Przypisy

[1] Jedną z pozycji książkowych, którą warto przytoczyć (z perspektywy 2018 roku, czyli końcowych prac nad niniejszą monografią) jest: A. Adegboyega, J. Millard (red.), Government 3.0 - Next Generation Government Technology Infrastructure and Services Roadmaps, Enabling Technologies & Challenges, Springer International Publishing AG, Switzerland, 2017.

[2] Koncepcja sformułowana przez Nassima Nicholasa Taleba, w książce zatytułowanej The Black Swan; The Impact of The Highly Improbable, Random House, New York, 2007. Koncepcja "Czarnych Łabędzi" zostanie dokładniej zaprezentowana w ostatnim rozdziale opracowania.

[3] A. Sobczak, Cyfrowa Transformacja Państwa, Ośrodek Studiów nad Cyfrowym Państwem, http://www.cyfrowepanstwo.pl/wizja-cyfrowego-panstwa/cyfrowa-transformacja-organizacji-publicznych/, dostęp: 10.10.2016. Andrzej Sobczak definiuje transformację organizacji jako szczególny rodzaj zmiany organizacyjnej, zachodzący w określonym przedziale czasu, polegający na przekształceniu owej organizacji, czego efektem ma być lepsze funkcjonowanie w przyszłości. W odniesieniu do pojęcia "Cyfrowa transformacja państwa", można zatem przyjąć, że obywatele mogliby oczekiwać od podmiotów publicznych wysokiego standardu świadczonych usług, na wzór przedsiębiorstw, przy jednoczesnym racjonalnym finansowaniu powyższych działań. Kanały świadczonych usług miałyby obejmować zarówno tradycyjne metody (wizyta w urzędzie, poczta, faks), jak i elektroniczne sposoby interakcji urząd-obywatel (sieć www, w tym internet mobilny, telewizja cyfrowa).

[4] Tamże.

[5] Ciekawym, wręcz rewolucyjnym przykładem, może być metoda CRISPR, umożliwiająca genetyczną modyfikację fragmentu kodu DNA. Metoda ta może mieć zastosowanie w udoskonalaniu przyszłego człowieka, już na etapie funkcjonowania zarodków, poprzez selekcję pożądanych oraz eliminację niepożądanych cech genetycznych - przyp. autora; za: G. Lindenberg, Ludzkość poprawiona. Jak najbliższe lata zmienią świat, w którym żyjemy, Wydawnictwo Otwarte, Kraków, 2018, część I. W Roli Półbogów, s. 17-55.

[6] Ciekawego przykładu statystycznego pojmowania zdarzeń z perspektywy osób współczesnych dostarcza izraelski badacz historii i przyszłości cywilizacji ludzkiej, Yuval Noah Harari, w książce zatytułowanej Homo Deus A Brief History of Tomorrow, odnosząc się do pierwszych osobistych doświadczeń w obcowaniu z internetem w roku 1993. Harari, jako nastolatek, wspólnie z kolegami, miał okazję przyjrzeć się działaniu niezwykłego, jak na tamte czasy, połączenia modemowego, w domu kolegi Ido (obecnie naukowca zajmującego się systemami informatycznymi). Po wielu nieudanych próbach Ido nawiązał połączenie z siecią komputerową pobliskiego uniwersytetu, jednak nie potrafił wytłumaczyć, co konkretnie mogło wynikać z ustanowienia połączenia sieciowego, poza enigmatycznym stwierdzeniem, że można umieszczać tam "różne rzeczy". Rozbawieni nastolatkowie, zgodnie z przytoczoną opowieścią, przez kilka kolejnych tygodni robili sobie żarty z nieszczęsnego pasjonata wczesnego komercyjnego internetu, nie zdając sobie sprawy z tego, jak cyberprzestrzeń zmieni funkcjonowanie globalnego społeczeństwa w okresie niecałych dwudziestu pięciu lat. Yuval Noah Harari przytacza ten przykład, jako ilustrację do postawionej przez siebie tezy, zakładającej, że nawet najbardziej uznani eksperci, na podstawie przeszłych doświadczeń, nie są w stanie jednoznacznie wskazać, czy cywilizacja ludzka dokona przełomowych odkryć technologicznych, polegających np. na modyfikacji genetycznej przed narodzinami dziecka, mającej na celu wyodrębnienie najbardziej pożądanych oraz eliminację szkodliwych elementów genomu, czy też na uzyskaniu przez systemy sztucznej inteligencji zdolności kognitywnych charakterystycznych dla ludzi. Harari zakłada, że większość ekspertów ogranicza swój potencjalny przyszły horyzont poznawczy do okresu np. realizacji grantów badawczych lub aktywności zawodowej jako np. pracownicy badawczy. Dlatego też określenie "bardzo odległa perspektywa" może oznaczać okres najbliższych dwudziestu lat, natomiast określenie "nigdy" może odwoływać się do okresu pięćdziesięciu lat; za: Y.N. Harari, Homo Deus A Brief History of Tomorrow, Penguin Random House, London, UK, 2017, s. 57-58.

[7] Y.N. Harari, Homo Deus..., s. 34-38, dane statystyczne za: Age-standardized suicide rates (per 100 000 population), 2016, World Health Organization, 2018, http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/mental_health/suicide_rates/atlas.html, dostęp: 20.03.2018. Dodatkowo, autor niniejszej monografii, w celu lepszego uzmysłowienia powyższej problematyki, przytacza fragmenty posiedzenia Komisji Spraw Zagranicznych i Unii Europejskiej Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29.03.2017 roku, z udziałem kandydata na ambasadora Polski w Korei Południowej, profesora Piotra Ostaszewskiego. Niżej znajdują się fragmenty jego wypowiedzi: "Ja byłem tam (w Korei Południowej - przyp. autora) już 9 razy i patrząc na problemy społeczne, które tam są... Tak może na marginesie powiem, że tam jest 50 samobójstw na dobę [...] Władze w Seulu bardzo się cieszą, bo z mostu Mapo rzucają się tygodniowo już tylko 3 osoby, a nie 7. Skok z mostu Mapo to jest oczywiście złamanie karku, uderzenie w taflę wody i... Właściwie nie ma tu o czym mówić. Inna kategoria samobójców to są ludzie starsi, którzy wypijają pestycydy. To jest śmierć w straszliwych mękach. Te samobójstwa wynikają z braku emerytur, z tego, że pękają struktury rodzinne, że dzieci często pozbywają się starszych rodziców i przenoszą ich do jakichś tam wiosek. To jest problem, który jest problemem społecznym". Profesor Ostaszewski dodaje również "Ja wpadłem na pewien pomysł, o którym tak na zakończenie mogę państwu powiedzieć. Chodzi o wykorzystanie pewnego rodzaju patentów z Polski, np. uniwersytetów trzeciego wieku dla starszych ludzi. Ktoś od nas mógłby coś takiego zainicjować, zaproponować i zorganizować wspólnie ze stroną koreańską". Za: Posiedzenie Komisji Spraw Zagranicznych i Unii Europejskiej (nr 96) w dniu 29.03.2017, Senat Rzeczypospolitej Polskiej, https://www.senat.gov.pl/prace/komisje-senackie/przebieg,7091,1.html, dostęp: 20.03.2018.

[8] A.W. Khan, Citizenship and Belonging: A Socio-Political Paradigm Shift, PUTAJ Humanities and Social Sciences, Vol. 20, 2013, s. 87-88; Cyber Yugoslavia, http://www.juga.com/, dostęp: 12.10.2016.

[9] P. Kuczma, dysertacja doktorska Dane z internetu. Rola rafinacji informacji sieciowej w kampaniach wyborczych pod kierunkiem naukowym prof. dr. hab. inż. Włodzimierza Gogołka oraz dr. Krzysztofa Kowalika, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, luty 2016, s. 199-200. Autor rozprawy wskazuje na potrzebę wprowadzenia częstych iteracji (powtórzeń) owego procesu w sposób możliwie jak najbardziej zautomatyzowany, w czasie rzeczywistym, zgodnie z założeniem prof. Agnieszki Rothert, według której system mechaniczny mógłby być określony mianem cybernetycznego pod warunkiem występowania mechanizmu pętli sprzężenia zwrotnego służącego do kontroli jego operacji; byłby to zatem system samoregulujący się, niepotrzebujący ludzkiego nadzoru do sprawnego funkcjonowania; za: A. Rothert, Cybernetyczny porządek polityczny, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa, 2005, s. 10.

[10] P. Kuczma, tamże, s. 200, za: A. Rothert, Cybernetyczny porządek polityczny, Warszawa, 2005, s. 10.

[11] J.E. Fountain, Building the Virtual State: Information Technology and Institutional Change, Brookings Institution Press, Washington D.C., 2001, s. 24-25.

[12] Anglojęzyczny termin: Virtual Agencies.

[13] J.E. Fountain, Building the Virtual State ..., s. 27.

[14] G.D. Garson, Public Information Technology and E-Governance: Managing the Virtual State, Jones and Bartlett Publishers, Inc, Mississauga, 2006, s. xii.

[15] Tamże, s. 18-19.

[16] W książce Public Information Technology and E-Governance: Managing the Virtual State zawarto również nieco odmienne interesujące rozróżnienie pomiędzy pojęciami government (administracja publiczna) oraz governance (administrowanie), odnosząc się do rozróżnienia, jakiego dokonał amerykański badacz Donald F. Kettl w wydanej w 2002 roku monografii The Transformation of Governance. Otóż Kettl, dokonując historycznej analizy amerykańskiej administracji publicznej, zdefiniował administrację publiczną (lub zamiennie rząd) jako zbiór instytucji działających na rzecz społeczeństwa na zasadzie realizacji polityki publicznej. Dla odróżnienia, administrowanie (governance) należy rozumieć jako wynik wzajemnego oddziaływania sektora publicznego oraz jego otoczenia administracyjnego, politycznego i społecznego. Dla Kettla fundamentem efektywnego zarządzania publicznego w Stanach Zjednoczonych u progu XXI wieku miało być zespolenie government i governance.

[17] M. Sławińska, H. Witczak (red.), Podstawy metodologiczne prac doktorskich w naukach ekonomicznych, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 2008, s. 11-13.

[18] Tamże, s. 13-14.

[19] Proces wyprowadzania Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej określany jest mianem Brexit - takim też określeniem autor będzie się posługiwał w dalszej części monografii.

[20] Skrót od anglojęzycznego określenia Artificial Intelligence (sztuczna inteligencja).

[21] Publicystyczne określenie odnoszące się do referendum w sprawie ewentualnego wystąpienia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, którego termin przypadał na 23 czerwca 2016 roku.

[22] D.M. West, WMRC Global E-Government Survey, Taubman Center for Public Policy, Brown University, Providence, Rhode Island, USA, October, 2001, http://www.insidepolitics.org/egovt01int.html, dostęp: 22.10.2016.

[23] E. Lau, OECD E-government Project E-Government for Better Government, Public Governance and Territorial Development Directorate, Public Governance Committee, Organisation for Economic Co-operation and Development, Meeting of OECD e-Government Network, 30 March 2005, Paris, s. 3 http://www.oecd.org/officialdocuments/publicdisplaydocumentpdf/?cote=GOV/PGC/EGOV(2005)1&docLanguage=En, dostęp: 22.10.2016.

[24] M. Luterek, e-government Systemy informacji publicznej, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa, 2010, s. 33.

[25] Brief e-Government, The World Bank, May 19, 2015, http://www.worldbank.org/en/topic/ict/brief/e-government, dostęp: 22.10.2016.

[26] K. Oakley, Integrated Project 1, Making Democratic Institutions Work e-Governance Workshop What is e-Governance, Council of Europe, Strasbourg, 10-11 June, 2002, https://www.coe.int/t/dgap/democracy/activities/ggis/e-governance/work_of_egovernance_committee/Kate_Oakley_eGovernance_en.asp, dostęp: 22.10.2016.

[27] Commission of the European Communities, The eEurope 2005 Action Plan: an Information Society for Everyone, Brussels, 28 May 2002, http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=LEGISSUM:l24226&from=EN, dostęp: 22.10.2016.

[28] J. Lodge, Towards an e-Commonwealth? A Tool for Peace and Democracy? The Roundtable. The Commonwealth Journal of International Affairs, Volume 92, 2003, Issue 372, s. 615-616. Warto nadmienić, że wskazane przez autorkę udogodnienie w postaci stworzenia dzięki e-government źródła obiektywnej informacji, daje zainteresowanym obywatelom i grupom obywatelskim możliwość uzyskiwania obiektywnego przekazu na podstawie pierwotnych danych, pozbawionego "interpretacyjnego" wpływu mediów, grup interesów czy też ugrupowań politycznych.

[29] H. Michel, e-Administration, e-Government, e-Governance and the Learning City: a Typology of Citizenship Management Using ICTs, The Electronic Journal of e-Government 2005, Volume 3 Issue 4, s. 215-216 www.ejeg.com/issue/download.html?idArticle=74, dostęp: 22.10.2016. Autorka posiłkuje się również porównaniem, wskazującym, że governance uwypukla sposób podejmowania decyzji, z kolei government wskazuje na techniczny wymiar procesu podejmowania decyzji.

