[1] Dzisiejsze miasto Taor w Macedonii Północnej.
[2] Haldon J. F., Byzantium in the seventh century, Cambrige 2003, s. 17-19.
[3] Evans J. A., The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power, London 2001, s. 93-94.
[4] Norwich J., Byzantium: The Early Centuries, New York 1989, s. 200.
[5] Evans J. A., The Age of Justinian: The Circumstances of Imperial Power, London 2001, s. 250.
[6] Evans J. A., Justynian i Imperium Bizantyjskie, Warszawa 2008, s. 23.
[7] Obaj duchowni zostali po raz pierwszy potępieni podczas II soboru efeskiego w 449 roku.
[8] Nestorianizm zakładał dualizm natury Chrystusa, przyjmując, że jedna natura była ludzka, a druga boska, przez co Chrystus nie mógł być jednocześnie i bogiem i człowiekiem.
[9] Turlej S., Justiniana Prima: an understimated aspect of Justinian's Church Policy, Kraków 2016, s. 50.
[10] Haldon J. F., Economy and Administration, Cambrige 2005, s. 35.
[11] Brown P., The world of late antiquity, London 1971, s. 157-158.
[12] Haldon J. F., Economy and Administration, Cambrige 2005, s. 50.
[13] Złota moneta rzymska o masie 4,55 grama.
[14] David J., Roman Law in Context, Cambrige 1999, s. 24
Justynian I Wielki
Justynian przyszedł na świat 11 maja 483 roku w Tauresium[1] znajdującym się w rzymskiej prowincji Iliria. Był siostrzeńcem cesarza Justyna I, który najpierw powierzył mu stanowisko oficera w konnej straży przybocznej cesarza, a następnie 1 kwietnia 527 roku ogłosił go współcesarzem. Po krótkim czasie, bo już 1 sierpnia 527 roku, po śmierci Justyna I, Justynian I jego małżonką Teodora objęli samodzielne rządy w Konstantynopolu. Celem Justyniana było przywrócenie i konsolidacja cesarstwa i jego potęgi.[2] Dla odzyskania terenów i spacyfikowania krnąbrnych sąsiadów wysyłał armie powierzone doświadczonym dowódcą, takim jak Belizariusz i Narses, którzy rozgromili Ostrogotów, Persów i Wandali, odzyskując znaczne części Afryki, Italii, Sardynię, Korsykę oraz południową Hiszpanię, ponownie zamykając w granicach Cesarstwa Morza Czarne i Śródziemne.[3] Pomimo, iż były to podboje spektakularne, okazały się krótkotrwałe, a większość odzyskanych terenów została utracona na rzecz Arabów.
Krótko po objęciu rządów, bo już w 532 roku, cesarz musiał zmierzyć się z wybuchem powstania Nika, które owładnęło Konstantynopolem. Powstańcy domagali się od cesarza odwołania kilku doradców i ustąpienia z tronu samego Justyniana. Prawdopodobnie pod wpływem Teodory, Justynian rozkazał swoim najbardziej zaufanym dowódcom, Belizariuszowi i Mundusowi, stłumić powstanie, w wyniku czego zginęło ponad 30 000 powstańców zapędzonych na hipodrom.[4] Dokonane w mieście zniszczenia, otworzyły cesarzowi drogę do wielkiej przebudowy miasta.
Rządy Justyniana nie ograniczały się jedynie do odzyskiwania terenów utraconych przez Zachodnie Cesarstwo, ale również dążyły do wewnętrznego wzmocnienia Imperium poprzez uporządkowanie kwestii religijnych i prawnych. Na rzecz chrześcijaństwa, mającego pod względem moralnym i ideologicznym konsolidować państwo, prowadził szeroko zakrojoną kampanię mającą na celu zlikwidowanie pogaństwa i herezji. Walka ta, nie ograniczała się jedynie do zamykania pogańskich miejsc kultu jak świątynia Izydy na wyspie File,[5] ale również ogłosił przepisy, na mocy których, każdy mieszkaniec Cesarstwa, który nie przyjął chrztu mógł spodziewać się konfiskaty mienia, a prywatne czczenie pogańskich bożków, było zagrożone karą śmierci.[6] Zwalczanie pogańskich pozostałości zaczęło przybierać niejednokrotnie absurdalny wymiar, czego przykładem może być zamkniecie Akademii Platońskiej w 529 roku, co doprowadziło od ucieczki skupionych przy niej filozofów do Persji. Działalność na rzecz religii przyjęła również charakter cezaropapizmu, gdzie to Justynian zwoływał synody i miał decydujący głos w decydowaniu o dogmatach kształtujących wiarę chrześcijańską, w tym utrwalając jako jedyne wyznanie wiary credo nicejsko-konstantynopolitańskie. Wycofał się również z części postanowień dotyczących organizacji kościelnej, które zostały podjęte przez poprzednich cesarzy, przywracając tym samym jedność pomiędzy kościołami i strukturami Rzymu i Konstantynopola. Podczas zwołanego w 553 roku soboru w Konstantynopolu, doprowadził do ponownego[7] potępienia poglądów Ibasa z Edessy i Teodoreta z Cyru, związanych herezją nestoriańską.[8] Z kolei widocznym dla wszystkich mieszkańców Cesarstwa działaniem wzmacniającym i wynoszącym na piedestał religię chrześcijańska było ufundowanie nowej bazyliki Hagia Sophia. Cesarz fundował również świątynie nie tylko w stolicy, ale także w innych częściach Cesarstwa, gdzie należy wymienić choćby kościół San Vitale w Rawennie. Wśród działań architektonicznych, należy tez zwrócić uwagę na rozbudowę systemu akweduktów i cystern, a także znacząca rozbudowę sieci dróg i mostów oraz na służące mieszkańcom miast łaźnie publiczne. Ponadto doprowadził do rozbudowy sieci umocnień na wschodniej granicy cesarstwa oraz niedaleko miejsca swojego urodzenia założył miasto Justiniana Prima, które miało zastąpić Saloniki jako polityczne i religijne centrum Ilirii.[9]
Gospodarka cesarstwa dzięki opierała się przede wszystkim na rolnictwie, jednak działania cesarza doprowadziły do rozwoju handlu dalekosiężnego, dzięki któremu rzymskie zborze było transportowane aż do Kornwalii, gdzie było wymieniane na cynę.[10] W ramach handlu wewnętrznego, Justynian nakazał budowę licznych spichlerzy, które pozwalały na przechowywanie transportowanego zboża pomiędzy prowincjami cesarstwa. W 541 roku dla uchronienia i wzmocnienia produkcji wyrobów jedwabnych cesarz nadał monopol fabrykom cesarskim, co z kolei pozwoliło na tworzenie produktu, który był znacząco tańszy do sprowadzanego, z którym teraz mógł również konkurować jakością.[11] Wydobycie złota i srebra odbywało się na Bałkanach, w Anatolii, Armenii, Egipcie, Nubii i na Cyprze. Dla zapewniania stałych przychodów do cesarskiego skarbca, Justynian podjął się reformy administracyjnej, znacząco ją upraszczając przez zwiększenie uprawnień części urzędników i likwidację mniejszych jednostek.[12] Połączona z reformą administracyjną profesjonalizacja poboru podatków, doprowadziła do osłabienia rad miejskich w miastach greckich, podnosząc roczne dochody państwa o ponad milion solidów.[13]
Jednak bez wątpienia największym dziełem Justyniana I, było dokonanie wielkiej kodyfikacji prawa, pierwszej w historii Cesarstwa Rzymskiego i zarazem pierwszego wyraźnego rozgraniczenia na gałęzie prawa cywilnego i prawa karnego. Podjęte działania były nie tylko kodyfikacją, ale również rewizją prawa rzymskiego, której nigdy wcześniej nie odważono się podjąć. Całość legislacji została w 1583 roku przez ówczesnego redaktora Dionizego Gothofreda nazwana Corpus Iuris Civilis, co miało stanowić rozróżnienie od zbiorów prawa kanonicznego. W składzie zbioru znalazły się dzieła pierwotnie nazwane jako Institutiones, Digesta, Codex Justinianeus oraz Novaelle. Pierwszym projektem był Codex, którego powstawania pilnował kwestor Trybonian, a który został wydany 7 kwietnia 529 roku, by swój ostateczny kształt przyjąć w 534 roku. W roku 533 ukazały się Digesta stanowiące zbiór myśli i komentarzy wybranych z dzieł najwybitniejszych rzymskich jurystów. Kolejną częścią przedsięwzięcia było Institutiones, czyli Instytucje, stanowiące podręcznik tłumaczący zasady prawa i przygotowujący do zagłębienia się w poznawanie przepisów. Ostatnią część zbioru stanowiły Novaelle, które jako jedyna część została wydana w języku greckim i zawierały treści pojedynczych konstytucji cesarskich i dekretów.[14]
Na okres rządów Justyniana I przypadł również wybuch epidemii dżumy, która przybyła za pośrednictwem egipskich statków ze zbożem w 542 roku. Według szacunków, w samym tylko Konstantynopolu w wyniku choroby życie straciło około 300 000 ludzi.
Cesarz spłacił dług śmierci 14 listopada 565 roku.
Corpus Iuris Civilis
Corpus stanowi podstawę łacińskiej jurysprudencji, a dla historyków stanowi cenne źródło dla badania działalności Cesarstwa Rzymskiego. Jako zbiór gromadzi wiele źródeł, w których wyrażano lub publikowano prawa i inne regulacje: ustawy, senackie konsultacje, dekrety cesarskie, precedensy sądowe oraz opinie i interpretacje prawników. Kodeks Tryboniana zapewnił przetrwanie prawa rzymskiego, stając się podstawą późniejszego prawa bizantyjskiego, wyrażonego w Basilika Bazylego I i Leona VI Mądrego. Jedyną zachodnią prowincją, gdzie wprowadzono kodeks justyniański, była Italia[1] skąd trafił do Europy Zachodniej w XII wieku i stał się podstawą wielu lokalnych kodeksów, które z kolei rozprzestrzeniły się wraz z europejskimi imperiami w epoce wielkich odkryć geograficznych.
Pracami jak już wspomniano kierował Trybonian, a jego zespół miał upoważnienie do redagowania włączanych materiałów. Zakres wprowadzonych zmian nie jest znany i w większości pozostaje niemożliwy do ustalenia, ponieważ większość oryginałów nie zachowała się. Tekst powstał i był rozpowszechniany niemal wyłącznie po łacinie, która w latach 529-534 wciąż była językiem urzędowym rządu Cesarstwa Wschodniorzymskiego, choć dominującym językiem kupców, rolników, marynarzy i innych mieszkańców był grecki.
Corpus Iuris Civilis został przełożony na grekę, gdy ten język stał się przeważający w Cesarstwie Wschodniorzymskim, i w tej formie nadal stanowił podstawę prawa imperium jako Basilika (gr. ?? ????????, "prawa cesarskie") aż do XV wieku. Basilika z kolei stała się podstawą lokalnych kodeksów prawnych na Bałkanach w okresie późniejszego panowania osmańskiego, a później - podstawą kodeksu prawnego nowożytnej Grecji. W Europie Zachodniej Corpus Iuris Civilis lub jego następcze teksty, takie jak Basilika, początkowo nie zakorzeniły się na stałe i zostały ponownie odkryte dopiero w średniowieczu, kiedy to "przyjęto" je lub naśladowano jako prawo prywatne. Zawarte w nim prawo publiczne było wykorzystywane jako źródło argumentów zarówno przez władze świeckie, jak i kościelne. To odzyskane prawo rzymskie stało się z kolei fundamentem prawa we wszystkich systemach prawa cywilnego. Postanowienia Corpus Iuris Civilis wpłynęły także na prawo kanoniczne Kościoła katolickiego - mawiano, że ecclesia vivit lege romana ("Kościół żyje prawem rzymskim").
Wpływ na systemy common law był znacznie mniejszy, choć pewne podstawowe pojęcia z Corpus przetrwały poprzez prawo normańskie - na przykład rozróżnienie, szczególnie widoczne w Instytucjach, między "prawem" (ustawą) a zwyczajem. Corpus wciąż wywiera istotny wpływ na prawo międzynarodowe publiczne. Jego cztery części stanowią zatem dokumenty założycielskie zachodniej tradycji prawnej.
Zawarte w zbiorze ustawy ograniczały możliwości rozwodu, w tym rozwodu za obopólną zgodą. Ten ostatni został zresztą zniesiony przez bezpośredniego następcę twórcy - Justyna II.[2] Zbiór zawierał prawa chroniące prostytutki przed wyzyskiem oraz kobiety przed przymusową prostytucją, nakładał na gwałcicieli surowe kary. Ponadto wprowadzał zasady, wedle których kobiety oskarżone o poważne przestępstwa powinny być pilnowane przez inne kobiety, aby zapobiec nadużyciom seksualnym; wdowa powinna odzyskać swoją posag; mąż nie mógł zaciągać dużych długów bez dwukrotnej zgody żony.[3]
Prawo rodzinne wykazywało też większą troskę o interesy dzieci, zwłaszcza tych urodzonych poza małżeństwem. Justynian w zbiorze praw wykazywał również szczególne zainteresowanie problemem zaniedbywania dzieci. Dążył do ochrony praw dzieci, których rodzice ponownie się żenili i mieli kolejne potomstwo albo po prostu rozstawali się i porzucali swoje dzieci, zmuszając je do żebrania.
W zbiorze znalazły się również ustawy skierowane przeciwko heretykom, poganom, Żydom i Samarytanom, zakazując im zajmowania urzędów publicznych, niszczenia ich miejsc kultu oraz ograniczając prawo własności.
Digesta
Digesta, czyli Zbiór powstały w pierwszej połowie VI wieku z polecenia cesarza Justyniana I Wielkiego. Był to wybór fragmentów pism stworzonych przez 39 wybitnych jurystów, które urzędowo podniesiono do rangi ustawy.[4]
Ogłoszoną 15 grudnia 530 roku konstytucją Deo auctore cesarz powierzył Trybonianowi utworzenie komisji, której zadaniem było stworzenie wyboru cytatów z pism wybitnych prawników.
Same Diegesta zostały ogłoszone konstytucją Tanta 16 grudnia 533 roku, a weszły w życie już 29 grudnia. Składają się z 9 142 cytatów pochodzących z pism wybitnych jurystów żyjących w I w. p.n.e. do III w. n.e.. Spośród wyselekcjonowanych 3 milionów wersów, do ksiąg ostatecznie trafiło 150 tysięcy wersów, do których wprowadzano interpolacje, tak by uzgodnić dawne zapisy z obowiązującym prawem.[5]
Digesta zostały podzielone na 50 ksiąg, 429 tytułów i zawarte w nich fragmenty, nazywane leges - ustawami. W pierwszej księdze zawarto treści dotyczące prawa ustrojowego, księgi od 2 do 46 dotyczą prawa cywilnego, dwie kolejne prawa karnego, księga 49 dotyczy prawa procesowego, natomiast ostatnia z ksiąg dotyczy prawa administracyjnego. Księgi zawierające wypisy prawa karnego, zyskały już za czasów Justyniana dodatkowe określenie "ksiąg straszliwych" - terribiles libri. Dodatkowo Justynian troszcząc się o zachowanie ładu prawnego, zabronił komentowania Digestów i dokonywania z nich skrótów, które to zakazy były już lekceważone jeszcze za jego panowania.
Najstarszy w pełni zachowany rękopis Digestów, pochodzi z VI wieku i został w wieku XI znaleziony w Pizie, a obecnie jest przechowywany we Florencji, przez co nazywa się go Florentiną. Na podstawie tego właśnie tekstu przygotowano niniejszą publikację. Do najważniejszych opracowań i wydań Digestów należą prace Theodora Mommsena z 1878 roku, Samuela Parsonsa z 1932 roku i Alana Watsona z 1985 roku. W Polsce najważniejszymi wydaniami były tłumaczenie księgi I autorstwa Bartosza Szolc-Nartowskiego z 2007 roku, a także wydane pod redakcją profesora Tomasza Palmirskiego pełne wydanie wszystkich 50 ksiąg, które zaczęto wydawać w 2013 roku. Niniejsze wydanie jest zatem drugim pełnym tłumaczeniem zbioru praw Justyniana I Wielkiego.
Łukasz Nowok
1.4.0. De constitutionibus principum
1.4.1 Ulpianus libro primo institutionum
pr. Quod principi placuit, legis habet vigorem: utpote cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in eum omne suum imperium et potestatem conferat.
1. Quodcumque igitur imperator per epistulam et subscriptionem statuit vel cognoscens decrevit vel de plano interlocutus est vel edicto praecepit, legem esse constat. Haec sunt quas vulgo constitutiones appellamus.
2. Plane ex his quaedam sunt personales nec ad exemplum trahuntur: nam quae princeps alicui ob merita indulsit vel si quam poenam irrogavit vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur.
1.4.2 Ulpianus libro quarto fideicommissorum
In rebus novis constituendis evidens esse utilitas debet, ut recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est.
1.4.3 Iavolenus libro 13 epistularum
Beneficium imperatoris, quod a divina scilicet eius indulgentia proficiscitur, quam plenissime interpretari debemus.
1.4.4 Modestinus libro secundo excusationum
Ahi metagenesterai diataceis isxuroterai twn pro autwn eisin.
1.4.0. O konstytucjach cesarzy
1.4.1 Ulpian, księga 1 instytucji
To, co cesarzowi się podoba, ma moc prawa: podobnie jak ustawa o jego władzy, na mocy której lud przekazuje mu i w niego całą swoją władzę i potęgę.
1. Wszystko, co cesarz ustanowił w liście i podpisał, albo orzekł po rozpoznaniu sprawy, albo postanowił otwarcie, albo nakazał edyktem, jest uważane za prawo. Te są tymi, które potocznie nazywamy konstytucjami.
2. Niektóre z nich są osobiste i nie stanowią precedensu: ponieważ to, co cesarz przyznał komuś za zasługi, nałożył karę lub interweniował bez precedensu, nie wychodzi poza osobę.
1.4.2 Ulpian, księga 4 o fideikomisach
W przypadku ustanawiania praw w nowych sytuacjach powinna być oczywista korzyść, aby odejść od tego prawa, które przez długi czas było uważane za sprawiedliwe.
1.4.3 Javolenus, księga 13 listów
Łaska cesarza, która pochodzi z jego boskiej łaskawości, powinna być interpretowana w jak najszerszy sposób.
1.4.4 Modestinus, księga 2 o usprawiedliwieniach
Ci, którzy tworzą testamenty i umowy, często robią to dla własnych korzyści.
1.11.0. De officio praefecti praetorio
1.11.1 Aurelius Arcadius Charisius magister libellorum libro singulari de officio praefecti praetorio
pr. Breviter commemorare necesse est, unde constituendi praefectorum praetorio officii origo manaverit. Ad vicem magistri equitum praefectus praetorio antiquitus institutos esse a quibusdam scriptoribus traditum est. Nam cum apud veteres dictatoribus ad tempus summa potestas crederetur et magistros equitum sibi eligerent, qui adsociati participales curae ad militiae gratia secundam post eos potestatem gererent: regimentis rei publicae ad imperatores perpetuos translatis ad similitudinem magistrorum equitum praefecti praetorio a principibus electi sunt. Data est plenior eis licentia ad disciplinae publicae emendationem.
1. His cunabulis praefectorum auctoritas initiata in tantum meruit augeri, ut appellari a praefectis praetorio non possit. Nam cum ante quaesitum fuisset, an liceret a praefectis praetorio appellare et iure liceret et extarent exempla eorum qui provocaverint: postea publice sententia principali lecta appellandi facultas interdicta est. Credidit enim princeps eos, qui ob singularem industriam explorata eorum fide et gravitate ad huius officii magnitudinem adhibentur, non aliter iudicaturos esse pro sapientia ac luce dignitatis suae, quam ipse foret iudicaturos.
2. Subnixi sunt etiam alio privilegio praefecti praetorio, ne a sententiis eorum minores aetate ab aliis magistratibus nisi ab ipsis praefectis praetorio restitui possint.
1.11.0. O urzędzie prefekta pretorium
1.11.1. Aurelius Arcadius Charisius, magister libellorum, księga pojedyncza o urzędzie prefekta pretorium
Należy pokrótce przypomnieć, skąd wywodzi się ustanowienie urzędu prefektów pretorium. Niektórzy autorzy przekazują, że prefekci pretorium zostali niegdyś ustanowieni na wzór dowódców jazdy (magistri equitum). U dawnych Rzymian bowiem dyktatorom powierzano na pewien czas najwyższą władzę, a oni wybierali sobie dowódców jazdy, którzy - jako współuczestnicy troski o sprawy państwa - sprawowali, ze względu na potrzeby wojskowe, władzę drugą po nich. Gdy zarząd nad państwem został przeniesiony na cesarzy sprawujących władzę w sposób stały, prefekci pretorium byli powoływani przez princepsów na podobieństwo dowódców jazdy. Przyznano im szerokie uprawnienia w zakresie przywracania ładu w sprawach publicznych.
1. Wychodząc z takich początków, władza prefektów rozwinęła się do tego stopnia, że od ich orzeczeń nie przysługuje apelacja. O ile bowiem wcześniej rozważano, czy dopuszczalne jest odwołanie od prefektów pretorium - i było ono prawnie dopuszczalne oraz istnieją przykłady osób, które z niego skorzystały - o tyle później, na podstawie publicznie odczytanego rozstrzygnięcia cesarskiego, możliwość apelacji została wyłączona. Cesarz uznał bowiem, że ci, którzy dzięki szczególnym zdolnościom, po sprawdzeniu ich wiarygodności i powagi, zostają powołani do tak wysokiego urzędu, będą orzekać zgodnie z mądrością i blaskiem swej godności, tak jak sam cesarz by orzekał.
2. Prefekci pretorium zostali ponadto wyposażeni w jeszcze jeden przywilej: osoby małoletnie nie mogą być przywracane do stanu poprzedniego (restitutio in integrum) od wyroków przez inne urzędy niż samych prefektów pretorium.
1.12.0. De officio praefecti urbi
1.12.1 Ulpianus libro singulari de officio praefecti Urbi
pr. Omnia omnino crimina praefectura urbis sibi vindicavit, nec tantum ea, quae intra urbem admittuntur, verum ea quoque, quae extra urbem intra Italiam, epistula divi Severi ad Fabium Cilonem praefectum urbi missa declaratur.
1. Servos qui ad statuas confugerint, vel sua pecunia emptos ut manumittantur, de dominis querentes audiet.
2. Sed et patronos egentes de suis libertis querentes audiet, maxime si aegros se esse dicant desiderentque a libertis exhiberi.
3. Relegandi deportandique in insulam, quam imperator adsignaverit, licentiam habet.
4. Initio eiusdem epistulae ita scriptum est: "cum urbem nostram fidei tuae commiserimus": quidquid igitur intra urbem admittitur, ad praefectum urbi videtur pertinere. Sed et si quid intra centensimum miliarium admissum sit, ad praefectum urbi pertinet: si ultra ipsum lapidem, egressum est praefecti urbi notionem.
5. Si quis servum suum adulterium commisisse dicat in uxorem suam, apud praefectum urbi erit audiendus.
6. Sed et ex interdictis quod vi aut clam aut interdicto unde vi audire potest.
7. Solent ad praefecturam urbis remitti etiam tutores sive curatores, qui male in tutela sive cura versati graviore animadversione indigent, quam ut sufficiat eis suspectorum infamia: quos probari poterit vel nummis datis tutelam occupasse, vel praemio accepto operam dedisse ut non idoneus tutor alicui daretur, vel consulto circa edendum patrimonium quantitatem minuisse, vel evidenti fraude pupilli bona alienasse.
8. Quod autem dictum est, ut servos de dominis querentes praefectus audiat, sic accipiemus non accusantes dominos (hoc enim nequaquam servo permittendum est nisi ex causis receptis) sed si verecunde expostulent, si saevitiam, si duritiam, si famem, qua eos premant, si obscenitatem, in qua eos compulerint vel compellant, apud praefectum urbi exponant. Hoc quoque officium praefecto urbi a divo Severo datum est, ut mancipia tueatur ne prostituantur.
9. Praeterea curare debebit praefectus urbi, ut nummularii probe se agant circa omne negotium suum et temperent his, quae sunt prohibita.
10. Cum patronus contemni se a liberto dixerit vel contumeliosum sibi libertum queratur vel convicium se ab eo passum liberosque suos vel uxorem vel quid huic simile obicit: praefectus urbi adiri solet et pro modo querellae corrigere eum. Aut comminari aut fustibus castigare aut ulterius procedere in poena eius solet: nam et puniendi plerumque sunt liberti. Certe si se delatum a liberto vel conspirasse eum contra se cum inimicis doceat, etiam metalli poena in eum statui debet.
11. Cura carnis omnis ut iusto pretio praebeatur ad curam praefecturae pertinet, et ideo et forum suarium sub ipsius cura est: sed et ceterorum pecorum sive armentorum quae ad huiusmodi praebitionem spectant ad ipsius curam pertinent.
12. Quies quoque popularium et disciplina spectaculorum ad praefecti urbi curam pertinere videtur: et sane debet etiam dispositos milites stationarios habere ad tuendam popularium quietem et ad referendum sibi quid ubi agatur.
13. Et urbe interdicere praefectus urbi et qua alia solitarum regionum potest, et negotiatione et professione et advocationibus et foro, et ad tempus et in perpetuum: interdicere poterit et spectaculis: et si quem releget ab Italia, summovere eum etiam a provincia sua.
14. Divus Severus rescripsit eos etiam, qui illicitum collegium coisse dicuntur, apud praefectum urbi accusandos.
1.12.2 Paulus libro singulari de officio praefecti Urbi
Adiri etiam ab argentariis vel adversus eos ex epistula divi Hadriani et in pecuniariis causis potest.
1.12.3 Ulpianus secundo ad edictum
Praefectus urbi cum terminos urbis exierit, potestatem non habet: extra urbem potest iubere iudicare.
1.12.0. O urzędzie prefekta miasta
1.12.1. Ulpian, księga pojedyncza o urzędzie prefekta miasta
Prefektura miasta przywłaszczyła sobie w zasadzie wszystkie przestępstwa - i to nie tylko te, które popełniane są w obrębie miasta, lecz także te, które mają miejsce poza nim, lecz w granicach Italii, jak wynika z listu boskiego Sewera skierowanego do prefekta miasta Fabia Cilona.
1. Prefekt wysłuchuje niewolników, którzy schronili się przy posągach, albo tych, którzy zostali nabyci za własne pieniądze w celu uzyskania wyzwolenia, gdy skarżą się na swoich panów.
2. Wysłuchuje także patronów znajdujących się w niedostatku, którzy skarżą się na swoich wyzwoleńców, zwłaszcza gdy twierdzą, że są chorzy i domagają się, aby wyzwoleńcy zapewnili im utrzymanie.
3. Ma on uprawnienie do skazywania na relegację oraz deportację na wyspę wyznaczoną przez cesarza.
4. Na początku wspomnianego listu zapisano: skoro powierzyliśmy nasze miasto twojej pieczy; wobec tego wszystko, co ma miejsce w obrębie miasta, należy do właściwości prefekta miasta. Także to, co wydarzy się w obrębie setnej mili od miasta, podlega jego kompetencji; jeżeli jednak zdarzenie nastąpi poza tym kamieniem milowym, wykracza ono poza zakres jego jurysdykcji.
5. Jeżeli ktoś twierdzi, że jego niewolnik dopuścił się cudzołóstwa z jego żoną, sprawa powinna być rozpoznana przez prefekta miasta.
6. Prefekt może także rozpoznawać sprawy wynikające z interdyktów: quod vi aut clam oraz unde vi.
7. Do prefekta miasta zwykło się kierować także opiekunów i kuratorów, którzy źle sprawowali opiekę lub kuratelę i wymagają surowszej reakcji niż sama niesława wynikająca z uznania ich za podejrzanych. Dotyczy to tych, którym można wykazać, że przejęli opiekę za pieniądze, przyjęli wynagrodzenie za doprowadzenie do ustanowienia nieodpowiedniego opiekuna, umyślnie zaniżyli wartość majątku przy jego ujawnianiu albo w sposób oczywiście oszukańczy rozporządzili majątkiem pupila.
8. To, że powiedziano, iż prefekt ma wysłuchiwać niewolników skarżących się na swoich panów, należy rozumieć w ten sposób, że nie chodzi o formalne oskarżenia (te bowiem co do zasady nie są niewolnikom dozwolone, chyba że w przypadkach przewidzianych), lecz o skargi składane w sposób umiarkowany - gdy wskazują na okrucieństwo, surowość, głód, którym są uciskani, albo na nieobyczajne czyny, do których byli lub są zmuszani. To również zadanie zostało powierzone prefektowi miasta przez boskiego Sewera, aby chronił niewolników przed zmuszaniem ich do prostytucji.
9. Ponadto prefekt miasta powinien dbać o to, aby bankierzy (nummularii) prowadzili swoje sprawy uczciwie i powstrzymywali się od działań zakazanych.
10. Jeżeli patron twierdzi, że jest lekceważony przez wyzwoleńca, albo skarży się na jego znieważające zachowanie, obelgi pod swoim adresem lub wobec swoich dzieci czy żony albo podobne czyny, zwykło się zwracać do prefekta miasta, który stosownie do charakteru skargi karci go: może go upomnieć, zagrozić mu, ukarać chłostą albo wymierzyć surowszą karę. Wyzwoleńcy bowiem często podlegają karze. Jeżeli zaś patron wykaże, że został przez wyzwoleńca oskarżony lub że ten spiskował przeciwko niemu z jego wrogami, należy orzec wobec niego nawet karę pracy w kopalni (metalli poena).
11. Do kompetencji prefekta miasta należy także troska o to, aby mięso było dostarczane po właściwej cenie; dlatego też targ wieprzowy (forum suarium) znajduje się pod jego nadzorem. Również inne zwierzęta i stada przeznaczone do tego rodzaju zaopatrzenia podlegają jego pieczy.
12. Spokój ludności oraz dyscyplina widowisk także należą do zakresu jego obowiązków; powinien on mieć do dyspozycji rozlokowanych żołnierzy straży miejskiej dla zapewnienia porządku oraz przekazywania mu informacji o tym, co i gdzie się dzieje.
13. Prefekt miasta może także zakazywać przebywania w mieście oraz w innych określonych miejscach, a także wykonywania działalności handlowej, zawodów, występowania w charakterze pełnomocnika czy udziału w obrocie sądowym - zarówno na czas określony, jak i na stałe; może również zakazać udziału w widowiskach. Jeżeli zaś kogoś releguje z Italii, może usunąć go także z jego prowincji.
14. Boski Sewer reskryptem postanowił również, że osoby, którym zarzuca się udział w niedozwolonych stowarzyszeniach, mają być oskarżane przed prefektem miasta.
1.12.2. Paulus księga pojedyncza o urzędzie prefekta miasta
Na podstawie listu boskiego Hadriana można zwracać się do prefekta miasta także w sprawach pieniężnych, zarówno przez bankierów, jak i przeciwko nim.
1.12.3. Ulpian, księga 2 komentarza do edyktu
Prefekt miasta traci swoją władzę po opuszczeniu granic miasta; poza miastem może jedynie nakazać prowadzenie postępowania sądowego.
1.13.0. De officio quaestoris
1.13.1 Ulpianus libro singulari de officio quaestoris
pr. Origo quaestoribus creandis antiquissima est et paene ante omnes magistratus. Gracchanus denique iunius libro septimo de potestatibus etiam ipsum Romulum et Numam Pompilium binos quaestores habuisse, quos ipsi non sua voce, sed populi suffragio crearent, refert. Sed sicuti dubium est, an Romulo et Numa regnantibus quaestor fuerit, ita Tullo Hostilio rege quaestores fuisse certum est: et sane crebrior apud veteres opinio est Tullum Hostilium primum in rem publicam induxisse quaestores.
1. Et a genere quaerendi quaestores initio dictos et Iunius et Trebatius et Faenestella scribunt.
2. Ex quaestoribus quidam solebant provincias sortiri ex senatus consulto, quod factum est Decimo Druso et Porcina consulibus, sane non omnes quaestores provincias sortiebantur, verum excepti erant candidati principis: hi etenim solis libris principalibus in senatu legendis vacant.
3. Hodieque optinuit indifferenter quaestores creari tam patricios quam plebeios: ingressus est enim et quasi primordium gerendorum honorum sententiaeque in senatu dicendae.
4. Ex his, sicut dicimus, quidam sunt qui candidati principis dicebantur quique epistulas eius in senatu legunt.
1.13.0. O urzędzie kwestora
1.13.1 Ulpian w księdze jedynej o urzędzie kwestora
Początek ustanawiania kwestorów jest bardzo dawny i niemal wcześniejszy niż wszystkich innych urzędów. Wreszcie Junius Gracchanus w księdze siódmej O kompetencjach podaje, że sam Romulus i Numa Pompilius mieli po dwóch kwestorów, których powoływali nie własnym głosem, lecz przez głosowanie ludu. Jednak jak wątpliwe jest, czy za panowania Romulusa i Numy istniał urząd kwestora, tak pewne jest, że za króla Tullus Hostilius kwestorzy już byli; i rzeczywiście częstszy jest wśród dawnych pogląd, że to Tullus Hostilius pierwszy wprowadził kwestorów do państwa.
1. I od rodzaju czynności dochodzeniowych (quaerere) - jak piszą Junius, Trebatius i Faenestella - kwestorzy otrzymali swoją nazwę.
2. Spośród kwestorów niektórzy zwykli byli losować prowincje na podstawie uchwały senatu, co miało miejsce za konsulów Decimusa Drususa i Porciny; nie wszyscy jednak kwestorzy losowali prowincje, lecz wyłączeni byli kandydaci cesarscy: oni bowiem zajmują się wyłącznie odczytywaniem w senacie ksiąg cesarskich.
3. Także i dziś utrwaliło się, że kwestorzy są powoływani zarówno spośród patrycjuszy, jak i plebejuszy; urząd ten stanowi bowiem wejście i niejako początek sprawowania godności publicznych oraz zabierania głosu w senacie.
4. Spośród nich - jak mówimy - są tacy, których nazywano kandydatami cesarskimi i którzy odczytują jego listy w senacie.
1.14.0. De officio praetorum
1.14.1 Ulpianus libro 26 ad Sabinum
Apud filium familias praetorem potest pater eius manumittere.
1.14.2 Paulus libro quarto ad Sabinum
Sed etiam ipsum apud se emancipari vel in adoptionem dari placet.
1.14.3 Ulpianus libro 38 ad Sabinum
Barbarius Philippus cum servus fugitivus esset, Romae praeturam petiit et praetor designatus est. Sed nihil ei servitutem obstetisse ait Pomponius, quasi praetor non fuerit: atquin verum est praetura eum functum. Et tamen videamus: si servus quamdiu latuit, dignitate praetoria functus sit, quid dicemus? Quae edixit, quae decrevit, nullius fore momenti? An fore propter utilitatem eorum, qui apud eum egerunt vel lege vel quo alio iure? Et verum puto nihil eorum reprobari: hoc enim humanius est: cum etiam potuit populus Romanus servo decernere hanc potestatem, sed et si scisset servum esse, liberum effecisset. Quod ius multo magis in imperatore observandum est.
1.14.4 Ulpianus libro primo de omnibus tribunalibus
Praetor neque tutorem neque specialem iudicem ipse se dare potest.
1.14.0. O urzędzie pretora
1.14.1 Ulpian w księdze 26 mów do Sabinusa
Ojciec może dokonać wyzwolenia niewolnika przed swoim synem będącym pretorem.
1.14.2 Paulus w księdze 4 mów do Sabinusa
Uznaje się także, że nawet on sam (tj. syn pozostający pod władzą ojcowską) może przed sobą dokonać emancypacji albo zostać oddany w adopcję.
1.14.3 Ulpian w księdze 38 mów do Sabinusa
Barbarius Philippus, będąc zbiegłym niewolnikiem, ubiegał się w Rzymie o preturę i został wyznaczony pretorem. Pomponiusz twierdzi jednak, że jego stan niewoli nie stanowił przeszkody, jak gdyby w ogóle nie był pretorem; tymczasem prawdą jest, że sprawował urząd pretora. Rozważmy jednak: jeśli niewolnik, dopóki się ukrywał, wykonywał godność pretorską, cóż powiemy? Czy to, co ogłosił edyktem i co rozstrzygnął, nie będzie miało żadnej mocy? Czy też będzie ją miało ze względu na interes tych, którzy przed nim działali, czy to na podstawie ustawy, czy innego prawa? I uważam, że nic z tego nie należy odrzucać: jest to bowiem rozwiązanie bardziej humanitarne; skoro nawet lud rzymski mógł nadać niewolnikowi tę władzę, a gdyby wiedział, że jest niewolnikiem, uczyniłby go wolnym. Tym bardziej zasada ta powinna być zachowana w odniesieniu do cesarza.
1.14.4 Ulpian, księga 1 o wszystkich trybunałach
Pretor nie może sam sobie ustanowić ani opiekuna, ani sędziego szczególnego.
1.15.0. De officio praefecti vigilum
1.15.1 Paulus libro singulari de officio praefecti vigilum
Apud vetustiores incendiis arcendis triumviri praeerant, qui ab eo, quod excubias agebant nocturni dicti sunt: interveniebant nonnumquam et aediles et tribuni plebis. Erant autem familia publica circa portam et muros disposita, unde si opus esset evocabatur: fuerant et privatae familiae, quae incendia vel mercede vel gratia extinguerent, deinde divus Augustus maluit per se huic rei consuli.
1.15.2 Ulpianus libro singulari de officio praefecti vigilum
Pluribus uno die incendiis exortis:
1.15.3 Paulus libro singulari de officio praefecti vigilum
pr. Nam salutem rei publicae tueri nulli magis credidit convenire nec alium sufficere ei rei, quam Caesarem. Itaque septem cohortes oportunis locis constituit, ut binas regiones urbis unaquaeque cohors tueatur, praepositis eis tribunis et super omnes spectabili viro qui praefectus vigilum appellatur.
1. Cognoscit praefectus vigilum de incendiariis effractoribus furibus raptoribus receptatoribus, nisi si qua tam atrox tamque famosa persona sit, ut praefecto urbi remittatur. Et quia plerumque incendia culpa fiunt inhabitantium, aut fustibus castigat eos qui neglegentius ignem habuerunt, aut severa interlocutione comminatus fustium castigationem remittit.
2. Effracturae fiunt plerumque in insulis in horreisque, ubi homines pretiosissimam partem fortunarum suarum reponunt, cum vel cella effringitur vel armarium vel arca: et custodes plerumque puniuntur, et ita divus Antoninus Erucio claro rescripsit. Ait enim posse eum horreis effractis quaestionem habere de servis custodibus, licet in illis ipsius imperatoris portio esset.
3. Sciendum est autem praefectum vigilum per totam noctem vigilare debere et coerrare calciatum cum hamis et dolabris, ut curam adhibeant omnes inquilinos admonere, ne neglegentia aliqua incendii casus oriatur.
4. Praeterea ut aquam unusquisque inquilinus in cenaculo habeat, iubetur admonere.
5. Adversus capsarios quoque, qui mercede servanda in balineis vestimenta suscipiunt, iudex est constitutus, ut, si quid in servandis vestimentis fraudulenter admiserint, ipse cognoscat.
1.15.4 Ulpianus libro singulari de officio praefecti Urbi
Imperatores Severus et Antoninus Iunio Rufino praefecto vigilum ita rescripserunt: "insularios et eos, qui neglegenter ignes apud se habuerint, potes fustibus vel flagellis caedi iubere: eos autem, qui dolo fecisse incendium convincentur, ad Fabium Cilonem praefectum urbi amicum nostrum remittes: fugitivos conquirere eosque dominis reddere debes."
1.15.0. O urzędzie prefekta straży nocnej
1.15.1 Paulus w księdze jedynej o urzędzie prefekta straży nocnej
U dawnych autorów zwalczaniem pożarów kierowali triumwirowie, którzy od tego, że pełnili nocne warty, nazywani byli nocnymi; niekiedy interweniowali także edylowie i trybuni ludowi. Istniała też służba publiczna rozmieszczona przy bramach i murach, skąd w razie potrzeby ją wzywano; bywały również prywatne oddziały, które gasiły pożary za wynagrodzeniem albo z uprzejmości. Następnie boski August uznał za stosowne, by sprawą tą zająć się bezpośrednio.
1.15.2 Ulpian w księdze jedynej o urzędzie prefekta straży nocnej
Gdy w jednym dniu wybuchło wiele pożarów:
1.15.3 Paulus w księdze jedynej o urzędzie prefekta straży nocnej
Uznał bowiem, że nikomu bardziej nie należy powierzać strzeżenia bezpieczeństwa państwa ani że ktokolwiek inny byłby do tego zadania wystarczający niż sam cesarz. Dlatego ustanowił siedem kohort w dogodnych miejscach, tak aby każda kohorta strzegła dwóch regionów miasta; nad nimi postawił trybunów, a nad wszystkimi męża wysokiej rangi, zwanego prefektem straży nocnej.
1. Prefekt straży nocnej rozpoznaje sprawy o podpalenia, włamania, kradzieże, rabunki oraz paserstwo, chyba że chodzi o osobę tak niebezpieczną i tak znaną, iż sprawę należy przekazać prefektowi miasta. A ponieważ pożary najczęściej powstają z winy mieszkańców, karze on rózgami tych, którzy zbyt niedbale obchodzili się z ogniem, albo - po surowym upomnieniu i zagrożeniu karą - odstępuje od jej wymierzenia.
2. Do włamań dochodzi najczęściej w kamienicach czynszowych i magazynach, gdzie ludzie przechowują najcenniejszą część swego majątku, gdy wyłamuje się drzwi pomieszczenia, szafę lub skrzynię; często karani są stróże. Tak też boski Antoninus odpisał znakomitemu Erucjuszowi, wskazując, że może on - w razie włamania do magazynów - prowadzić dochodzenie wobec niewolników-strażników, nawet jeśli w tych magazynach znajdowała się część należąca do samego cesarza.
