Położenie polityczno-wojskowe Polski w przededniu II wojny światowej było bardzo niekorzystne. Decydujący wpływ na taką sytuację miało narastające zagrożenie ze strony hitlerowskich Niemiec oraz Związku Sowieckiego. Państwa te dążyły do zmiany powojennego ładu w Europie i unicestwienia II Rzeczypospolitej, stojącej na drodze do realizacji ich polityki ekspansji. Odrzucenie propozycji a następnie żądań Berlina godzących w suwerenność państwa polskiego uruchomiło łańcuch wydarzeń, które doprowadziły do wybuchu wojny. Stanowisko zajęte w 1939 r. przez ZSRS przesądziło o agresji III Rzeszy na Polskę. Moskwa, opowiadając się po stronie Hitlera, wybrała wariant najkorzystniejszy dla siebie. Jednocześnie, co należy podkreślić, stała się czynnikiem rozstrzygającym w kwestii wojny, do której zmierzał dyktator państwa niemieckiego. Zawarcie paktu Ribbentrop-Mołotow ostatecznie przesądziło o losie Polski. Zbliżeniu niemiecko-sowieckiemu Warszawa nie była w stanie zapobiec, nawet gdyby dysponowała odpowiednimi informacjami dotyczącymi treści porozumienia, mogła jednak lepiej przygotować się na taki rozwój wydarzeń. Nie można zapomnieć, iż zobowiązania sojusznicze Wielkiej Brytanii oraz Francji w istotny sposób determinowały decyzje podejmowane przez władze II Rzeczypospolitej.
Na stan bezpieczeństwa zewnętrznego Polski wpływały przede wszystkim stosunki z obu największymi sąsiadami, relacje z sojusznikami, a także krajami zaprzyjaźnionymi. Ważną rolę w rozpoznaniu niebezpieczeństwa grożącego ze strony Niemiec i ZSRS odgrywał wywiad wojskowy. Ogromne znaczenie miało bowiem nie tylko zapewnienie stałego dopływu niezbędnych informacji, ale również ich dogłębna analiza, a następnie właściwe wykorzystanie przez czynniki rządzące. Należy podkreślić, iż decydujące zdanie co do oceny realnego stopnia zagrożenia niemieckiego oraz sowieckiego leżało w gestii nie kierownictwa Oddziału II, ale Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Ograniczenie roli "dwójki" w podejmowaniu strategicznych dla interesu państwa decyzji doprowadziło do tragicznych konsekwencji we wrześniu 1939 r.
Intensywna działalność wywiadowcza Oddziału II zarówno na kierunku zachodnim, jak i wschodnim, będąca de facto jedną z form aktywności dyplomatycznej, miała zapewnić bezpieczeństwo państwu polskiemu. Zadania związane z systematycznym przekazywaniem najwyższym władzom wojskowym II Rzeczypospolitej informacji militarnych, politycznych oraz gospodarczych dotyczących Niemiec i Związku Sowieckiego było priorytetem dla aparatu informacyjnego, a także angażowało znaczne środki finansowe i techniczne. Zmuszało też wywiad wojskowy do podejmowania działalności poza Europą.
Nie będzie zbytnią przesadą stwierdzenie, iż polski wywiad wojskowy w okresie międzywojennym był jedną z najlepszych służb informacyjnych. Już od połowy lat trzydziestych sygnalizował narastanie groźby wybuchu wojny. Pomimo że Oddział II był sprawnie działającym aparatem wywiadowczym nie oznacza to, iż pracował idealnie i nie popełniał poważnych błędów. W 1939 r. "dwójka" prawidłowo rozpoznała zamiary militarne III Rzeszy, jednak nie zdołała przewidzieć zbliżenia między Niemcami a ZSRS oraz uzyskać informacji o ich tajnym porozumieniu, które przyczyniło się do klęski Polski.
W ostatnim czasie wyraźnie widać wzrost zainteresowania badaczy zagadnieniami związanymi z wywiadem wojskowym II Rzeczypospolitej, i znajduje to odzwierciedlenie w licznych publikacjach. Wiele jednak węzłowych kwestii dotyczących tej problematyki nie zostało w dalszym ciągu wyjaśnionych. Z kolei inne wymagają nowego naświetlenia z powodu szerszego dostępu do materiałów archiwalnych oraz jednostronnego przedstawiania działalności Oddziału II przez niektórych historyków. Poważnym utrudnieniem w prowadzeniu badań nad dziejami polskiego wywiadu wojskowego jest nie tylko specyfika pracy wywiadowczej, ale również brak pełnej dokumentacji, która uległa zniszczeniu lub też w dalszym ciągu z różnych powodów nie jest udostępniona. Postępowi prac zapewne nie sprzyja również negatywny odbiór społeczny instytucji służb informacyjnych oraz ludzi z nimi związanych.