[30] M. Finger, G. Pécoud, From e-Government to e-Governance? Towards a Model of e-Governance, The Electronic Journal of e-Government 2003, Volume 1, Issue1, s. 58-60, www.ejeg.com/issue/download.html?idArticle=218, dostęp: 22.10.2016.

[31] Pojęcie "ergonomia" zostało zaprezentowane m.in. przez W.B. Jastrzębowskiego przy analizie stosunków zachodzących między człowiekiem a pracą i jej wynikami: "Ergonomia może być określana jako interdyscyplinarna nauka, zajmująca się przystosowaniem maszyn, narzędzi, środowiska oraz warunków pracy do anatomicznych, psychofizycznych cech i możliwości człowieka. Takie działania zapewniają sprawne, bezpieczne i wydajne wykonanie pracy, przy niewielkim koszcie biologicznym", za: Historia ergonomii, http://ergonomia-polska.com/07_03_ergonomia.htm, dostęp: 22.10.2016.

[32] D.C. Misra, Defining e-Government: A Citizen-centric Criteria-based Approach, 10th National Conference on e-Governance, February 2-3, 2006, Bhopal, Madhya Pradesh, India UNPAN, New York 2007, s. 1-3, http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/UNPAN/UNPAN025373.pdf, dostęp: 22.10.2016.

[33] M. Luterek, e-government Systemy..., s. 35-36. Autor wskazuje również na dodatkowe problemy definicyjne wynikające z wielości terminów i form anglojęzycznych. Autor wymienia następujące terminy funkcjonujące w języku angielskim: eGovernment, e-government (e-Government), Electronic government, eGov czy też wykorzystywany głównie w Wielkiej Brytanii termin Transformational government oraz popularny w Stanach Zjednoczonych termin Digital government. Na potrzeby niniejszego opracowania zastosowane zostały terminy e-government oraz eGov 3.0 (zamiennie używany jako Cyfrowe Państwo), dokładniej scharakteryzowany w rozdziale 5 niniejszej monografii, zatytułowanym Cyfrowe Państwo (e-Gov 3.0).

[34] M. Luterek, tamże, s. 36.

[35] M. Luterek, tamże, s. 36.

[36] E. Ziemba, T. Papaj, M. Jadamus-Hacura, Czynniki sukcesu e-government - perspektywa Polski i województw, Problemy Zarządzania, Vol. 13, nr 2(52), t. 1, Wydział Zarządzania UW, Warszawa, 2015, s. 178, http://yadda.icm.edu.pl/yadda/element/bwmeta1.element.ekon-element-000171400609, dostęp: 23.10.2016.

[37] E. Ziemba, T. Papaj, M. Jadamus-Hacura, tamże, s. 178. Autorzy opracowania przy formułowaniu powyższej koncepcji powołują się na definicje e-governance zaproponowane m.in. przez: A.V. Anttiroiko, Electronic Government: Concepts, Methodologies, Tools, and Applications. New York: Hershey, 2008; A. Cordella, F. Lannacci, Information Systems in the Public Sector: The e-Government Enactment Framework, Journal of Strategic Information Systems, (19), 2008, s. 52-66; J.R. Gil-García, N. Helbig, Exploring e-Government Benefits and Success Factors [w]: A.V. Anttiroiko, M. Mälkiä (red.), Encyclopedia of Digital Government, Hershey: Idea Group Reference, 2007, s. 803-811; H. Michel, e-Administration, e-Government, e-Governance and the Learning City: A Typology of Citizenship Management Using ICTs, The Electronic Journal of e-Government, 3(4), 2005, s. 213-218; jak również przez firmy konsultingowe (C.H. Baum, A.D. Maio, Gartner's four Phases of e-Government Model. London: Gartner Group, 2000 http://www.gartner.com/id=317292, dostęp: 23.10.2016; Deloitte, At the Dawn of e-Government. The Citizen as Customer. New York: Deloitte Research, 2000) oraz koncepcje wskazane na poprzednich stronach tej części opracowania, zaprezentowane przez organizacje międzynarodowe (Komisję Europejską, OECD, Bank Światowy).

[38] Uwaga poczyniona przez autora opracowania.

[39] M. Luterek, e-government Systemy..., s. 37.

[40] T.W. Kwang, Electronic ID Programs Impacting Governments and Citizens, eGov Innovation, 3.05.2016, http://www.enterpriseinnovation.net/article/citizen-eid-programs-impacting-governments-and-citizens-921990071, dostęp: 24.10.2016.

[41] M. Luterek, e-government Systemy ..., s. 38. Autor powołuje się na założenia zawarte w raporcie Victorian Electronic Democracy, Final Report, Scrutiny of Acts and Regulations Committee, Melbourne, May 2005, https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/E-Democracy/Final_Report/PartI.htm, dostęp: 26.10.2016. Warto nadmienić, że w okresie formułowania założeń z przytoczonego raportu, nie można było oszacować potencjału rozwoju technologii mobilnej w obecnej formie (urządzenia dotykowe w formie tabletów oraz bardzo powszechne wykorzystanie smartfonów, posiadających większość funkcji klasycznych komputerów stacjonarnych), radykalnie zmieniającej funkcjonowanie współczesnego społeczeństwa i państwa. Rozwinięcie tej tematyki znajduje się w dalszej części opracowania.

[42] M. Luterek, tamże, s. 37-38.

[43] J. Hruska, Microsoft Appoints Chief Nokia Wrecker Stephen Elop to Head Xbox Division, Extreme Tech, February 25, 2014, https://www.extremetech.com/extreme/177245-microsoft-appoints-chief-nokia-wrecker-stephen-elop-to-head-xbox-division, dostęp: 27.10.2016; L. Sun, A Foolish Take: How iOS and Android killed Windows Phone, USA Today, August 8, 2017, https://www.usatoday.com/story/money/markets/2017/08/08/a-foolish-take-how-ios-and-android-killed-windows-phone/104160196/, dostęp: 27.10.2016; T. Ahonen, Nokia Final Q4 Smartphones As Expected: 6.6M Total means Market Share now 3% (from 29% Exactly 2 Years Ago), Communities Dominate Brands, Business and Marketing Challenges for the 21st Century, January 24, 2013, http://communities-dominate.blogs.com/brands/2013/01/nokia-final-q4-smartphones-as-expected-66m-total-means-market-share-now-3-from-29-exactly-2-years-ag.html, dostęp: 27.10.2016.

[44] I. Kushchu, M.H. Kuscu, From E-government to M-government: Facing the Inevitable, European Conference on E-government, Management Centre International Ltd., Dublin, Ireland, 2003, http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.113.2448&rep=rep1&type=pdf, dostęp: 27.10.2016.

[45] S. Al-Khamayseh, E. Lawrence, m-Government Success Factors: a Roadmap for Developing Interactive Mobile Government, [w:] M.A. Wimmer, H. J. Scholl, A. Grönlund, K.V. Andersen, Electronic Government 5th International Conference, EGOV 2006, Krakow, Poland, September 4-8, 2006, Proceedings, Springer, Berlin-Heidelberg, 2006, s. 199-206.

[46] M. Luterek, e-government Systemy..., s. 42-43. Autor wskazuje na równie istotny efekt konwergencji technologii, uwzględniający upowszechnienie w sektorze publicznym systemów informacji geograficznej, określanych mianem GIS (od anglojęzycznego określenia Geographic Information Systems). GIS należy utożsamiać z bazami danych, uwzględniającymi zasoby informacyjne odnoszące się do konkretnych lokalizacji przestrzennych. Luterek, wskazując przykłady zastosowań GIS, wymienia między innymi gromadzenie danych o charakterze medycznym, danych odnoszących się do kartotek policyjnych, danych statystycznych itp. Pierwowzorem dla współczesnych rozwiązań z zakresu GIS był utworzony w 1959 roku system MIMO (map in - map out) autorstwa Waldo Toblera, stosowany w kartografii. Współczesne systemy lokalizacji przestrzennej udostępniane są głównie przez środowisko biznesu (np. przeglądarki Google, Baidu - najpopularniejsza wyszukiwarka stosowana w Chinach, Bing, Yahoo!), natomiast dane o aktywności użytkowników, uwzględniające również lokalizację przestrzenną, stanowią cenne źródło informacji między innymi dla producentów oraz dostawców usług reklamujących się w sieci, dlatego też pozyskiwanie danych m.in. o lokalizacji przestrzennej użytkowników stanowi potencjalne duże źródło zysków dla przedsiębiorstw dostarczających narzędzi wyszukiwania (Google, Microsoft, Baidu, obecny właściciel Yahoo - Verizon Communications oraz powołana przez niego spółka Oath Inc.). Luterek wskazuje również, że większość zastosowań z zakresu GIS tworzy się na potrzeby wewnętrzne administracji publicznej (relacje G2G).

[47] M. Goliński, Społeczeństwo informacyjne. Geneza koncepcji i problematyka pomiaru, Oficyna Wydawnicza Szkoły Głównej Handlowej, Warszawa, 2011, s. 28.

[48] Dzięki zastosowaniu ICT, firmy korzystające z modelu telepracy mogą zatrudniać poza siedzibą firmy między innymi pracowników niepełnosprawnych ruchowo (np. informatyków, grafików czy też szeroko rozumiany personel zajmujący się obsługą IT firmy), jak też osoby, które ze względu na duży dystans dzielący je od przedsiębiorstwa preferują taki model pracy (np. dziennikarze, analitycy biznesowi, księgowi, eksperci).

[49] Dobrym przykładem tego rodzaju praktyk jest umożliwienie obywatelom podejmowania decyzji w sprawie budżetu obywatelskiego, na zasadzie wyłaniania najważniejszych propozycji owego budżetu na podstawie dyskusji i głosowania w sprawie budżetu. Dla przykładu: zdecydowana większość głosów przy wyborze propozycji w budżecie obywatelskim w Warszawie w roku 2016, bo aż 122 tys. ze wszystkich oddanych 128 tys., została oddana online. Mieszkańcy Warszawy w budżecie obywatelskim preferowali m.in. wydatki na domki dla owadów, darmowe przeloty szybowcem, plenerową biblio-budkę czy też ptasi ogród. Oprócz powyższych propozycji dużą liczbę głosów oddano na projekty związane z promocją zdrowego stylu życia (w tym projekty przeznaczone dla rowerzystów), za: W. Szkwarek, Biblio-budki, szybowce, domy dla owadów. Na to pójdą publiczne pieniądze, Bankier.pl, 13.07.2016, http://www.bankier.pl/wiadomosc/Biblio-budki-szybowce-domy-dla-owadow-Na-to-pojda-publiczne-pieniadze-7437718.html dostęp: 13.07.2016.

[50] W ostatnich latach bardzo dużą popularnością cieszą się technologie mobilne, zarówno pod względem zakupu m.in. smartfonów, jak i ze względu na tworzenie przyjaznych w obsłudze interfejsów, służących m.in. do obsługi np. platform zakupowych czy też systemów e-bankowości na urządzeniach mobilnych.

[51] W odniesieniu do polskiej oferty edukacyjnej w zakresie ICT można uwzględnić kształcenie na kierunkach informatycznych (studia m.in. politechniczne i uniwersyteckie na wydziałach informatyczno-matematycznych); ekonomicznych o profilu: metody ilościowe w ekonomii i ekonometrii, oraz systemy informacyjne, analiza danych - Big Data, e-biznes (m.in. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie); studia z zakresu administracji i cyfryzacji (Wydział Prawa i Administracji UWM w Olsztynie); studia dotyczące ICT w mediach, w tym logistyka i marketing w nowych mediach oraz technologie informacyjne mediów (Instytut Dziennikarstwa UW); studia socjologiczne odnoszące się do problematyki nowych mediów (Katedra Socjologii, Wydział Nauk Społecznych UWM w Olsztynie), za: Politechnika Warszawska, oferta studiów, https://www.pw.edu.pl/Kandydaci/Studia-niestacjonarne-I-stopnia/Oferta-studiow, dostęp: 13.07.2016; SGH, kierunki studiów, http://oferta.sgh.waw.pl/pl/Strony/kierunki-studiow.aspx, dostęp: 13.07.2016; Uniwersytet Warszawski, Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii, Logistyka i administrowanie w mediach, https://www.wdib.uw.edu.pl/studia/i-stopien/logistyka-i-administrowanie-w-mediach, dostęp: 20.07.2018; Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, kierunek Administracja i Cyfryzacja, http://wpia.uwm.edu.pl/aic/, dostęp: 20.07.2018; Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Wydział Nauk Społecznych, Katedra Socjologii, Specjalność: Socjologia nowych mediów, http://uwm.edu.pl/socjologia/?page_id=244, dostęp: 15.07.2016.

[52] U. Eco, Nowe środki masowego przekazu a przyszłość książki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1996.

[53] M. McCrindle, The ABC of XYZ, Understanding the Global Generations, McCrindle Research Pty, Bella Vista, 2014.

[54] Za: Czynniki sukcesu i poziom wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w Polsce, red. E. Ziemba, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa, 2015, s. 10-11; cyt. za: M. Goliński, Społeczeństwo informacyjne...

Wprowadzenie do problematyki Cyfrowego Państwa

Myślą przewodnią opracowania Cyfrowe Państwo. Uwarunkowania i perspektywy jest próba całościowego przedstawienia idei nowoczesnego Cyfrowego Państwa. Podjęcie tej tematyki wynika z osobistych zainteresowań naukowych autora, badającego zjawiska odnoszące się do cyfrowej transformacji instytucji publicznych. Jednak owe zainteresowania badawcze nie ograniczają się jedynie do sfery publicznej, lecz uwzględniają również szeroko pojmowany społeczny wpływ bardzo dynamicznych przemian technologicznych. Istotne założenie, jakie autor pragnie poczynić na wstępie opracowania, dotyczy próby wyodrębnienia nie tylko przeobrażeń natury instytucjonalnej, procesowej, organizacyjnej itp. W osobistym odczuciu autora w pracach poświęcanych instytucjonalnemu wpływowi postępu technologicznego niedostatecznie mocno akcentuje się istotę przeobrażeń w odniesieniu do ludzi. Niniejsza monografia w większym stopniu ma akcentować rolę ludzi w procesach modernizacji instytucji publicznych. Tym samym, monografia Cyfrowe Państwo. Uwarunkowania i perspektywy powinna tematycznie wpisywać się w nurt humanistyki cyfrowej, czyli interdyscyplinarnego spojrzenia na tematykę przemian technologicznych, uwzględniającego rozważania z zakresu: nauki o mediach, nauk politycznych, socjologii, psychologii społecznej, ekonomii, zarządzania, nauki o bezpieczeństwie oraz nauk o administracji, z założeniem, że przedmiotem badań będą nie tylko procesy transformacji zachodzące w instytucjach, ale również zmiany społeczne związane z postępem technologicznym. Interdyscyplinarne ujęcie powyższej tematyki wsparte jest studiami i pracami badawczymi autora, uwzględniającymi następujące dziedziny: ekonomię, stosunki międzynarodowe, komunikację społeczną, antropologię kulturową oraz nauki o bezpieczeństwie. W osobistym przekonaniu autora pogłębione studia nad kierunkami współczesnego postępu technologicznego wymagają skupienia się na różnorakich wątkach dyscyplinarnych, stanowiąc tym samym o interdyscyplinarności wskazanej tematyki.

Wydawane dotychczas publikacje ukazują fragmentaryczne obszary przemian technologicznych (np. Blockchain, rafinacja Big Data, Internet Rzeczy), jednak (z nielicznymi wyjątkami[1]) nie przedstawiają całościowej wizji rozwoju instytucji publicznych w drugiej dekadzie XXI wieku, splatającej wizję rozwoju wszystkich wymienionych wyżej aspektów technologicznych. Ponadto w książce zostaną wskazane potencjalne scenariusze rozwoju nowych technologii w kontekście wykorzystania przez instytucje publiczne w okresie najbliższej dekady (na podstawie m.in. najnowszych opracowań i raportów przygotowanych na zlecenie World Economic Forum), co stanowi jej dodatkowe zadanie, jako publikacji wskazującej nowe kierunki postępu technologicznego. Główny problem badawczy zawarty w książce odnosi się do określenia wpływu dynamicznych przemian technologicznych na funkcjonowanie instytucji publicznych w obrębie nowoczesnego Cyfrowego Państwa (zamiennie określanego w książce jako e-Gov 3.0) oraz potencjalnych kierunków ewolucji Cyfrowego Państwa, zgodnie z m.in. koncepcją "Czarnych Łabędzi" (Black Swan Theory[2]).

Przedmiot i cel opracowania

Przedmiotem opracowania jest koncepcja nowoczesnego Cyfrowego Państwa. W literaturze naukowej jest to pojęcie względnie nowe, posiadające jednak kilka odniesień teoretycznych. Na potrzeby niniejszego opracowania przyjęto m.in. koncepcję zaproponowaną przez Profesora Andrzeja Sobczaka, zakładającą, że Cyfrowe Państwo (Digital State) jest utożsamiane z docelowym efektem cyfrowej transformacji państwa[3] (Digital Transformation), uwzględniającej następujące elementy:

- objęcie procesem cyfrowej transformacji wszystkich jednostek organizacyjnych sektora publicznego, traktowanych jako całość, nie zaś poszczególnych jednostek, przechodzących odrębne procesy transformacji;

- realizację strategii polegającej na przeniesieniu do postaci cyfrowej usług publicznych, angażujących w ich bezpośrednie świadczenie pracowników jednostek publicznych (między innymi: oświata, szkolnictwo wyższe, służba zdrowia);

- zmianę postrzegania obywatela w procesie tworzenia cyfrowych usług publicznych, poprzez postrzeganie go jako współtwórcę i właściciela owych procesów, zamiast występowania w roli "klienta administracji" czy też biernego odbiorcy dostarczanych usług[4].

Celem badawczym książki Cyfrowe Państwo. Uwarunkowania i perspektywy jest próba analizy idei nowoczesnego Cyfrowego Państwa. Poza aspektami odnoszącymi się do zmian zachodzących w sferze publicznej, obejmujących między innymi: Otwarty Rząd, Big Data, crowdsourcing, wykorzystanie sztucznej inteligencji, w pracy uwzględniono również problematykę społecznego wpływu dynamicznych przemian technologicznych zachodzących w XXI wieku. Poza wskazaniem charakterystyki przeobrażeń natury instytucjonalnej, procesowej, organizacyjnej itp. zaakcentowano także, jak nowoczesne technologie odnoszą się do ludzi, będących beneficjentami procesów modernizacji instytucji publicznych. Istotnym celem badawczym jest również próba wskazania potencjalnych prognoz rozwoju Cyfrowego Państwa (które w tytule monografii zostały określone jako "perspektywy") w okresie najbliższych kilkunastu lat, dokonana na podstawie m.in. najnowszych opracowań i raportów przygotowanych na zlecenie World Economic Forum, uwzględniających przemiany technologiczne, związane z rozwojem technologii Blockchain, rafinacją Big Data, rozwojem Internetu Rzeczy oraz możliwościami implementacji powyższych kategorii w praktyce funkcjonowania sektora publicznego.

Ponadto ważnym celem książki może być próba udzielenia odpowiedzi prognostycznej, zawartej w pytaniu: Jak w trakcie najbliższej dekady zmieni się, z punktu widzenia ludzi, funkcjonowanie instytucji publicznych? Przy tym należy przyjąć ograniczające założenie, że próba czynienia prognoz w dynamicznej, płynnej rzeczywistości zawiera potencjalny błąd polegający na odwoływaniu się do wcześniejszych zdarzeń i opieraniu się na nabytym doświadczeniu poznawczym. Intencją autora jest przy tym raczej próba wskazania pewnych najistotniejszych trendów, niż deklaratywne stwierdzenie "obiektywnej" prognozy przyszłości Cyfrowego Państwa. Procesy technologiczne uwzględniające bardzo duże postępy w inżynierii genetycznej[5], cyborgizację, zmiany w funkcjonowaniu instytucji publicznych w związku z wdrażaniem coraz doskonalszych form sztucznej inteligencji, czy też bardzo silne akcentowanie przetwarzania olbrzymich ilości danych, mogą w okresie najbliższych lat radyklanie zmienić obraz świata, znanego współczesnym ludziom. Tym bardziej, że nowe technologie powinny przyczynić się nie tylko do zmian instytucji, ale przede wszystkim ludzi, wraz z ich sferą poznawczą oraz tożsamością, która może ulec daleko idącej technologicznej modyfikacji. Próbę dokładnego przewidzenia instytucjonalnej przyszłości cyfrowych państw można zatem porównywać np. do rozsądzania nad przyszłością cyberprzestrzeni z perspektywy pierwszych komercyjnych użytkowników sieci internetowej oraz poczty elektronicznej z początku lat 90. XX wieku[6].

Inne ważne zagadnienia mogą dotyczyć przyszłości samych instytucji publicznych, jako takich, w dobie coraz większego znaczenia korporacji transnarodowych oraz postępu w rozwoju systemów cybernetycznych mogących całkowicie zmodyfikować, czy też zmarginalizować rolę państwa w przyszłości. Nie bez znaczenia pozostaje również kwestia cyfrowego bezpieczeństwa oraz potencjalnych zagrożeń związanych z możliwością niepożądanej ingerencji w funkcjonowanie cyfrowego państwa, w postaci ataków cyberprzestępczych, cyberterrorystycznych czy też groźby długotrwałej utraty zasilania (ang. blackout) w skali regionu, czy nawet skali globalnej. Wreszcie, ważna grupa zagadnień może również odnosić się do wpływu postępu technologicznego, utożsamianego między innymi przez cyfrową transformację struktur organizacji publicznych, na poprawę wskaźników dobrobytu. Warte rozważenia może być przy tym odwoływanie się nie tylko do przyjętych miar rozwoju gospodarczego, uwzględniających m.in. Produkt Narodowy Brutto (PNB), czy też per capita Produkt Narodowy Brutto (PNB na osobę), ale również do zamiennej kategorii zaproponowanej przez Yuvala Noah Harariego - Krajowego Indeksu Szczęścia, zamiennie: Zadowolenia Krajowego Brutto lub Szczęścia Narodowego Brutto (ang. Gross Domestic Happiness - GDH). W ostatecznym rozrachunku, jak twierdzi Harari, ludziom nie zależy na wzrostach indeksów przedstawianych w postaci twardych matematycznych danych, wyrażanych przez często abstrakcyjne dla nich zestawienia dotyczące produktywności, wzrostu PNB czy danych dotyczących PNB per capita. Natomiast niezależnie od zamieszkiwanej przez nich szerokości geograficznej, ludzie - jako uniwersalną wartość - postrzegają poczucie szczęścia. Wysoka produktywność może być co prawda istotna, jako ekonomiczny miernik wartości docelowej, w postaci wskazanego powyżej błogostanu, raczej jednak nie będzie miała dla większości globalnej populacji znaczenia jako ostateczny cel ludzkich działań. Dobry przykład wyodrębniony w książce Harariego, ukazuje m.in. Koreę Południową, w której wraz ze wzrostem dobrobytu w latach 1985-2016, wyrażonym przez twarde makroekonomiczne miary rozwoju, ponad trzykrotnie wzrosła liczba samobójstw, z poziomu około 9 na 100 tys. mieszkańców w roku 1985 do prawie 30 takich przypadków na 100 tys. osób trzy dekady później. Statystyka powyższa obrazuje jeden z najbardziej bolesnych kosztów społecznych dynamicznego rozwoju gospodarczego Korei Południowej, będącej w 1985 roku państwem autorytarnym, którego mieszkańcy byli stosunkowo biedni, słabo wykształceni, przywiązani do tradycyjnego modelu społecznego. Dla odmiany, w 2016 roku Korea Południowa znalazła się w gronie potęg gospodarczych, z bardzo dobrze wykształconą populacją oraz stabilnym systemem demokratycznych rządów. Ów koszt nie uwzględniał w pierwotnym zamierzeniu m.in. chorób cywilizacyjnych związanych z przepracowaniem, permanentnym stresem, depresją oraz systemowym brakiem wsparcia dla osób starszych, będących w wieku poprodukcyjnym itp.[7].

W odniesieniu do przedmiotu badań należałoby wskazać pokrewne określenia: "Cyberpaństwo" oraz "wirtualne państwo". Termin "Cyfrowe Państwo", zamiennie określany jako "Cyberpaństwo" (anglojęzyczne określenie Cyber State), został wykorzystany między innymi przez Anoosh W. Khana w odniesieniu do wyobrażonej wirtualnej przestrzeni, zastępującej faktycznie istniejące, fizyczne struktury państwowe. Khan odnosi się przy tym do pojęcia "heterotopii", zaproponowanego w 1975 roku przez francuskiego filozofa Michela Foucaulta, łączonego z nurtem poststrukturalizmu i postmodernizmu; pojęcie "heterotopia" ma odnosić się do przejmowania roli świata realnego przez byt wyobrażony. Pojęcie to, w przekształconej formie, zostało spopularyzowane w kolejnych dekadach jako "cyberprzestrzeń". W artykule A.W. Khana zatytułowanym Citizenship and Belonging: A Socio-Political Paradigm Shift wskazano na bardzo interesujący przykład zastosowania terminu "heterotopia" w odniesieniu do utworzenia w 1991 roku jednego z pierwszych "Cyberpaństw" - Cyber Jugosławii. Owo Cyberpaństwo miało powstać jako wyraz tęsknoty za byłą Jugosławią, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom osób, które na skutek ogłoszenia niepodległości przez Słowenię i Chorwację w 1991 r., zapoczątkowującego krwawą wojnę domową, zostały pozbawione dawnej państwowości. Naturalnymi mieszkańcami Cyber Jugosławii mogli zostać wszyscy ci, którzy czuli, że w wyniku wydarzeń z 1991 r. "utracili" swoje państwo. Jako cyberobywatelom oferowano im narodowość oraz paszport wyodrębnionego wirtualnego państwa o fizycznej powierzchni 0 km2. Cyber Jugosławia posiada własną witrynę, uwzględniającą dane dotyczące: populacji, wspomnianej powierzchni, lokalizacji, symboli państwowych, hymnu oraz konstytucji[8].

