest łatwe. Jeśli pojawi się w twojej
głowie obraz, który będzie przyczyną niepokoju, smutku bądź złości,
porozmawiaj z kimś bliskim, aby ustabilizować swoje uczucia. Wybierz
osobę, która zapewni ci wsparcie bez oceniania. Każda
silna/nieadekwatna reakcja dotycząca wypartych kiedyś uczuć może być
źródłem bezcennych informacji potrzebnych do rozwoju osobistego.
2. Stwórz playlistę swoich ulubionych piosenek, które cię poruszają.
Mogą one generować jakieś wspomnienia, które wywołają reakcję w twoim
ciele. Czasem wyłoni się tylko niejasne wrażenie, odczucie, jakaś myśl.
Pozwól sobie na to -?nie oceniaj, nie wybiegaj z interpretacją typu "Co
by było gdyby?". To już przeszłość. Kiedy w końcu uwolnisz to, co cię
męczy i boli, gdy przyjdą kolejne małe "aha" (połączenie twoich myśli,
reakcji i uczuć), zaczniesz... czuć!
3. Pamiętasz książkę czy film, które zmieniły twoje życie? Te
niekończące się obrazy powracające, gdy ciało zamraża się w nieoczywisty
sposób, myśli błądzą, a wzrok zatrzymuje się w jednym punkcie? Jeśli w takich skojarzeniach odnajdujesz coś, co pojawia się czasami w twojej
głowie, to może być wskazówka, by zatrzymać się dłużej nad jakimś
obrazem z przeszłości. Opisać go. Pozwolić na określanie myśli, dłużej
poczuć reakcje z ciała. Może to być echo jakiejś zaniedbywanej potrzeby,
niedostrzeżonego uczucia.
OCZEKIWANIA WOBEC SIEBIE I INNYCH
Bardzo często reagujemy na różne trudne doświadczenia, tworząc własny
wyimaginowany świat. W naszej głowie powstają schematy, przekonania bądź
nawyki oddzielające nas od rzeczywistości, która wydaje się dla naszego
systemu nerwowego nie do zniesienia.
Prawdziwa historia
Klaudia, jedna z moich klientek, miała świadomość, że dorastała w cieniu choroby alkoholowej ojca, ale przez wiele lat nie umiała
dostrzec, jakie miało to konsekwencje dla jej rozwoju. Gdy wspominała
okres dzieciństwa, mówiła, że nigdy nie wiedziała, czego chce. Zawsze
sugerowała się zdaniem otoczenia, wybierając wariant najmniej korzystny
dla siebie. Kiedy koledzy szli na spacer do lasu, szła z nimi, choć nie
znosiła spacerować bez celu. Po latach, gdy mąż zaplanował wypoczynek,
zgadzała się na jego rozwiązania bez refleksji, czy jej samej to pasuje
-?chętnie poleciałaby w jakieś ciepłe miejsce, a jednak jechała na narty
i biegała później pod stokiem, pilnując dzieci. W końcu mąż,
niezadowolony z jej biernej postawy i ciągłych frustracji, zaczął
układać sobie życie bez niej. Wtedy zrozumiała, że to droga donikąd.
Komentarz psychoterapeuty
Klaudia nie dostrzegała swojego wewnętrznego sprzeciwu, bo od dziecka
była nauczona zaprzeczania własnym uczuciom. Despotyczny ojciec
podporządkowywał sobie całe otoczenie, więc kobiety w rodzinie były
nastawione na unikanie konfrontacji -?sprzeciw w ich rozumieniu oznaczał
niebezpieczeństwo. Dlatego gdy tylko Klaudia myślała o zamanifestowaniu
swojego zdania, traciła dostęp do swoich odczuć, gdyż jej ciało zalewał
paraliżujący lęk. Ostatecznie wycofywała się na bezpieczną pozycję.
Dopiero gdy dobitnie poczuła, jak wiele traci, zrozumiała, że musi
nauczyć się odczytywać język emocji, zauważać myśli, które tworzą jej
rzeczywistość, pokonać paraliżujący lęk, zamiast zagłuszać go
przyklaskiwaniem innym.