Głównym celem pracy nie jest przedstawienie całości funkcjonowania Oddziału II w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej, lecz stopnia rozpoznania przygotowań niemieckich i sowieckich do agresji na Polskę w 1939 r., co stanowiło najważniejszy sprawdzian dla wywiadu wojskowego II Rzeczypospolitej od zakończenia zwycięskiej wojny z Rosją bolszewicką. W związku z tym autor nie zajął się - o ile nie było to konieczne - wywiadem skierowanym na istniejącą do połowy marca 1939 r. Czechosłowację, a także na Republikę Litewską. Pominięte zostały również problemy związane z działalnością dywersyjną prowadzoną w ramach Oddziału II przez Ekspozyturę nr 2.
Do ścisłych kwestii będących przedmiotem badań należą odpowiedzi na następujące pytania: Czy Oddział II został należycie przygotowany do działania w warunkach wojennych? Jakie były możliwości prowadzenia prac informacyjnych w III Rzeszy oraz Związku Sowieckim? Jak wyglądała organizacja wywiadu wojskowego w 1939 r.? W jakim stopniu zmiany kadrowe, które następowały w ciągu tego roku, przyczyniły się do osłabienia efektywności działań wywiadowczych prowadzonych przez "dwójkę"? Autor starał się również odpowiedzieć na pytanie, w jakim zakresie informowano naczelne władze wojskowe o niemieckich przygotowaniach wojennych. Do ważniejszych zagadnień należało także wyjaśnienie, czy wiadomości uzyskiwane przez Oddział II były należycie wykorzystywane przez czynniki polityczne i wojskowe Polski? Dlaczego wkroczenie Armii Czerwonej na ziemie polskie stanowiło zaskoczenie dla kierownictwa wywiadu oraz najwyższych władz II Rzeczypospolitej? Jak wyglądało rozpoznanie wywiadowcze ZSRS przed wybuchem II wojny światowej oraz jaki charakter miała współpraca "dwójki" ze służbami informacyjnymi innych państw w 1939 r.?
Do tej pory zagadnienia związane z rozpoznaniem przez Oddział II narastającego zagrożenia wojennego ze strony Niemiec oraz Związku Sowieckiego przedstawiano oddzielnie dla kierunku zachodniego i wschodniego. Publikacje poświęcone tej problematyce obejmowały również szerszy przedział czasowy: w przypadku III Rzeszy od dojścia Hitlera do władzy w 1933 r., a ZSRS - z reguły od podpisania traktatu ryskiego w 1921 r. Wydarzenia ostatniego roku pokoju stanowiły zaledwie ich cząstkę i były w nich de facto przedstawiane jako zwieńczenie działań zmierzających do zniszczenia Polski. Niniejsze opracowanie po raz pierwszy w historiografii w sposób całościowy omawia rozpoznanie w 1939 r. przez Oddział II zarówno zagrożenia niemieckiego, jak i sowieckiego.
Należy podkreślić, że wywiad wojskowy II Rzeczypospolitej pracował w specyficznych warunkach, które w czasie pokoju zbliżone były do wojennych, więc wybór cezury pracy nie stanowił łatwego zadania. Ostatecznie jej ramy chronologiczne obejmują okres od marca do września 1939 r. Za przyjęciem daty początkowej przemawia zajęcie przez Wehrmacht reszty państwa czechosłowackiego. Wydarzenie to miało istotny wpływ na zmianę w funkcjonowaniu Oddziału II. Ponadto na przełomie marca i kwietnia wywiad wojskowy rozpoczął stopniowe przechodzenie na wojenny tryb pracy. Cezurę końcową stanowi wkroczenie Armii Czerwonej na Kresy Wschodnie.
Spośród opracowań poświęconych niemieckim przygotowaniom do wojny z Polską na szczególną uwagę zasługuje praca Aleksandra Woźnego1. Działalność polskiego wywiadu wojskowego na kierunku zachodnim przedstawili Henryk Ćwięk2 oraz Robert Majzner3. Nie można pominąć również pionierskich monografii Leszka Gondka4 i Władysława Kozaczuka5, które odegrały znaczącą rolę w badaniach nad dziejami Oddziału II. Funkcjonowanie wywiadu wojskowego II Rzeczypospolitej skierowanego na Związek Sowiecki najpełniej dotychczas przedstawili Andrzej Pepłoński6 oraz Wojciech Włodarkiewicz7. Problematyką tą zajmował się też Ryszard Szawłowski8, ograniczając swoje rozważania do pracy "dwójki" w przededniu II wojny światowej, co było szczególne pomocne przy opracowaniu niniejszej książki. Cenne okazały się również inne opracowania Andrzeja Pepłońskiego9 poświęcone zmaganiom na tajnym froncie. Kwestie związane z oceną zagrożenia niemieckiego oraz sowieckiego, a także działalności Oddziału II w okresie dwudziestolecia międzywojennego przedstawiają Marian Zgórniak, Andrzej Misiuk, Marian Leczyk i Tadeusz Kmiecik10. Autor wykorzystał też swoje wcześniejsze ustalenia odnośnie współpracy "dwójki" z grupą wywiadowczą płk. Františka Moravca w ostatnich miesiącach pokoju11.
[...]