Rozwijając definicję "cyberpaństwa", Paweł Kuczma w dysertacji doktorskiej zatytułowanej Dane z internetu. Rola rafinacji informacji sieciowej w kampaniach wyborczych wskazał na katalog najważniejszych funkcji pełnionych przez instytucje owego państwa, do których należałoby zaliczyć:

1. Gromadzenie danych na temat dotychczasowego funkcjonowania cyberpaństwa z różnorakich źródeł obejmujących:

- dane wytwarzane oraz przetwarzane przez administrację państwową i samorządową (m.in. dane dotyczące zachorowań na poszczególne rodzaje chorób zakaźnych, statystyki dotyczące zdawalności egzaminu dojrzałości w poszczególnych szkołach, miastach oraz regionach, statystyki m.in. wpływów z podatków w poszczególnych urzędach skarbowych, dane dotyczące placówek oświatowych oraz np. liczby przedszkoli, statystyki ruchu sieciowego uwzględniające m.in. transfer danych przez urządzenia mobilne, statystyki wymiany handlowej czy też dane odnoszące się do poziomu upraw roślin, mogącego mieć przełożenie na zmiany w strukturze popytowo-podażowej np. w przypadku suszy bądź nieurodzaju);

- zasoby wypowiedzi obywateli w mediach tradycyjnych oraz w szeroko rozumianej cyberprzestrzeni, uwzględniającej blogosferę, fora internetowe, media społecznościowe, sieciowe manifestacje obywatelskie, wnioski formalne, skargi oraz zapytania;

- pozostałe kategorie dostępnych danych, obejmujące między innymi kursy walut, notowania giełdowe, wydarzenia (polityczne, społeczne, gospodarcze).

2. Strukturyzowanie danych, które w dużej mierze mogą mieć pierwotnie nieustrukturyzowaną i rozproszoną formę.

3. Analizę zebranych uporządkowanych danych; w ten sposób z "surowych" danych tworzy się zasoby informacyjne, jako swoistą bazę wiedzy, obejmującą uporządkowane wzory, prawidłowości oraz zależności.

4. Podejmowanie optymalnych decyzji na podstawie zgromadzonych danych[9].

Wskazany wyżej proces funkcjonowania cyberpaństwa bardzo silnie akcentuje aktywność związaną z pozyskiwaniem nieustrukturyzowanych danych pochodzących od administracji państwowej. Można przyjąć, że dopiero po odpowiednim przefiltrowaniu, uporządkowaniu i pogrupowaniu informacji, a następnie poddaniu analizie wytworzonych w ten sposób danych można utworzyć istotne informacje, na bazie których można podejmować decyzje. Sam proces opisany przez P. Kuczmę nie uwzględnia w przedstawionym wyżej wariancie dużych zbiorów danych (do owego zbioru zostanie przyporządkowana definicja Big Data, dokładniej scharakteryzowana w dalszej części opracowania), jednak w sposób dorozumiany można przyjąć, że to właśnie mechanizmy rafinacji Big Data odpowiedzialne są za grupowanie danych pochodzących ze środowiska cyfrowego, lub do owego środowiska dostarczanych przez użytkowników (urzędnicy, pracownicy sektora publicznego, obywatele, instytucje i grupy obywatelskie itp.).

Opisany wyżej proces, funkcjonujący na podstawie mechanizmu iteracji (powtórzeń), wymaga zwiększenia zakresu automatyzacji - w zamierzeniu Kuczmy system ten miałby mieć charakter autonomiczny (samouczący się system cybernetyczny), na zasadzie funkcjonowania w czasie rzeczywistym bez ingerencji człowieka, na zasadzie pętli sprzężenia zwrotnego[10]. Owe sprzężenie zwrotne, z punktu widzenia Kuczmy, niekoniecznie musi być tożsame z procesem podejmowania decyzji w czasie rzeczywistym. Autor wskazuje, że automatyzacja procesu podejmowania decyzji nie zawsze mogłaby mieć miejsce, chociażby ze względu na występowanie bardzo wielu czynników, które nie mogłyby być sprowadzone tylko i wyłącznie do postaci uproszczonych danych, na podstawie których można byłoby wytworzyć gotowe algorytmy w procesie podejmowania decyzji. Kuczma wskazuje również, że wiele decyzji, np. o charakterze politycznym, podejmowanych jest wbrew posiadanym danym (np. decyzja charakteryzująca się występowaniem bardzo wysokich kosztów, podejmowana wbrew informacjom o faktycznym stanie zadłużenia). A zatem, sprzężenie zwrotne odnosi się do upłynnienia procesu funkcjonowania państwa na podstawie analizy zgromadzonych danych (bez samego procesu podejmowania decyzji, na który to proces największy wpływ ma charakter systemu politycznego).

Synonimicznym pojęciem wirtualnego państwa posłużyła się m.in. amerykańska badaczka Jane E. Fountain, w wydanej w 2001 roku książce zatytułowanej Building the Virtual State: Information Technology and Institutional Change, wskazując na istotne zalety nowego modelu funkcjonowania administracji publicznej. Nowy model świadczenia usług publicznych miał zatem być bardziej skuteczny ze względu na cyfrową integrację poszczególnych, często rozproszonych instytucji. Wirtualne państwo, według Fountain, miałoby zatem powstać dzięki integracji i tworzeniu sieci wzajemnych połączeń poprzez: "systemy informacyjne, struktury łączące różne instytucje publiczne, partnerstwo publiczno-prywatne, porozumienia na szczeblu federalnym, stanowym, lokalnym z udziałem organizacji komercyjnych oraz pozarządowych, wraz z usługami dostępnymi w sieci internetowej, tworzącymi dostęp do witryn wszystkich wymienionych wcześniej organizacji"[11]. Ważnym elementem integracji instytucji publicznych tworzących wirtualne państwo, określanych przez Fountain jako wirtualne agencje[12], powinno być umożliwienie interesariuszom (obywatelom, przedsiębiorstwom) dostępu do informacji oraz usług publicznych poprzez pojedynczy punkt dostępowy, określony mianem one-stop shopping. Tworzenie takiej struktury wymaga jednak ustandaryzowania danych przechowywanych przez poszczególne instytucje publiczne w ramach wspólnych baz danych. Fountain wśród najważniejszych zalet standaryzacji wymienia:

- uwydatnianie wszelkiego rodzaju zbędnych zbiorów danych w obrębie poszczególnych organizacji publicznych;

- ograniczenie praktyk polegających na gromadzeniu przez różne jednostki publiczne bardzo podobnych lub identycznych zasobów danych;

- poprzez standaryzację i towarzyszący jej audyt organizacji publicznych można osiągnąć korzyść w postaci utworzenia nowej struktury i kultury organizacyjnej instytucji publicznych;

- zmiany na szczeblu poszczególnych organizacji publicznych, związane z ograniczeniem redundancji danych, powinny przyczynić się także do zmian strukturalnych na szczeblu federalnym[13].

Nieco odmienną wizję wirtualnego państwa przedstawił amerykański badacz G. David Garson. W wydanej w 2006 roku książce, zatytułowanej Public Information Technology and e-Governance: Managing the Virtual State, Garson przedstawił ideę wirtualnego państwa jako zespolenia instytucji publicznych (wraz z ich zasobami ludzkimi, finansowymi i organizacyjnymi) z nowoczesnymi technologiami informacyjno-komunikacyjnymi (ICT). Zdaniem Garsona kluczową rolę w zarządzaniu wirtualnym państwem powinno odgrywać skuteczne mobilizowanie i integrowanie posiadanych zasobów organizacji publicznych z możliwościami, jakie stwarzają nowoczesne technologie[14].

G. David Garson, odnosząc się do koncepcji wirtualnego państwa zaprezentowanej przez Jane E. Fountain, dokonał także rozgraniczenia pojęć e-government i e-governance oraz digital government (cyfrowy rząd, zamiennie: cyfrowa administracja). Ostatnie z zaprezentowanych pojęć - digital government - miało odnosić się do szeroko rozumianego obszaru zastosowań technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) w administracji publicznej. W odróżnieniu od tego pojęcia, e-government należy w węższym znaczeniu pojęciowym utożsamiać z wykorzystaniem sieci internetowej przy świadczeniu usług przez sektor publiczny. Trzeci zaprezentowany termin: e-governance ma przede wszystkim odnosić się do procesu zmiany funkcjonowania instytucji publicznych, tworzących wzajemne sieci powiązań, obejmujące zarówno instytucje publiczne, komercyjne, jak i pozarządowe, zamazując tym samym część dotychczasowych podziałów w obrębie wyżej wymienionych instytucji[15]. Przedstawiona przez Fountain koncepcja wirtualnego państwa, bazująca na udostępnianiu danych pochodzących z różnych agend rządowych, przy współpracy z szeroko rozumianym otoczeniem administracji publicznej, za pomocą jednolitego kanału dostępu, jest pod wieloma względami zbieżna z pojęciem e-governance. W obydwu przypadkach silnie akcentuje się rolę zmiany sposobu funkcjonowania administracji publicznej poprzez wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych[16].

Podstawowe problemy, założenia i hipotezy badawcze

Opracowanie ma uwzględniać szczegółową analizę badawczą najnowszych trendów dotyczących innowacji technologicznych, na podstawie literatury badawczej, raportów oraz statystyk wydanych w latach 2014-2018. Owe trendy uwzględniają:

- wpływ nowych mediów i technologii mobilnych na rozwój systemu e-usług;

- przenikanie się funkcji państwa oraz organizacji komercyjnych przy tworzeniu podstaw architektury korporacyjnej (systemów teleinformatycznych) jednostek publicznych, m.in. przy współpracy z sektorem e-bankowości oraz instytucji typu FinTech;

- wskazanie nowych modeli partycypacji jednostki w kwestiach społecznych, uwzględniających crowdsourcing oraz zawartość generowaną przez użytkowników w środowisku Web 2.0;

- wzrost znaczenia systemów sztucznej inteligencji (AI) w procesie modernizacji organizacji publicznych i komercyjnych;

- problematykę otwartego rządu oraz strategię niwelowania wykluczenia cyfrowego.

Postęp technologiczny, dokonujący się w tempie wykładniczym, wykracza poza obszar ludzkiego doświadczenia. Ów postęp, nie idąc w parze ze zdolnościami kognitywnymi jednostki, tworzy zatem lukę poznawczą. Zamierzeniem autora jest:

- próba usystematyzowania wiedzy z zakresu współczesnego postępu w cyfryzacji;

- wskazanie trendów technologicznych, wyznaczających najważniejsze wektory rozwoju Cyfrowego Państwa w okresie najbliższej dekady, w zestawieniu z wcześniejszymi trendami związanymi m.in. z rozwojem nowych mediów i tematyką szeroko pojmowanej modernizacji (m.in. wzrostem znaczenia autonomicznych, samouczących się systemów sztucznej inteligencji oraz powiązanymi z automatyzacją zmianami na rynku pracy; rozwojem Internetu 5G - Internetu Rzeczy; większym wykorzystaniem potencjału Big Data przy m.in. rafinacji danych dotyczących użytkowników; poszukiwaniem alternatywnych sposobów rozliczeń organizacji publicznych i komercyjnych na podstawie mechanizmu Blockchain; upowszechnieniem modeli współpracy na podstawie m.in. koncepcji crowdsourcingu; urzeczywistnieniem idei kieszonkowego, mobilnego "superkomputera" o praktycznie nielimitowanej pojemności pamięci, mającego coraz większe zastosowanie m.in. w e-usługach publicznych, e-bankowości czy e-medycynie).

Badania przeprowadzone przez autora mają na celu zweryfikowanie hipotez badawczych, odnoszących się do problematyki cyfrowej transformacji państwa oraz najważniejszych efektów gospodarczych i społecznych postępu technologicznego. W opracowaniu wyodrębniono cztery główne problemy badawcze, przyporządkowując je do przedstawionych niżej hipotez:

Pierwszy problem badawczy odnosi się do wyodrębnienia warunków niezbędnych do przeprowadzenia procesu cyfrowej transformacji państwa, przy założeniu, że proces ten nie mógłby dokonać się wyłącznie w obrębie instytucji publicznych, natomiast powinny być w nim uwzględnione wzorce najlepszych praktyk ze środowiska instytucji komercyjnych, opracowujących spersonalizowane rozwiązania, atrakcyjne w obsłudze dla użytkowników końcowych. Istotną cechą owego rozwiązania może być uwzględnienie bardzo zaawansowanej bazy badawczo-rozwojowej (R&D) instytucji komercyjnych. W odniesieniu do owych warunków brzegowych procesu cyfrowej transformacji państwa wyodrębniono następującą hipotezę badawczą:

- Rozwój Cyfrowego Państwa wymaga współpracy z wyspecjalizowanymi instytucjami komercyjnymi np. z sektora FinTech, dysponującymi wzorcami najlepszych praktyk wdrożeń, zaawansowaną bazą badawczo-rozwojową (R&D) oraz silnym zapleczem specjalistycznym i eksperckim.