Bardzo często mamy w głowie pewne przekonania i schematy, do których nie
jest łatwo dotrzeć. Pani Klaudia od najwcześniejszych lat dorastała w domu, gdzie "dzieci i ryby głosu nie miały". Przekształciła to później
na model zachowań w relacji z mężem, podporządkowując się jego woli. Jej
strefa komfortu uniemożliwiała konfrontację. Gdy uświadomiła sobie ten
wzorzec, zaczęła inaczej zachowywać się we wszystkich relacjach.
Dostrzeżenie kosztów takiego zachowania jest zwykle bardzo trudne, gdyż
wymaga spojrzenia na wiele dotychczasowych doświadczeń z innej
perspektywy.
Samo uświadomienie sobie istnienia wzorca i jego kosztów jest już
sukcesem, który możesz świętować. Istnieje bowiem szansa, że zaczniesz
dostrzegać ograniczenia obecne tylko w twojej głowie. To tak, jakbyś
siedział w klatce z kompletem kluczy i mówił, że to normalne, że tak
właśnie trzeba. Kiedy jednak dostrzeżesz swój wzorzec, zrozumiesz, że to
bezsensowne.
Najszybciej możesz to przeanalizować za pomocą trójkąta konfliktu. To
bardzo pomocne narzędzie, ułatwiające odczytanie tego, co się z tobą
dzieje. Sprawdza się w szczególności wtedy, gdy zamierzasz coś zmienić,
gdy czujesz chaos bądź rozdrażnienie. Zobacz, jak to działa.
Trójkąt konfliktu
Trójkąt konfliktu ma postać odwróconego trójkąta, przy czym analizę
zaczynamy od dołu. To na dole jest początek naszego procesu. Wyobraź
sobie jakąś sytuację, która wywołała silne emocje. Możesz nie mieć
świadomości, jakie to emocje -?ważne jest zauważenie samej reakcji.
Kiedy pomijasz ten obszar w swoim życiu, wzrasta poziom fizjologicznego
napięcia w twoim ciele. Gdy również ten stan umyka twojej uwadze,
przechodzimy do trzeciego wierzchołka. Na szczęście na tym etapie jest
trochę łatwiej, bo używasz zwykle trzech, czterech mechanizmów typowych
dla siebie.
Przykładowa analiza
W pracy prezes miał do ciebie nieuzasadnione pretensje. Zareagowałeś ze
spokojem, tłumacząc mu okoliczności swojego zachowania. Potem jednak
długo myślałeś o tym, co mogłeś zrobić lepiej. Prawdopodobnie na dole
trójkąta jest twoja złość na prezesa o niesłuszne oskarżenia. Poziom
lęku był bardzo wysoki, a jednak wydawałeś się opanowany, musiałeś więc
odłączyć się od lęku -?nastąpiło zamrożenie, stąd pozorny spokój. Aby
ten system się utrzymał, a złość mogła zostać stłumiona, pojawiają się
krytyczne myśli na własny temat.
Mechanizmy obronne są łatwe do rozpoznania. Wiedząc, że masz takie
tendencje, następnym razem możesz zatrzymać się na wierzchołku trójkąta
i odwrócić sytuację. Stopniowo zacznij obserwować swoje ciało -
zobacz, na czym polega fizjologiczny lęk, a stąd już krótka droga do
rozpoznania emocji i uczuć. Zaczynasz łączyć konkretne zdarzenia ze
swoim zachowaniem. Powtarzalność pewnych wzorców staje się sygnałem do
budowania bardziej korzystnych dla ciebie zachowań.
Gdy następnym razem prezes zarzuci cię niesłusznymi oskarżeniami,
będziesz w stanie odeprzeć atak merytorycznie, bez wypierania sytuacji
do swojej nieświadomości i odłączania istotnych informacji z twojego
ciała.
ODWAGA BYCIA SOBĄ
Czym jest odwaga bycia sobą? Jestem przekonana, że dla wielu osób ten
termin kojarzy się jedynie z walką o swoje zdanie. Tu jednak nie chodzi
o zakładanie kolejnej maski czy postawę "będę walczyć o swoje -?od dziś
przestaję robić zakupy". W takiej sytuacji zakupy staną się kolejnym
terytorium walki. A to nigdy nie są tylko zakupy.
Mam nadzieję, że w tym rozdziale przekonałam cię, że granice, jakie
podpowiada ci umysł, nie zawsze są prawdziwe -?często to tylko myśli.
Aby spróbować je zweryfikować i zmienić, trzeba przebić się przez ich
fasadę i połączyć z innymi częściami w twoim wewnętrznym domu.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki