2.
Źródła i metody wyszukiwania informacji
Mając wybrany temat i wstępnie zarysowaną koncepcję publikacji, możemy przystąpić do wyszukiwania literatury przedmiotu. Informacje o publikacjach naukowych gromadzone są w internecie w wielu miejscach. Ze względu na rozproszenie źródeł w pierwszej części rozdziału omówimy ich typy wraz z przykładami4, a następnie przedstawimy najpopularniejsze strategie wyszukiwawcze. W ostatnim podrozdziale szczegółowo scharakteryzujemy zawartość i możliwości wyszukiwawcze wybranych wyszukiwarek i katalogów, które naszym zdaniem są optymalne, czyli indeksują najwięcej zasobów, udostępniając zazwyczaj pełne treści tekstów, lub wyróżniają się unikatową zawartością.
2.1. Elektroniczne źródła informacji
Największą zaletą prezentowanych w rozdziale elektronicznych źródeł informacji jest ich dostępność online. Materiały źródłowe znajdziemy przede wszystkim w bazach bibliograficznych, katalogach bibliotek, bazach danych rejestrujących książki i artykuły z czasopism, bibliotekach cyfrowych, repozytoriach i wyszukiwarkach naukowych. W niektórych miejscach zamieszczane są same opisy bibliograficzne, w innych są one uzupełnione o charakterystykę treści, np. słowa kluczowe i abstrakt, ale coraz częściej mamy dostęp do pełnych treści dokumentów. Przyjrzyjmy się zatem zawartości najważniejszych źródeł gromadzących informacje o piśmiennictwie z zakresu nauk humanistycznych.
2.1.1. Bazy bibliograficzne
Z założenia najbardziej kompletnym źródłem informacji o piśmiennictwie jest bibliografia, czyli "uporządkowany zbiór opisów bibliograficznych dokumentów dobranych według określonych kryteriów, którego celem jest informowanie o istnieniu tych dokumentów, na ogół bez względu na miejsce ich przechowywania"5. Bibliografie tworzone są przez specjalistów, co sprawia, że stanowią one rzetelne wykazy piśmiennictwa, a bibliografie dziedzinowe są najlepszym źródłem informacji o publikacjach z danego obszaru tematycznego. Obecnie bibliografie coraz częściej ukazują się w wersji elektronicznej, najczęściej w formie baz danych, których interfejs wyszukiwawczy umożliwia szybsze i łatwiejsze odnalezienie prac na dany temat niż w bibliografiach drukowanych. W bazach bibliograficznych znajdziemy przede wszystkim opisy dokumentów - podstawowe dane, jak autor/redaktor, tytuł, miejsce wydania, rok i inne. Opisy często uzupełnione są o charakterystykę treści, np. słowa kluczowe, klasyfikację czy temat; w wielu źródłach znajdziemy też abstrakt. Rzadko otrzymujemy bezpośredni dostęp do treści dokumentu w wersji elektronicznej, toteż w przypadku interesującej nas publikacji będziemy musieli skorzystać z innych baz książek/czasopism lub katalogu biblioteki.
Najważniejszym zasobem bibliograficznym o najnowszych polskich publikacjach jest bieżąca bibliografia narodowa, opracowywana przez Bibliotekę Narodową (BN), w której możemy znaleźć opisy książek, czasopism, artykułów z czasopism, dokumentów elektronicznych, kartograficznych i dźwiękowych. Z perspektywy wyszukiwania materiałów do przygotowania publikacji naukowej najbardziej interesujący jest dla nas Przewodnik Bibliograficzny, wydawany od 1946 r. i rejestrujący opisy książek, oraz istniejąca od 1947 r. Bibliografia Zawartości Czasopism, w której zamieszczone są opisy artykułów z wybranych polskich czasopism, w tym od 2016 r. ze wszystkich czasopism naukowych. Przewodnik Bibliograficzny ukazuje się co tydzień, a Bibliografia Zawartości Czasopism co miesiąc w formie plików PDF, a opisy są w nich uporządkowane w działach tematycznych według schematu Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej. W kolejnych wydaniach bibliografii możemy na bieżąco śledzić najnowsze publikacje z interesujących nas obszarów tematycznych. Opisy bibliograficzne opracowywane są na podstawie egzemplarzy obowiązkowych otrzymywanych przez Bibliotekę Narodową, co może powodować braki w wykazach wynikające z tego, że nie wszyscy wydawcy przekazują egzemplarze wydawanych przez siebie publikacji. Wszystkie publikowane w Przewodniku Bibliograficznym i Bibliografii Zawartości Czasopism opisy znajdziemy w katalogu Biblioteki Narodowej dostępnym online (https://www.bn.org.pl/) oraz w bazach bibliograficznych w systemie MAK (http://mak.bn.org.pl/wykaz.htm). Poza ogólną bibliografią bieżącą Biblioteka Narodowa opracowuje bibliografie specjalne (dziedzinowe, retrospektywne), a ich wykaz znajdziemy na stronie BN (https://www.bn.org.pl/bibliografie/bibliografia-narodowa).
Oprócz bibliografii ogólnych w internecie udostępniane są też bibliografie dziedzinowe, rejestrujące publikacje z poszczególnych dziedzin lub kilku pokrewnych obszarów tematycznych. Bibliografie dziedzinowe są najbardziej szczegółowym źródłem bieżącej i historycznej informacji o danej dyscyplinie, rejestrują więcej tytułów czasopism niż Bibliografia Zawartości Czasopism, a także zawartość dzieł zbiorowych i inne typy dokumentów. Opisy często uzupełniane są o abstrakty, adnotacje dotyczące treści czy linki do pełnych tekstów. Przykładem takiej bibliografii, będącej źródłem informacji o polskim piśmiennictwie z zakresu antropologii kulturowej, społecznej, etnologii, etnografii, muzealnictwa i folklorystyki, jest Bibliografia Etnografii Polskiej (http://odie.ptl.info.pl/). W bazie znajdziemy prace naukowe i popularno-naukowe polskich etnologów od lat 20. XX w. do 2011 r., a także wybrane publikacje z pokrewnych antropologii dyscyplin humanistycznych i społecznych. Opisy bibliograficzne uzupełnione są o słowa kluczowe i dziedziny (zakresy tematyczne). Prace naukowe z filozofii możemy przeglądać w Polskim Indeksie Filozoficznym (http://pif.up.krakow.pl/index.htm). Mimo że baza nie jest systematycznie aktualizowana, to znajdziemy w niej opisy bibliograficzne książek i czasopism wydawanych w Polsce od 1945 r., a także artykułów, recenzji, sprawozdań i przekładów wybranych czasopism. Przydatnym źródłem informacji dla historyków jest Bibliografia Historii Polskiej (https://bibliografia.ipn.gov.pl/bhp/katalog-on-line/8338, Katalog.html), w której zamieszczane są opisy bibliograficzne książek i artykułów z czasopism dotyczących historii Polski w jej historycznych granicach, a także dziejów emigracji i Polonii. Wybrane opisy uzupełnione są o spisy treści lub adnotacje dotyczące zawartości publikacji. Obecnie dostępne są roczniki 1980-2011. Obszerny wykaz specjalistycznych źródeł informacji dla historyków znajdziemy w pracy Zbigniewa Osińskiego6.