Drugi bardzo istotny problem badawczy zawarty w opracowaniu odnosi się do wskazania racjonalnego uzasadnienia działań związanych z cyfrową transformacją państwa poprzez wskazanie najważniejszych efektów owego rozwoju, uwzględniających m.in. wskaźniki makroekonomiczne w postaci danych dotyczących wzrostu PKB/PNB, wskaźników per capita PKB/PNB, czy też społecznie istotne wskaźniki Otwartych Danych, odnoszące się do zwiększenia możliwości dostępu do danych i wytworzonych na bazie owych danych zasobów informacji oraz wiedzy. Ponadto istotne staje się również określenie wpływu cyfrowej transformacji na szeroko pojmowaną innowacyjność. W odniesieniu do wskazanego wyżej problemu badawczego sformułowano następującą hipotezę badawczą:

- Istotnymi efektami cyfryzacji są: wysokie tempo wzrostu gospodarczego, wynikające z pełniejszego rynkowego wykorzystania potencjału Otwartych Danych (Open Data), oraz wysokie wskaźniki innowacyjności, będące pochodną współpracy instytucji publicznych i komercyjnych, a także odpowiedniego poziomu finansowania prac badawczo-rozwojowych.

Kolejny problem badawczy uwzględniony w niniejszej monografii dotyczy wpływu postępu technologicznego na powiększenie rozwarstwienia społecznego ze względu na posiadanie bądź też brak umiejętności przydatnych w środowisku zawodowym oraz w życiu społecznym. Ważna zatem staje się próba określenia, w jakim stopniu postęp technologiczny może się przyczynić do stworzenia nowego podziału na osoby przystosowane do funkcjonowania w dynamicznie zmieniającym się środowisku cyfrowym oraz na osoby cyfrowo wykluczone, tworzące potencjalnie zubożałą grupę byłych pracowników na zautomatyzowanym rynku pracy. W odniesieniu do wskazanego wyżej problemu badawczego sformułowano następującą hipotezę badawczą:

- Jednym z najważniejszych wyzwań w rozwoju Cyfrowego Państwa jest zmierzenie się z problemem wykluczenia cyfrowego, które należy traktować analogicznie do problemu wykluczenia ekonomicznego części społeczeństwa, tworzącego silne dysproporcje w rozwoju gospodarczym i społecznym poszczególnych państw.

Ostatni przedstawiony w opracowaniu problem badawczy dotyczy oceny skali zagrożeń w funkcjonowaniu Cyfrowego Państwa. W odróżnieniu od tradycyjnie pojmowanego bezpieczeństwa konwencjonalnego, uwzględniającego m.in. zapewnienie bezpieczeństwa terytorialnego jako ochrony przed inwazją z zewnątrz oraz ochronę obywateli m.in. przed groźbą ataków terrorystycznych, cyberbezpieczeństwo uwzględnia nowy rodzaj zagrożeń związanych z działaniami m.in. cyberprzestępców mogących skutecznie wykraść np. dane klientów instytucji finansowych, oraz cyberterrorystów, których działania mogą się przyczynić do sparaliżowania infrastruktury krytycznej Cyfrowego Państwa. W odniesieniu do wskazanego wyżej problemu badawczego sformułowano następującą hipotezę badawczą:

- Szczególnie istotnym wyzwaniem w rozwoju Cyfrowego Państwa jest zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa teleinformatycznego (cyberbezpieczeństwa), analogicznego do działań o charakterze konwencjonalnym, pojmowanych jako zapewnienie bezpieczeństwa terytorialnego oraz ochrona przed konwencjonalnymi zagrożeniami militarnymi i terrorystycznymi.

Ujęte wyżej cztery hipotezy badawcze zostaną zweryfikowane w ostatniej części monografii, na podstawie przeprowadzonych badań, zgodnie z metodologią badawczą przedstawioną w dalszej części wprowadzenia. Ponadto, w podsumowaniu monografii uwzględnione zostały najważniejsze postulaty praktyczne oraz potencjalne propozycje obszarów dalszych pogłębionych badań naukowych z zakresu cyfrowej transformacji państwa.

W trakcie prowadzonej analizy badawczej sformułowano również wnioski i refleksje - określane jako opinie, których celem jest zwrócenie uwagi na istotne aspekty poruszanej w opracowaniu problematyki. Owe wnioski i refleksje mają również na celu głębsze wyjaśnienie opisywanych zjawisk oraz ukazanie ich szerszego kontekstu lub przyczyn. Wskazane sformułowania można scharakteryzować jako przyszłe problemy i potencjalne pytania badawcze.

Metodologia badań

Problematyka cyfrowej transformacji państwa, zgodnie z wcześniejszymi uwagami autora, ma charakter interdyscyplinarny zgodny z nurtem naukowym humanistyki cyfrowej, uwzględniając rozważania z zakresu: nauki o mediach, nauk politycznych, socjologii, psychologii społecznej, ekonomii, zarządzania, nauki o bezpieczeństwie oraz nauk o administracji. W związku z tym, przy weryfikacji hipotez badawczych należy wykorzystać wiedzę z wymienionych wyżej dziedzin. Odzwierciedla to również interdyscyplinarny charakter badań prowadzonych przez autora. Ze względu na problematykę odnoszącą się do efektów ludzkich działań, czyli zjawisk społecznych (zjawiska informacyjne mają charakter zjawisk społecznych), które trudno jest skwantyfikować poprzez przedstawienie w postaci wzorów, w pracy zastosowano podejście systemowe[17].

Złożony, podlegający dynamicznym zmianom, obszar zagadnień wchodzących w skład problematyki Cyfrowego Państwa, wymaga prowadzenia badań w ujęciu holistycznym, przy czym analizie powinny podlegać zarówno cechy ilościowe (przedstawione w opracowaniu w formie udostępnianych statystyk), jak i jakościowe. Należy zaznaczyć, że przedstawione w opracowaniu przyczyny i skutki odnoszące się do poszczególnych kategorii pojęciowych, łączą mechanizmy sprzężenia zwrotnego oraz wielostronnych zależności. Zatem nie można przedstawić ich za pomocą krótkich łańcuchów przyczynowo-skutkowych, w tym przypadku niezbędne staje się zastosowanie mechanizmu myślenia uwikłanego. Poszczególne elementy poddane analizie badawczej należy analizować w odniesieniu do ich otoczenia. W prowadzeniu analizy badawczej uwzględniono również elementy podejścia sytuacyjnego[18], którego istotnym elementem staje się nie tyle formułowanie uniwersalnych praw i teorii, ile interpretacje zachodzących zjawisk, które w kolejnych latach mogą zostać poddane dalszej rewizji i dyskusji. Przy wyborze narzędzi i technik badawczych należy wskazać, że w odniesieniu do przedstawionej w opracowaniu tematyki, autor jest zmuszony do zastosowania różnorodnych podejść, technik i narzędzi badawczych, w tym również wykorzystania dorobku wielu dyscyplin naukowych. Niżej przedstawiono zastosowane w pracy metody badawcze, uwzględniające:

- Analizę dokumentów w postaci raportów i statystyk powstałych na zlecenie m.in. Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), Światowego Forum Gospodarczego, Banku Światowego, Eurostatu, badań Eurobarometru, na podstawie których stworzono zestawienia porównawcze wybranych wskaźników rozwoju Cyfrowego Państwa, uwzględniające m.in. fundamentalne miary efektów cyfryzacji (w tym indeks Open Data), powiązane ze wskaźnikami makroekonomicznymi (dane dotyczące PKB per capita, PKB oraz innych pokrewnych miar ujętych w opracowaniu).

- Wybrane studia przypadków; metoda została zastosowana w odniesieniu m.in. do: wskazania wybranych modeli modernizacji państwa na podstawie analizy najlepszych praktyk wdrożeń w poszczególnych państwach, zastosowania rafinacji Big Data między innymi przez konsultantów politycznych w trakcie kampanii referendalnej dotyczącej wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej[19] oraz w trakcie wyborów prezydenckich w Stanach Zjednoczonych w 2016 r., których skutkiem jest wybór Donalda Trumpa, a także towarzyszące owym wyborom liczne kontrowersje odnoszące się do potencjalnego wykorzystania algorytmów analizujących preferencje potencjalnych wyborców korzystających z mediów społecznościowych oraz mogących wpłynąć na decyzje wyborcze części głosujących. W monografii uwzględniono również analizę przypadku odnoszącą się do upadku w 2008 roku banku inwestycyjnego Lehman Brothers oraz wpływu owego zdarzenia na wskaźniki zaufania. Obydwa przytoczone wyżej przykłady odnoszą się do zjawisk definiujących współczesny rozwój technologii w odniesieniu do sfery publicznej oraz tworzenia struktur Cyfrowego Państwa. Upadek Lehman Brothers w powiązaniu z erozją zaufania do instytucji publicznych, mediów głównego nurtu, biznesu oraz organizacji pozarządowych stworzył przestrzeń do zaistnienia alternatywnych form przekazu w cyberprzestrzeni, z potencjałem do angażowania licznego grona internautów oraz wpływania na istotne procesy polityczne dokonujące się w ostatnich latach. Działalność Cambridge Analytica oraz oddziaływanie specjalistów zajmujących się data science na współczesne procesy wyborcze (m.in. referendum dotyczące Brexit-u, ostatnie wybory prezydenckie w Stanach Zjednoczonych), można traktować jako logiczną konsekwencję zjawisk, które zostały zaoczątkowane wraz z upadkiem Lehman Brothers. Rozważania zawarte w analizowanych przypadkach powstały na bazie udostępnionych materiałów pochodzących z artykułów prasowych, raportów, witryn, udostępnionych multimediów oraz mediów własnych omawianych organizacji.

W pracy wyodrębniono również przykłady zdarzeń z obszaru pokrewnych dziedzin, uwzględniając między innymi wyzwania dla systemu cyberbezpieczeństwa związane m.in. z paraliżem systemów teleinformatycznych czy też utratą zasilania określaną mianem blackoutu, a także analizę postępów w zakresie automatyzacji, mające istotne znaczenie w funkcjonowaniu poszczególnych grup społecznych i zawodowych. Ponadto, w ostatniej części opracowania, zatytułowanej Black Swans - w poszukiwaniu Czarnych Łabędzi, autor pragnie przedstawić kilka z przykładów wdrożeń z zakresu inżynierii genetycznej, nanotechnologii oraz cyborgizacji, polegającej na konstruowaniu istot łączących elementy organiczne oraz syntetyczne (czyli posiadających m.in. sztuczne kończyny, implanty wszczepiane do organów wewnętrznych itp.), jako zjawisk w decydujący sposób wpływających na postrzeganie nie tyle instytucji funkcjonujących w obrębie Cyfrowego Państwa, ile służących przedefiniowaniu roli współczesnego społeczeństwa oraz jednostki w interakcji z nowymi technologiami oraz społecznego wpływu dokonującego się wykładniczo postępu technologicznego.

Struktura opracowania

Struktura opracowania podporządkowana jest realizacji przedstawionego w poprzedniej części celu badawczego. Na monografię Cyfrowe Państwo. Uwarunkowania i perspektywy składa się osiem części (w tym wprowadzenie, sześć rozdziałów i zakończenie). Pierwsza część pracy, zatytułowana Wprowadzenie do problematyki Cyfrowego Państwa, zawiera informacje odnoszące się do przedmiotu i celu opracowania, przywołanej w obecnym punkcie struktury monografii, podstawowych problemów, założeń i hipotez badawczych, zastosowanej metodyki badawczej wraz z uzasadnieniem oraz założeń terminologicznych. W tej części opracowania autor skupił się na zdefiniowaniu najważniejszych zagadnień będących przedmiotem rozważań w kolejnych rozdziałach, do których należy zaliczyć e-government i m-government.

W pierwszym rozdziale zatytułowanym Otoczenie technologiczne zostały zawarte główne założenia teoretyczne dotyczące technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz nowych mediów, czyli technologicznego środowiska, w obrębie którego dokonują się procesy transformacji instytucji publicznych. Przegląd najważniejszych teorii nowych mediów pojawia się w tej części pracy w zestawieniu z ich genezą; od początkowych etapów prac koncepcyjnych związanych z rozwojem internetu, jeszcze w latach 60. XX wieku oraz ewolucji internetu w wersji przednowoczesnej, do internetu określanego jako Web 1.0, następnie jako Web 2.0, na współczesnych technologiach mobilnych kończąc. W rozdziale tym zawarto również rozważania dotyczące zawartości generowanej przez użytkownika (UGC).

Rozdział drugi, zatytułowany Społeczeństwo sieciowe, zawiera genezę oraz przegląd teorii społeczeństwa informacyjnego, ewoluującego od swoich prapoczątków, poprzez etap społeczeństwa industrialnego, technopol, społeczeństwo postindustrialne, w kierunku Społeczeństwa Globalnej Wioski - zgodnie z koncepcją Marshalla McLuhana. W kolejnych częściach rozdziału zawarto rozważania związane ze Społeczeństwem postindustrialnym według Daniela Bella, Wiekiem Nieciągłości autorstwa Petera F. Druckera, prognozy rozwoju Społeczeństwa Trzeciej Fali, zgodnie z koncepcją Alvina Tofflera i uwagi odnoszące się do Społeczeństwa sieci oraz Sieci oburzenia i nadziei, sformułowane przez Manuela Castellsa. W dalszej części rozdziału zawarto rozważania związane ze Społeczeństwem Końca Historii oraz Końcem Człowieka, zgodnie z wizją Francisa Fukuyamy oraz pozostałe teorie, szczególnie atrakcyjne w ostatnich latach ze względu na bardzo dużą skalę przeobrażeń technologicznych: transhumanizm, posthumanizm, data-ism. W podsumowaniu rozdziału znalazły się rozważania dotyczące problematyki wykluczenia cyfrowego.

W trzecim rozdziale, zatytułowanym Problematyka modernizacji państwa - wymiary cyfrowej transformacji, podjęto rozważania odnoszące się do terminologii, genezy oraz ewolucji trzech wyodrębnionych przez autora obszarów cyfrowej transformacji (czwarty obszar - zastosowanie technologii Blockchain, ze względu na swoją złożoność został wyodrębniony w kolejnym rozdziale). Poszczególne części rozdziału odnoszą się do charakterystyki mechanizmu rafinacji Big Data, modelu Otwartego Rządu (Open Government) oraz wykorzystania sztucznej inteligencji - AI[20] (z uwzględnieniem następujących poddziedzin: uczenie maszynowe, uczenie nadzorowane, uczenie ze wzmocnieniem, uczenie nienadzorowane, uczenie przez transfer).

W rozdziale czwartym, zatytułowanym Blockchain - sieć rozproszonego zaufania, uwzględniono charakterystykę systemów bezpiecznych płatności na podstawie idei silnej kryptografii. Przedstawiono również ewolucję technologii Blockchain oraz scharakteryzowano mechanizm transakcji na przykładzie kryptowalut. W rozdziale tym zawarto również uwagi odnoszące się do istotnej roli zaufania w funkcjonowaniu współczesnych państw, w odniesieniu do problematyki kryzysu finansowego z 2008 roku. W ostatniej części rozdziału przedstawiono analizę przypadku - upadek banku inwestycyjnego Lehman Brothers oraz jego konsekwencje dla globalnych wskaźników zaufania, istotne nawet z perspektywy dekady, jaka upłynęła od tamtego wydarzenia.

W rozdziale piątym, zatytułowanym Cyfrowe Państwo (e-Gov 3.0), przedstawiono koncepcję e-Gov 3.0. W pierwszej kolejności przedstawiono historyczny rys państwa cybernetycznego. Koncepcja Cyfrowego Państwa, której teoretyczne podstawy zostały zawarte w niniejszym rozdziale, uwzględnia praktyczne aspekty funkcjonowania państwa w okresie dynamicznej transformacji technologicznej. Przedstawiono w nim analizę badawczą służącą do sformułowania miar porównawczych rozwoju Cyfrowego Państwa, z uwzględnieniem wskaźników pochodzących z raportów i statystyk (opublikowanych przez OECD, Bank Światowy, Eurostat, Eurobarometr itp.), uwzględniającą m.in. fundamentalne miary efektów cyfryzacji (w tym indeks Open Data), powiązane ze wskaźnikami makroekonomicznymi (m.in. dane dotyczące PKB per capita, PKB oraz innych pokrewnych miar ujętych w opracowaniu). Przedstawionemu w rozdziale zestawieniu towarzyszy komentarz, uwzględniający interpretację poszczególnych wyników państw oraz wskazanie potencjalnych zależności przyczynowo-skutkowych, uwzględniających również potencjalne wzorce najlepszych praktyk oraz uwagi dla Polski.

W dalszej części rozdziału uwzględniono również zagadnienia odnoszące się do problematyki cyberbezpieczeństwa w okresie dynamicznych przekształceń technologicznych, biorąc przy tym pod uwagę praktyczne przykłady najważniejszych zagrożeń, uwzględniających działania cyberprzestępców i cyberterrorystów, stosunkowo nową kategorię cyberwojny, zamiennie określanej mianem wojny informacyjnej, jak również potencjalne zagrożenia wynikające z nowych możliwości technologicznych, uwzględniające m.in. inwigilację obywateli czy też niepożądane formy naruszenia prywatności użytkowników nowych technologii ze strony instytucji komercyjnych. W rozdziale przedstawiono również analizę przypadku, odnoszącą się do działań konsultantów z Cambridge Analytica, świadczących swoje usługi na rzecz zwolenników wyjścia Wielkiej Brytanii ze Wspólnoty Europejskiej w okresie poprzedzającym referendum w sprawie Brexit-u[21], poprzez wykorzystanie algorytmów na podstawie aktywności poszczególnych obywateli Wielkiej Brytanii w mediach społecznościowych do tworzenia spersonalizowanych komunikatów perswazyjnych, wykorzystanych w kampanii, jak również wykorzystanie analogicznych narzędzi w prezydenckiej kampanii wyborczej w Stanach Zjednoczonych w latach 2015-2016.

Ostatni rozdział opracowania, zatytułowany Black Swans - w poszukiwaniu Czarnych Łabędzi, ukazuje potencjalne kierunki przyszłego rozwoju Cyfrowego Państwa. W tej części pracy omówiono między innymi potencjał tkwiący w dalszym rozwoju technologii mobilnych, które bardzo silnie zdominowały ostatnią dekadę. Ponadto autor skupia się również na: prognozach rozwoju współpracy instytucji publicznych z sektorem komercyjnym przy tworzeniu architektury korporacyjnej nowoczesnych systemów transakcyjnych, wzroście znaczenia oddolnych inicjatyw charakterystycznych dla środowisk sieciowych (w tym m.in. crowdsourcing), nowych metodach płatności i rozliczeń wykorzystujących mechanizm Blockchain, perspektywie rozwoju środowiska 5G, czyli Internetu Rzeczy, oraz próbie wskazania prognoz rozwoju technologii sztucznej inteligencji, z uwzględnieniem bardzo istotnej roli w procesie rafinacji olbrzymich zasobów danych (Big Data) wspomagającej m.in. procesy podejmowania decyzji. Ostatnia część rozdziału zawiera prognozy przyszłości Cyfrowego Państwa uwzględniające wyodrębnione przez autora: wariant e-Agory (określanej również jako Demokratyczne Technopolis), wariant Techno-Korporacyjny, wariant Cybernetyczny oraz wariant "Wielkiego Brata".

W zakończeniu monografii autor poddał weryfikacji hipotezy badawcze oraz wskazał najważniejsze postulaty praktyczne, jak również potencjalne zagadnienia do przyszłych, pogłębionych prac badawczych.

Wskazana wyżej kolejność treści monografii wynika z celowego zamierzenia autora. W pierwszej kolejności zdefiniowano najważniejsze pojęcia związane z Cyfrowym Państwem (pozostałe definicje istotne dla prezentowanej problematyki znalazły się w kolejnych rozdziałach opracowania). Następnie zdefiniowano środowisko technologiczne, w obrębie którego zachodzi zjawisko cyfrowej transformacji instytucji publicznych, oraz przedstawiono charakterystykę technologii informacyjno-komunikacyjnych. W kolejnej części monografii przedstawiono genezę społeczeństwa informacyjnego, od jego prapoczątków aż po czasy współczesne. Kolejne rozdziały poświęcono na rozważania związane z technologicznymi uwarunkowaniami tworzenia struktur Cyfrowego Państwa (Big Data, Otwarty Rząd, Otwarte Dane, Sztuczna Inteligencja, technologia Blockchain). Na podstawie scharakteryzowanych w rozdziałach 1-4 uwarunkowań, w rozdziale 5 przedstawiono koncepcję Cyfrowego Państwa. Natomiast w ostatnim rozdziale zostały wskazane perspektywy jego przyszłego rozwoju, z wykorzystaniem danych pochodzących z raportów oraz czterech wariantów rozwoju Cyfrowego Państwa sformułowanych przez autora.

W pracy zastosowano styl objaśniający - jest to świadomy zabieg autora. Treść monografii wzbogacono o liczne przypisy, uwzględniające - poza głównym nurtem rozważań - również objaśnienie faktografii oraz pojęć z obszarów pobocznych. Zamierzeniem autora było w tym przypadku ukazanie interdyscyplinarnego charakteru narracji, poprzez zaznajomienie czytelnika z nowymi terminami, prawidłowościami oraz zdarzeniami o charakterze przyczynowo-skutkowym. Opisowy styl narracji jest motywowany chęcią poszerzenia kręgu potencjalnych czytelników. W przypisach dolnych, jeżeli dany materiał źródłowy pochodził z zasobów sieciowych, zawarto informację o dacie dostępu do witryny internetowej, z treścią do której odwołano się w przypisie, bez konieczności powtarzania tego zabiegu w części bibliograficznej, umieszczonej na końcu opracowania.

Założenia terminologiczne

Zdefiniowanie pojęć e-government i e-governance

We wcześniejszej części wprowadzenia dokonano wstępnego zdefiniowania pojęcia e-government. W ujęciu zaprezentowanym przez G. Davida Garsona, e-government należy postrzegać jako wykorzystanie sieci internetowej przy świadczeniu usług przez sektor publiczny. W dużo szerszym znaczeniu Garson definiuje digital government, jako potencjalny obszar zastosowań technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) w administracji publicznej, wykraczając poza sam techniczny aspekt wykorzystania internetu w dostarczaniu e-usług.

Rozwijając pojęcie e-government, warto wskazać kilka dodatkowych definicji. W sposób podobny do przedstawionej wyżej koncepcji Garsona, e-government został zdefiniowany w raporcie WMRC Global e-Government Survey, jako dostarczanie informacji i usług publicznych przez internet, akcentując podział na odrębne kategorie "informacji" oraz "usług publicznych"[22]. Z kolei OECD definiuje e-government jako wykorzystanie technologii informacyjnych i komunikacyjnych (ICT), w szczególności zaś internetu, jako narzędzi służących do tworzenia lepszej władzy publicznej (ang. government)[23], akcentując przy tym przede wszystkim cel zastosowania ICT. Ponadto w przytoczonej przez Mariusza Luterka definicji e-government zaczerpniętej z raportu zatytułowanego At the dawn of e-government the citizen as customer extracts from a Deloitte and Touche Study Report z roku 2000, można wyróżnić istotne znaczenie "wykorzystania ICT w procesie wzmocnienia dostępności oraz usprawniania procesów dostarczania usług sektora publicznego dla korzyści obywateli, partnerów biznesowych i pracowników"[24].

W ujęciu zaprezentowanym przez Bank Światowy "Pojęcie e-government odnosi się do wykorzystywania przez instytucje publiczne technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) - takich jak sieci równoległe (Wide Area Networks - WAN) czy też internet i technologie mobilne, które umożliwiają przekształcenie relacji z obywatelami, przedstawicielami organizacji komercyjnych oraz innymi jednostkami publicznymi. Technologie informacyjno-komunikacyjne mogą być wykorzystane w różnorakich celach: mogą zatem służyć usprawnieniu procesu dostarczania usług publicznych dla obywateli oraz lepszym interakcjom z biznesem i przemysłem, jak również wzmacniać rolę obywateli poprzez łatwiejszy dostęp do informacji oraz zwiększać sprawność zarządzania instytucjami publicznymi. Do najistotniejszych korzyści wynikających z zastosowań ICT w sektorze publicznym można zaliczyć: niższy wskaźnik korupcji, wyższą transparentność, większą wygodę (użytkowników - przyp. autora) oraz wzrost dochodów oraz/lub redukcję kosztów funkcjonowania administracji publicznej"[25].

W dokumentacji Rady Europy z 2002 roku, zatytułowanej Integrated Project 1, Making democratic institutions work, dokonano jednoznacznego rozróżnienia między pojęciami: e-government oraz e-governance. W przypadku e-governance istotne staje się uchwycenie zmieniających się relacji instytucjonalnych obejmujących zarówno organizacje publiczne, jak i związki administracji publicznej z biznesem oraz organizacjami trzeciego sektora. Zdaniem autorów e-governance należy postrzegać w szerszym kontekście działań modernizujących administrację publiczną. W odróżnieniu od tego pojęcia e-government odnosi się do węższego ujęcia procesu informatyzacji sektora publicznego, zarówno na szczeblu krajowym, lokalnym, jak i regionalnym[26]. Z kolei Komisja Europejska zdefiniowała pojęcie e-government jako "wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) w administracji publicznej w ścisłym połączeniu z niezbędną zmianą organizacyjną i nowymi umiejętnościami służb publicznych w tym celu, aby poprawić jakość świadczonych przez administrację usług oraz uczynić bardziej efektywnym proces demokratycznej legitymizacji sprawowania polityki"[27]. Z punktu widzenia urzędników Komisji Europejskiej e-government jest tożsamy z przebudową administracji z wykorzystaniem ICT w celu uczynienia sektora publicznego bardziej otwartym, przejrzystym oraz nastawionym na współpracę z obywatelami, przedsiębiorcami i organizacjami trzeciego sektora.