Znacznie większy wybór baz bibliograficznych w internecie mamy dla filologii7, ale w większości przypadków są to źródła o publikacjach wydanych w przeszłości. Bibliografia BARA (http://bar.ibl.waw.pl/cgi-bin/makwww.exe?BM=1) jest Retrospektywną Bibliografią Literackiej Zawartości Czasopism XIX i XX w. (do 1939 r.). Obecna wersja bazy8 zawiera niemal 380 tysięcy rekordów, obejmujących przede wszystkim teksty literackie oraz felietony, eseje, reportaże, recenzje. W Polskiej Bibliografii Literackiej 1988-2003 (http://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/) znajdziemy prace z teorii i historii literatury, krytyki literackiej, teatralnej i filmowej, literatury współczesnej i życia literackiego, teksty literackie i paraliterackie oraz inne formy recepcji literatury. Rejestrowane są książki, a także zawartość dzienników ogólnopolskich, krajowych periodyków literackich, kulturalnych, kulturalno-społecznych, seryjnych wydawnictw placówek naukowych, wybranych tytułów prasy emigracyjnej oraz zagranicznych czasopism naukowych poświęconych problematyce krajów słowiańskich9. Ich opisy uzupełnione są o adnotacje dotyczące treści. Bibliografia Staropolska (http://www.staropolska.pl/bibliografia/index.html) gromadzi podstawowe informacje o wydawnictwach książkowych z zakresu literatury i kultury staropolskiej od 2000 r. Opisy bibliograficzne literatury staropolskiej i XIX-wiecznej znajdziemy w Bibliografii Polskiej Estreicherów. W Elektronicznej Bazie Bibliografii Estreicherów (https://www.estreicher.uj.edu.pl/home/) możemy przeglądać skany wszystkich stron Bibliografii. Ponadto możemy wyszukiwać publikacje w poszczególnych częściach bazy, które są sukcesywnie uzupełniane. W Bibliografii Staropolskiej i Bibliografii XIX wieku znajdziemy po 190 tysięcy rekordów. Bibliograficzna baza iSybislaw (http://www.isybislaw.ispan.waw.pl/) gromadzi opisy światowego piśmiennictwa z zakresu językoznawstwa slawistycznego (językoznawstwo slawistyczne, językoznawstwo konfrontatywne i kontrastywne słowiańsko-niesłowiańskie, językoznawstwo teoretyczne i ogólne). Znajdziemy w niej opisy bibliograficzne różnego typu prac naukowych: książek, czasopism i artykułów od 1992 r. do dnia dzisiejszego, co daje łącznie ponad 21 tysięcy rekordów. Opisy bibliograficzne uzupełnione są o słowa kluczowe i klasyfikację, a czasami abstrakty, tagi i linki do pełnych tekstów.
Literaturę naukową znajdziemy także w bazach bibliograficznych, które zawierają jednocześnie informacje o cytowaniach. Zaletą tych baz jest to, że oprócz opisów bibliograficznych i abstraktów mamy możliwość przeglądania literatury cytowanej w odnalezionych publikacjach oraz wyszukiwania autorów i tekstów, na które powołują się inni. Dzięki temu możemy dotrzeć do materiałów powiązanych tematycznie bez konieczności używania słów kluczowych czy klasyfikacji.
W Polsce w ramach Wirtualnej Biblioteki Nauki (https://wbn.icm.edu.pl/) uczelnie i inne instytucje naukowe mają dostęp do dwóch baz tego typu: Scopus i Web of Science (WoS). Są to bazy multidyscyplinarne, zawierające informacje także o publikacjach z nauk humanistycznych, w których pojawiają się linki do pełnych tekstów w wolnym dostępie. Jeśli chcemy w nich wyszukiwać, musimy udać się do biblioteki mającej dostęp do baz i skorzystać z nich na miejscu. Jako zapisany użytkownik biblioteki możemy korzystać z nich zdalnie. Bazy mają jednak pewne wady: przede wszystkim nauki humanistyczne są w nich słabo reprezentowane, ponadto dominują tam publikacje w języku angielskim10. W bazie Scopus indeksowanych jest około 3500 czasopism z nauk humanistycznych i sztuki, a także książki, materiały konferencyjne i serie wydawnicze. Obecnie w bazie znajduje się 60 milionów rekordów, w tym ponad 3 miliony rekordów prac z nauk humanistycznych i sztuki. W bazie Web of Science Core Collection znajdziemy 100 milionów rekordów z 33 tysięcy czasopism, indeksowane są także materiały konferencyjne i monografie. W bazie mamy oddzielną część dla nauk humanistycznych: Art and Humanities Citation Index, która zawiera 4,6 miliona rekordów, indeksując 2500 czasopism od 1975 r., ponadto materiały konferencyjne (Conference Proceedings Citation Index - Social Science & Humanities) i książki (Book Citation Index - Social Sciences & Humanities).
Cytowania znajdziemy również w wyszukiwarce Google Scholar, którą omawiamy w części rozdziału dotyczącej wyszukiwarek naukowych.