Juliet Lodge definiuje pojęcie e-government dwutorowo. Od strony technologicznej, Lodge wskazuje, że jest to narzędzie wykorzystywane przez administrację publiczną w kontaktach z obywatelami, jednocześnie zauważając, że ta forma kontaktu nie może stanowić substytutu rzeczywistego bezpośredniego dialogu między przedstawicielami władz publicznych oraz ogółem społeczeństwa. W drugim ujęciu, przedstawionym przez Lodge, e-government jest źródłem obiektywnej informacji dotyczącej m.in. uchwalonego prawa oraz procesów legislacyjnych, dzięki czemu zainteresowane osoby i grupy obywatelskie mogą uzyskać wgląd w pierwotny kształt m.in. projektów ustaw, porównując owe pierwotne zapisy z wtórną, często skróconą wersją owych dokumentów, zaprezentowaną w mediach czy też przez grupy interesów (na ogół również za pośrednictwem mediów, np. poprzez prezentację danych przez przedstawicieli grup interesu na konferencjach prasowych)[28].

Helene Michel zdefiniowała e-government jako system, w którym obywatel wywiązuje się ze swoich obowiązków poprzez m.in. konsultowanie rozwiązań zaproponowanych przez przedstawicieli władzy czy też elektroniczne głosowanie. Natomiast e-governance zostało zdefiniowane jako system, w którym aktywni obywatele z pomocą ICT tworzą sieć partnerstwa z instytucjami publicznymi. W tym ujęciu e-governance jest wskazywane jako wyższy, bardziej aktywny poziom rozwoju interakcji między instytucjami publicznymi i obywatelami[29].

Rozróżnienia między e-government i e-governance dokonali również Matthias Finger i Gaëlle Pécoud. Zaproponowana przez nich koncepcja e-governance jest znacznie szersza, obejmuje trzy części składowe: zarówno e-government (wskazany jako określenie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnej przez władze publiczne w celu poprawy świadczenia usług), uwzględniając ponadto e-rulemaking (wykorzystanie ICT w procesie lepszego stanowienia prawa), jak i e-democracy (zastosowanie nowych technologii komunikacyjnych w celu zaangażowania obywateli w proces podejmowania decyzji)[30].

Definicja e-government zaproponowana przez Dinesha Chandra Misra uwzględnia istotną rolę ukierunkowania nowych rozwiązań informatycznych w instytucjach publicznych na potrzeby obywatela (odpowiadający temu anglojęzyczny termin: citizen-centric approach), który - jako odbiorca końcowy zaproponowanych wdrożeń - ma być również głównym beneficjentem e-government. Definicja ta, w odróżnieniu od części zaproponowanych wyżej, nie skupia się wyłącznie na strukturze bądź uszeregowaniu rozwiązań technologicznych, określając w głównej mierze uzasadnienie wprowadzonych usprawnień technologicznych ze względu na spełnienie kryteriów ergonomicznych[31] bądź też uzasadnionych troską o wygodę obywateli korzystających z systemów teleinformatycznych w interakcjach z instytucjami publicznymi[32].

Termin e-government zdaniem Mariusza Luterka nie może być dosłownie tłumaczony na język polski, jako "elektroniczna administracja" (bądź zamiennie: "cyfrowa administracja"), ponieważ uwzględnia usługi dostarczone z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych przez jednostki szeroko pojętego sektora budżetowego, a zatem zarówno administrację publiczną, jak i służby wewnętrzne obejmujące m.in.: policję, straż graniczną, służbę celną i służbę więzienną, biblioteki, służby publiczne, szkoły, uniwersytety czy też placówki służby zdrowia. W interpretacji Luterka e-government należy utożsamiać z "elektronicznym systemem informacji i usług publicznych", nie zaś tylko i wyłącznie z e-administracją[33].

Luterek dokonał ciekawego rozróżnienia między terminami: e-government, e-administracja oraz e-urząd. Pierwszy z nich ma być tożsamy z "elektronicznym systemem informacji i usług publicznych (oferowanych przez szeroko pojmowane jednostki sektora budżetowego, w tym m.in. biblioteki, uniwersytety oraz służbę zdrowia)"[34]. Pojęcie e-administracja - zdaniem Luterka - powinno odnosić się do elektronicznego systemu informacji i usług oferowanych przez administrację publiczną. Z kolei e-urząd został przez niego zdefiniowany jako platforma cyfrowa pojedynczego urzędu udostępniająca oferowane przez ów urząd informacje i usługi[35].

Interesującą definicję e-government w ujęciu holistycznym sformułowali: Ewa Ziemba, Tomasz Papaj i Maria Jadamus-Hacura. Według ich koncepcji "e-government należy traktować jako złożony system społeczno-technologiczny, którego ważnymi elementami są ludzie, technologia, procesy oraz struktury organizacyjne i społeczne"[36]. Wymienieni badacze wskazują, że sprawne wdrożenie koncepcji e-government wymaga nie tylko osiągnięcia sprawności technicznej systemów ICT w administracji publicznej, ale równie istotne jest dostosowanie narzędzi teleinformatycznych do potrzeb i oczekiwań interesariuszy sektora publicznego. Wiąże się to z zastosowaniem podejścia uwzględniającego aspekty ekonomiczne, społeczne, organizacyjne, technologiczne, ekonomiczne i polityczne.

Ziemba, Papaj i Jadamus-Hacura dokonali również zestawienia poszczególnych koncepcji e-government, wskazując ich pewne cechy wspólne. Zdaniem wskazanej wyżej trójki badaczy holistyczną koncepcję e-government należy rozumieć jako transformację organizacyjną, procesową, prawną, kompetencyjną i kulturową w jednostkach administracji publicznej. Koncepcja ta uwzględnia wykorzystanie ICT w celu:

- przebudowy i usprawnienia procesów w obrębie administracji publicznej (zgodnie z przedstawioną wcześniej koncepcją e-administracji);

- udostępnienia usług w formie elektronicznej zarówno dla biznesu (Administration to Business - A2B, Business to Administration - B2A), obywateli (Administration to Citizen - A2C, Citizen to Administration - C2A), jak i w obrębie poszczególnych jednostek administracji (Administration to Administration - A2A);

- pełniejszej demokratyzacji państwa i jego struktur przez osiągnięcie wyższych wskaźników transparentności oraz partycypacji obywatelskiej (autorzy definiują powyższe zestawienie jako e-demokrację);

- stworzenia sieci współpracy na zasadach partnerskich między administracją publiczną, biznesem i obywatelami (e-governance)[37].

Na rysunku 1 zostały przedstawione relacje zachodzące między administracją publiczną (Administration), obywatelami (Citizen - jako obywatel, w liczbie pojedynczej[38]) oraz biznesem (Business), zgodnie z przedstawioną w poprzedniej części charakterystyką.

Zdefiniowanie pojęcia m-government

Wraz z upowszechnieniem technologii mobilnych w środowisku instytucji publicznych spopularyzowano koncepcję m-government (zamiennie określaną jako mobile government). Rozwojowi wyżej wspomnianych systemów mobilnych towarzyszy również

Rysunek 1. Typologia relacji między Administracją (Administration), Obywatelami (Citizens) oraz Biznesem (Business)

Źródło: L. Teran, Fuzzy-based recommender system (FRS), Universite de Fribourg, Department of Informatics, https://diuf.unifr.ch/main/is/research/fuzzy-based-recommender-system-frs, dostęp: 28.10.2016.

upowszechnienie systemów informacji geograficznej (GIS), funkcjonujących także pod nazwą: systemy informacji przestrzennej[39]. Rozwój technologii mobilnych w sektorze publicznym dokonuje się ze względu na popularność tego typu rozwiązań w środowisku biznesu (m-commerce) oraz ze względu na rozpowszechnienie technologii mobilnych w codziennym życiu (również wśród pracowników sektora publicznego). Relacja ta powinna działać na zasadzie sprzężenia zwrotnego: wprowadzanie mobilnych usług publicznych może być nie tylko efektem popularności m-commerce, ale także przez popularyzację m-government można również osiągnąć wyższe wskaźniki wykorzystania nowoczesnych rozwiązań mobilnych, zachęcając do tego nowych użytkowników. Ciekawego przykładu dotyczącego sprzężenia zwrotnego między m-commerce i m-government dostarcza T.W. Kwang w artykule zatytułowanym Electronic ID Programs Impacting Governments and Citizens. Wskazuje on na potencjalne możliwości współpracy e-government z sektorem bankowym, uwzględniającej perspektywę wykorzystania bankomatów (ATMs) jako punktów dostępowych do e-administracji oraz potwierdzania tożsamości za pomocą eID (elektronicznego dowodu osobistego w formie aplikacji mobilnej - z wykorzystaniem np. technologii BLIK jako weryfikacji tożsamości; lub też eID w formie karty z chipem pełniącej również funkcję karty bankomatowej). Zaleta takiego rozwiązania polega na cyfrowej integracji osób dotychczas niekorzystających z e-usług oraz elektronicznych kanałów bankowości, dla których punktem wyjścia może być wykorzystanie aplikacji eID w smartfonie. Autor wymienia przykład wdrożeń zastosowanych w Malezji, w której stosuje się rozwiązanie polegające na jednoczesnym dostarczaniu eID z aplikacją typu "e-portmonetka", czyli jednoczesne upowszechnienie narzędzi typu m-government oraz m-commerce[40].

Definiując pojęcie m-government w sposób analogiczny do wcześniej zaprezentowanej koncepcji e-government, można w najprostszy możliwy sposób wskazać, że jest to mobilna władza. Istotne w tym przypadku staje się wskazanie cech definiujących mobilność oraz jej wykorzystanie przez instytucje publiczne. Mariusz Luterek, wzorując się na danych z raportu Victorian Electronic Democracy, Final Report, wskazuje, że mobilność, przedstawianą w formie przedrostka m w pojęciu m-government, należy postrzegać jako podzbiór e-government. Istotnym elementem wyróżniającym tego pojęcia jest wykorzystanie przez instytucje sektora publicznego urządzeń mobilnych (w ujęciu przedstawionym przez autorów raportu pochodzącego z 2005 roku - przyp. autora), a więc przenośnych urządzeń posiadających funkcję bezprzewodowego dostępu do internetu, telefonów niestacjonarnych itp. Zdaniem Luterka jedną z największych korzyści zastosowania mobilnego rządu jest dostosowanie instytucji publicznych do potrzeb zmieniającego się świata; pracownicy tego sektora dzięki urządzeniom mobilnym nie muszą być stale obecni w urzędach, zamiast tego mogą poświęcić więcej czasu na kontakty bezpośrednie m.in. ze społecznością lokalną, pozostając w stałym kontakcie z biurem dzięki dostępowi do urządzeń mobilnych. Tym samym, m-government można po części definiować w sposób tożsamy do telepracy - pracy wykonywanej zdalnie, czyli poza siedzibą organizacji[41]. W szerszym znaczeniu m-government należy utożsamiać z wizją, zgodnie z którą z dobrodziejstw rozwiązań mobilnych mogą korzystać nie tylko osoby zatrudnione w administracji publicznej, ale również ogół społeczeństwa, czyli obywatele. W tym ujęciu m-government staje się rozszerzeniem wcześniej sformułowanego pojęcia e-government, a zatem obejmuje wykorzystanie technologii mobilnych, takich jak: telefony niestacjonarne, komputery przenośne (laptopy, przenośne stacje robocze, netbooki itp.), urządzenia typu PDA (ang. Personal Digital Assistants), określane również mianem palmtopów bądź komputerów kieszonkowych, oraz szeroko pojętą infrastrukturę sieci bezprzewodowej warunkującej sprawne funkcjonowanie wszystkich wymienionych urządzeń. Zdaniem Luterka jedną z największych zalet m-government jest możliwość zapewnienia dostępności informacji i usług publicznych w każdym miejscu i o każdej porze dla szerokiego grona odbiorców, uwzględniającego zarówno obywateli, jak i pracowników sektora publicznego[42].

Z perspektywy roku 2019 wizja m-government uwzględniająca wykorzystanie urządzeń mobilnych, takich jak palmtopy czy też telefony komórkowe, może wydawać się nieco staroświecka ze względu na tempo postępu technologicznego. Urządzenia imitujące funkcjonowanie komputerów przenośnych, wyposażone w klawiaturę, nie zdały próby czasu w starciu z technologią oferującą wykorzystanie ekranów dotykowych. Spektakularnym przykładem niedocenienia roli postępu technologicznego w funkcjonowaniu telefonów niestacjonarnych jest fińska Nokia, potentat w branży produkcji telefonów komórkowych oraz lider rynku do końca pierwszej dekady XXI wieku (w 2010 roku udział Nokii w rynku telefonów komórkowych był dwukrotnie większy niż amerykańskiego koncernu Apple, oraz czterokrotnie większy niż koreańskiego Samsunga). We wcześniejszych latach Nokia nie uwzględniła w prognozach rozwoju wzrostu znaczenia technologii dotykowego ekranu, następnie w 2011 roku, po połączeniu się z koncernem Microsoft, kierownictwo koncernu zaczęło powielać rozwiązania charakterystyczne dla urządzeń stacjonarnych oraz komputerów przenośnych - telefony Nokii korzystały z systemu operacyjnego Windows Phone, który nie cieszył się zbytnim uznaniem użytkowników, w porównaniu z systemem Android wykorzystywanym przez zdecydowaną większość smartfonów i urządzeń mobilnych, oraz systemem iOS wykorzystywanym w urządzeniach produkowanych przez Apple: iPhonach, iPadach itp. Niedocenienie roli wygody użytkownika spowodowało, że udział Nokii w produkcji telefonów komórkowych oraz smartfonów spadł z ponad 50% w latach 2007-2008 oraz prawie 40% w pierwszym kwartale 2010 roku, do około 3,4% w połowie 2013 roku, kiedy to koncern Microsoft ogłosił przejęcie Nokii. Doszło do tego po paśmie spektakularnych porażek biznesowych, uwzględniających spadek przychodów o 40% oraz prawie całkowite wyhamowanie zysków o 95%, a także spadek wartości akcji firmy o 60% w poprzednich trzech latach[43].

Według niektórych badaczy, takich jak Ibrahim Kushchu oraz M. Halid Kuscu, m-government może odgrywać jedynie rolę komplementarną w stosunku do e-government. Zdaniem badaczy system m-government może generować szczególne korzyści jedynie w przypadku oferowania usług wyłącznie w środowisku urządzeń mobilnych, bez udziału m.in. tradycyjnych komputerów stacjonarnych. A zatem m-government nie może zastąpić e-government, ponieważ nie należy go utożsamiać z wyższym poziomem rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych wykorzystywanych przez administrację publiczną. Wskazani wyżej badacze, wśród najważniejszych zalet stanowiących swoistą wartość dodaną m-government, wymieniają: czas dostępu do informacji bądź usługi, aktualność, koszt oraz dobór grupy docelowej[44].

Na rysunku 2 przedstawiono graficzne odwzorowanie modelu 3P, sformułowanego przez Ibrahima Kushchu oraz M. Halida Kuscu w 2004 roku, odnoszącego się do obszaru komparatywnych korzyści m-government w stosunku do koncepcji e-government. Model ten posiada wyodrębnione następujące części składowe:

- Prime Value - główny czynnik powodzenia;

- Pleasure Value - czynnik powodzenia dotyczący użyteczności/satysfakcji z dostarczanych rozwiązań;

- Post Value - czynnik powodzenia odnoszący się do analizy potencjalnych kosztów i korzyści).

Rysunek 2. Model 3P sformułowany przez Ibrahima Kushchu oraz M. Halida Kuscu

Źródło: L. Antovski, M. Gusev, P. Mitrevski, M-Government, Proceedings of ICEST 2004, XXXIX International Conference on Information, Communication and Energy Systems and Technologies, 2004, http://mg.liit.finki.ukim.mk/PDF/M-Government_IIS_2004.pdf, dostęp: 27.10.2016.

Z kolei w tabeli 1, stanowiącej uzupełnienie zaprezentowanego modelu 3P, przedstawiono opis poszczególnych czynników powodzenia (Prime Value, Pleasure Value, Post Value) we wdrażaniu m-government, wraz z przykładami potencjalnych zastosowań z wykorzystaniem urządzeń mobilnych.

Tabela 1. Model 3P, wraz z opisem i przykładami

Czynniki powodzenia

Opis

Przykłady

Prime Value - główny czynnik powodzenia

dzięki narzędziom m-government, e-usługi dostarczane są w czasie rzeczywistym, tym samym rozwiązując zaistniałe problemy

- ostrzeżenia przesyłane w formie SMS-a w przypadku m.in. kradzieży aparatu telefonicznego, wyładowań energetycznych bądź w przypadku nagłego podniesienia poziomu wody/zagrożenia powodziowego;

- powiadomienia w formie SMS-a, między innymi dla osób głuchych i niedosłyszących;

- szybka wymiana informacji dla/od służb porządkowych

Pleasure Value - użyteczność/satysfakcja z dostarczanych rozwiązań

dzięki narzędziom m-government można polepszyć relacje między obywatelami i administracją publiczną, czyniąc e-usługi przyjaznymi dzięki ich ciągłym usprawnieniom

- transakcje z wykorzystaniem urządzeń mobilnych, np. związane z regulowaniem płatności za płatny postój bądź wypełnianiem formularzy rozliczeń podatkowych na podstawie przesłanego kodu w postaci powiadomienia za pomocą SMS-a;

- szybsza wymiana informacji wykorzystywana między innymi przez personel szpitalny, osoby zajmujące się pielęgnowaniem osób starszych bądź przez osoby poszukujące pracy;

- aplikacje usprawniające przeciwdziałanie przestępczości na zasadzie informowania służb porządkowych o podejrzanych aktywnościach w formie SMS-a bądź zarejestrowanych czynach przestępczych, przesłanych w formie MMS-a

Post Value - analiza potencjalnych kosztów i korzyści

relacja komparatywnych korzyści w relacji do kosztów wdrożenia m-government

- identyfikacja przestrzenna wykorzystywana między innymi w formie aplikacji GPS w urządzeniach mobilnych wykorzystywanych przez funkcjonariuszy policji w USA; czarne skrzynki umieszczone w samochodzie na żądanie klienta, wskazujące lokalizację samochodu w razie kradzieży lub wypadku;

- m-voting - stosunkowo mało popularne rozwiązanie w przypadku wyborów, bardziej sprawdzone jako sposób głosowania w konkursie Eurowizji

Źródło: A. Alssbaiheen, S. Love, Exploring the Challenges of m-Government Adoption in Saudi Arabia, The Electronic Journal of e-Government, Vol. 13 Issue 1 2015, s. 19-20, www.ejeg.com/issue/download.html?idArticle=390, dostęp: 27.10.2016; L. Antovski, M. Gusev, P. Mitrevski, M-Government, Proceedings of ICEST 2004, XXXIX International Conference on Information, Communication and Energy Systems and Technologies, 2004, http://mg.liit.finki.ukim.mk/PDF/M-Government_IIS_2004.pdf, dostęp: 27.10.2016.

Shadi Al-Khamayseh oraz Elaine Lawrence wyodrębnili piętnaście warunków, jakie muszą zostać spełnione w przypadku wdrażania systemu m-government. Wśród owych warunków należy wymienić (m.in.):

- rozpowszechnienie urządzeń mobilnych - szczególnie w zestawieniu z dostępem do tradycyjnego stacjonarnego internetu w poszczególnych częściach świata;

- zakres umiejętności posiadanych przez użytkownika - według badaczy urządzenia mobilne są stosunkowo proste w obsłudze, ponieważ użytkownik nie musi w trakcie korzystania z nich być zaznajomiony z funkcjonowaniem złożonych systemów operacyjnych;

- koszt dostępu do urządzeń mobilnych oraz koszty ich eksploatacji - dla wielu osób zainteresowanych koszt początkowy jest znikomy ze względu na oferty zakupu telefonów niestacjonarnych za symboliczną kwotę początkową, ze stałymi niewielkimi kosztami eksploatacji (z perspektywy roku 2019 sieci typu pre-paid oferują bardzo niewielkie koszty eksploatacji urządzeń mobilnych, co decyduje o ich bardzo dużej popularności w skali globalnej);

- rozwój infrastruktury - autorzy podają przykład Bangladeszu, jako państwa, w którym w dosyć krótkim czasie rozbudowano infrastrukturę sieci bezprzewodowych obejmujących swoim zasięgiem terytorium całego kraju[45].

Wśród usług wykorzystujących technologie mobilne, wymienianych przez Mariusza Luterka, można wyróżnić:

- zastosowania typu m-communiacation (mobilna komunikacja), czyli wykorzystanie urządzeń mobilnych w kontaktach zachodzących w obrębie sektora administracji publicznej (Government-to-Government lub G2G) oraz w relacjach między administracją publiczną i obywatelami (Citizens-to-Government lub C2G, Government-to-Citizens lub G2C);

- zastosowania z zakresu m-services (usługi dostępne z wykorzystaniem urządzeń mobilnych), uwzględniające między innymi dokonywanie opłat (m-payments) za poszczególne kategorie e-usług oraz świadczeń wymagających wniesienia opłaty przez obywateli;

- zastosowania typu m-democracy (mobilna demokracja), z potencjalnym obszarem aktywności obywatelskiej, uwzględniającym: przedstawianie opinii i postulatów w czasie rzeczywistym, możliwość oddawania głosów np. w procedurze wyboru projektów zrealizowanych w ramach budżetów obywatelskich itp.;

- zastosowania z zakresu m-administration (mobilne usługi administracji publicznej) - obszar zastosowań uwzględnia między innymi przekazywanie informacji o postępach w procedurze realizacji e-usługi[46].

Scharakteryzowane w tej części opracowania pojęcia stanowią jedynie część terminologii odnoszącej się do koncepcji Cyfrowego Państwa. Ich przedstawienie we wprowadzeniu było podyktowane potrzebą przedstawienia czytelnikowi podstawowych pojęć związanych z przedmiotem rozważań: "Cyfrowe Państwo", "cyfrowa transformacja państwa", "Cyberpaństwo", "wirtualne państwo" oraz pojęć pokrewnych: e-government, e-governance oraz m-government. W pierwszym rozdziale, zatytułowanym Otoczenie technologiczne, zdefiniowano technologiczny ekosystem, w którym dochodzi do zjawisk związanych z cyfrową transformacją instytucji publicznych - środowisko sieci internetowej. W kolejnych rozdziałach scharakteryzowano terminy: społeczeństwo informacyjne, Big Data, Open Government (Otwarty Rząd), sztuczna inteligencja, Blockchain. Dopiero na podstawie powyższych rozważań, w rozdziale 5 scharakteryzowano model Cyfrowego Państwa.

ROZDZIAŁ 1Otoczenie technologiczne

1.1. Technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT)

Analizując problematykę Cyfrowego Państwa, ogromnej wagi nabierają technologie informacyjno-komunikacyjne, ponieważ odnoszą się one do całokształtu zjawisk związanych z procesem transformacji technologicznej. Koncepcja technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) w polskiej literaturze naukowej pojawiła się m.in. w zestawieniu z definicją społeczeństwa informacyjnego, określonego przez badacza Michała Golińskiego, jako: "syntetyczny termin odnoszący się do nowych zjawisk społecznych, gospodarczych, politycznych i kulturowych, pojawiających się od drugiej połowy XX wieku w wyniku oddziaływania technik informacyjnych"[47]. Do owych zjawisk autorzy monografii pt. Czynniki sukcesu i poziom wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w Polsce, pod redakcją Ewy Ziemby, zaliczają m.in.:

- rozwój branży ICT połączony ze wzrostem znaczenia technologii informacyjno-komunikacyjnych dla funkcjonowania innych branż;

- wzrost znaczenia zasobu informacji oraz ICT, pojmowanych jako zasoby strategiczne każdej organizacji, gospodarki, społeczeństwa czy też jednostki;

- ewolucję technologiczną w sektorze przedsiębiorstw; wyodrębnienie nowej kategorii przedsiębiorstw wirtualnych, jak również nowych modeli biznesowych i strategii biznesowych;

- przeobrażenia związane z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych na rynku pracy, w tym stworzenie nowej kategorii pracowników zatrudnionych przy przetwarzaniu informacji z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych, jak też umożliwienie wykonywania pracy zdalnej (telepracy) dzięki wykorzystaniu ICT[48];

- zmiany w sposobie funkcjonowania administracji publicznej, uwzględniające m.in. rozwój nowych koncepcji zarządzania czy też modeli działania poszczególnych jednostek administracji publicznej;

- wykorzystanie dobrodziejstw postępu technologicznego przez poszczególne grupy obywateli, zainteresowanych partycypacją społeczną bądź polityczną[49];

- wzrost wydatków konsumpcyjnych przeznaczonych na technologie informacyjno-komunikacyjne oraz zmiany w sposobie konsumpcji (zakupach dóbr i usług) przy wykorzystaniu ICT[50];

- wzrost znaczenia wykształcenia tematycznie związanego z ICT[51], jak również zmian w sposobach kształcenia oraz modelach edukacji wykorzystujących ICT (w tym e-learning);

- przeobrażenia społeczne, uwzględniające tworzenie się nowych warstw społecznych, takich, jak: digitariat, będący odpowiednikiem proletariatu, czyli klasy nieposiadającej wpływu na tworzenie informacji, jednak potrafiący korzystać z ICT; multimedialna arystokracja określana również mianem kognitariatu, sprawująca władzę nad digitariatem; informacyjny lumpenproletariat korzystający głównie ze starych mediów (telewizji, radia, telefonu)[52];

- podział społeczeństwa według kryteriów wiekowych oraz powiązanych z tym kryterium możliwości dostępu do technologii informacyjno-komunikacyjnych, jak również zdobywania i doskonalenia kompetencji ICT za pomocą sposobów i celów wykorzystania owych technologii. Przykłady owych wyodrębnionych grup społecznych: Builders, Baby Boomers, X, Y, Z, C czy też pokolenie Alfa[53];

- rozwój podziałów społecznych w związku z dostępem do ICT i stopniem jego wykorzystania;

- przeobrażenia kulturowe pod wpływem ICT oraz kreowanie nowych systemów wartości opartych na otwartości, zaufaniu, kreatywności i innowacyjności[54].