2.1.2. Katalogi bibliotek dostępne online
Podstawowym źródłem informacji o zasobach konkretnej biblioteki jest jej katalog OPAC (Online Public Access Catalog), czyli cyfrowy katalog ogólnodostępny w internecie, w którym możemy wyszukiwać publikacje według różnych kryteriów (także charakteryzujących treść), sprawdzać informacje o ich dostępności (czy możemy wypożyczyć, czy tylko skorzystać w czytelni, czy zbiory są wypożyczone/udostępnione i do kiedy). Korzystając z tych katalogów należy pamiętać, że nie zawsze znajdziemy w nich informacje o wszystkich zasobach biblioteki (szczególnie tych starszych, archiwalnych), ewentualnie część katalogu może być prezentowana w formie zdigitalizowanych tradycyjnych kart katalogowych, które najczęściej przeglądamy zdjęcie po zdjęciu jak tradycyjny katalog. Biblioteki informują na swoich stronach WWW, bardzo często w samym katalogu OPAC, że informacje o jakichś zbiorach nie są jeszcze dostępne online. Wyszukiwanie informacji o publikacjach w katalogu OPAC jest jednak dosyć uciążliwe, gdyż pokazuje on tylko zasoby znajdujące się w danej bibliotece, gdybyśmy więc chcieli otrzymać kompletny wykaz piśmiennictwa na dany temat, musielibyśmy przejrzeć katalogi kilku czy nawet kilkunastu bibliotek. Katalogi bibliotek będą więc przydatne, gdy mamy już gotowy spis literatury i chcemy dotrzeć do fizycznych egzemplarzy, których nie znaleźliśmy online. Wtedy najlepiej jednak korzystać z meta/multi wyszukiwarek11, przeglądających zasoby wielu bibliotek jednocześnie. Zasoby polskich bibliotek możemy przeszukiwać w:
Nukat (http://katalog.nukat.edu.pl) - katalog centralny 170 polskich bibliotek naukowych i akademickich, zawiera łącznie ponad 4 miliony rekordów bibliograficznych książek, czasopism, artykułów, rozdziałów i innych typów dokumentów;
KARO (http://karo.umk.pl) - wyszukiwarka umożliwiająca jednoczesne przeszukiwanie 224 katalogów bibliotek szkół wyższych, instytutów badawczych, bibliotek publicznych, pedagogicznych, katalogu Nukat i katalogu Biblioteki Narodowej oraz bibliotek cyfrowych (sami wybieramy, które katalogi przeszukujemy);
Fidkar (http://fidkar.fides.org.pl) - wyszukiwarka, która umożliwia jednoczesne wyszukiwanie w wielu katalogach bibliotecznych, przede wszystkim katalogach bibliotek kościelnych i bibliografiach Fides, ale też w katalogu Nukat, katalogach i bibliografiach Biblioteki Narodowej, katalogu Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy oraz katalogach bibliotek zagranicznych: Library of Congress, Universite catholique de Louvain w Belgii i Royal Library w Danii (sami decydujemy, które katalogi chcemy przeszukiwać).
Biblioteka Narodowa realizuje w tej chwili projekt "e-usługi OMNIS". W niedalekiej przyszłości udostępniona zostanie zintegrowana wyszukiwarka OMNIS, w której będzie można wyszukiwać zasoby wszystkich bibliotek w Polsce oraz przeszukiwać pełne teksty książek, czasopism i artykułów w postaci cyfrowej.
Istnieje także możliwość przeszukiwania zasobów bibliotek zagranicznych. Największym i najbardziej znanym katalogiem centralnym, w którym możemy przeszukiwać zasoby ponad 10 tysięcy bibliotek z całego świata, jest WorldCat (https://www.worldcat.org/). Znajdziemy w nim opisy 2 miliardów dokumentów (książek, DVD, CD oraz dokumentów elektronicznych - artykułów naukowych, audiobooków i innych). Oprócz wyszukania opisów dokumentów możemy sprawdzić - na podstawie kodu pocztowego - w jakiej najbliższej mu lokalizacji dokument jest dostępny. Zalogowani użytkownicy mogą korzystać z dodatkowych funkcji, np. oceniać publikacje, pisać recenzje lub tworzyć listy wybranych dokumentów. Wyszukiwarką o zasięgu ogólnoświatowym jest KVK - Karlsruhe Virtual Catalog (http://kvk.bibliothek.kit.edu), w której oprócz katalogów wybranych bibliotek niemieckich, austriackich i szwajcarskich, europejskich bibliotek narodowych i katalogów centralnych, w tym WorldCat, możemy przeszukiwać zawartość kilku księgarń internetowych oraz innych źródeł cyfrowych (bibliotek cyfrowych, baz danych książek i czasopism czy zasobów otwartych).