3. Należy wiedzieć, że prefekt straży nocnej powinien czuwać przez całą noc i obchodzić teren w obuwiu, z hakami i siekierami, aby dołożyć starań, by wszystkich mieszkańców upominać, by przez jakiekolwiek zaniedbanie nie powstało niebezpieczeństwo pożaru.
4. Ponadto nakazuje upominać, aby każdy mieszkaniec miał w swojej izbie na piętrze zapas wody.
5. Ustanowiony jest również sędzią w sprawach przeciwko przechowawcom szat (capsarii), którzy za opłatą przyjmują w łaźniach odzież na przechowanie, tak aby - jeżeli dopuścili się jakiegokolwiek nadużycia przy jej przechowywaniu - sam rozpoznawał sprawę.
1.15.4 Ulpian w księdze jedynej o urzędzie prefekta miasta
Cesarze Sewerus i Antoninus w reskrypcie do Juniusza Rufinusa, prefekta straży nocnej, napisali: Mieszkańców kamienic oraz tych, którzy niedbale obchodzili się u siebie z ogniem, możesz kazać karać rózgami lub biczować; tych natomiast, którym udowodni się umyślne podpalenie, odeślesz do naszego przyjaciela Fabiana Cilona, prefekta miasta; zbiegów masz wyszukiwać i zwracać ich właścicielom.
1.19.0. De officio procuratoris Caesaris vel rationalis
1.19.1 Ulpianus libro 16 ad edictum
pr. Quae acta gestaque sunt a procuratore Caesaris, sic ab eo comprobantur, atque si a Caesare gesta sunt.
1. Si rem Caesaris procurator eius quasi rem propriam tradat, non puto eum dominium transferre: tunc enim transfert, cum negotium Caesaris gerens consensu ipsius tradit. Denique si venditionis vel donationis vel transactionis causa quid agat, nihil agit: non enim alienare ei rem Caesaris, sed diligenter gerere commissum est.
2. Est hoc praecipuum in procuratore Caesaris, quod et eius iussu servus Caesaris adire hereditatem potest et, si Caesar heres instituatur, miscendo se opulentae hereditati procurator heredem Caesarem facit.
1.19.2 Paulus libro quinto sententiarum
Quod si ea bona, ex quibus imperator heres institutus est, solvendo non sint, re perspecta consulitur imperator: heredis enim instituti in adeundis vel repudiandis huiusmodi hereditatibus voluntas exploranda est.
1.19.3 Callistratus libro sexto de cognitionibus
pr. Curatores Caesaris ius deportandi non habent, quia huius poenae constituendae ius non habent.
1. Si tamen quasi tumultuosum vel iniuriosum adversus colonos Caesaris prohibuerint in praedia Caesariana accedere, abstinere debebit idque divus Pius Iulio rescripsit.
2. Deinde neque redire cuiquam permittere possunt idque imperatores nostri Severus et Antoninus ad libellum Hermiae rescripserunt.
1.19.0. O urzędzie prokuratora cesarskiego lub racjonalisty
1.19.1 Ulpian, księga 16 komentarza do edyktu
Czynności dokonane przez prokuratora cesarskiego uważa się za zatwierdzone przez niego w taki sposób, jak gdyby zostały dokonane przez samego cesarza.
1. Jeżeli prokurator przekaże rzecz należącą do cesarza tak, jakby była jego własnością, nie uważam, aby przenosił własność; przenosi ją bowiem tylko wtedy, gdy, prowadząc sprawy cesarza, dokonuje przekazania za jego zgodą. Wreszcie, jeżeli dokonuje czegoś w celu sprzedaży, darowizny lub ugody, nie wywołuje to skutków prawnych: nie powierzono mu bowiem uprawnienia do rozporządzania majątkiem cesarza, lecz do starannego prowadzenia powierzonego zarządu.
2. Szczególną cechą prokuratora cesarskiego jest to, że na jego polecenie niewolnik cesarski może przyjąć spadek oraz - jeśli cesarz zostanie ustanowiony spadkobiercą - przez przystąpienie do majątku spadkowego prokurator czyni cesarza spadkobiercą.
1.19.2 Paulus, księga 5 sentencji
Jeżeli jednak majątek, z którego cesarz został ustanowiony spadkobiercą, nie jest wypłacalny, po zbadaniu sprawy zasięga się decyzji cesarza; należy bowiem ustalić wolę ustanowionego spadkobiercy co do przyjęcia lub odrzucenia takiego spadku.
1.19.3 Callistratus, księga 6 o postępowaniach
Kuratorzy cesarscy nie mają prawa skazywania na deportację, ponieważ nie przysługuje im kompetencja do ustanawiania tej kary.
1. Jeżeli jednak zakazali komuś - jako osobie wzniecającej zamieszki lub dopuszczającej się zniewag wobec kolonów cesarskich - wstępu na dobra cesarskie, powinien się on do tego zakazu stosować; tak też postanowił boski Pius w reskrypcie do Juliusza.
2. Ponadto nie mogą nikomu pozwolić na powrót; tak też nasi cesarze Sewer i Antoninus postanowili w reskrypcie wydanym na skargę Hermiasa.
1.21.0. De officio eius, cui mandata est iurisdictio
1.21.1 Papinianus libro primo quaestionum
pr. Quaecumque specialiter lege vel senatus consulto vel constitutione principum tribuuntur, mandata iurisdictione non transferuntur: quae vero iure magistratus competunt, mandari possunt. Et ideo videntur errare magistratus, qui cum publici iudicii habeant exercitionem lege vel senatus consulto delegatam, veluti legis iuliae de adulteriis et si quae sunt aliae similes, iurisdictionem suam mandant. Huius rei fortissimum argumentum, quod lege Iulia de vi nominatim cavetur, ut is, cui optigerit exercitio, possit eam si proficiscatur mandare: non aliter itaque mandare poterit, quam si abesse coeperit, cum alias iurisdictio etiam a praesente mandetur. Et si a familia dominus occisus esse dicetur, cognitionem praetor, quam ex senatus consulto habet, mandare non poterit.
1. Qui mandatam iurisdictionem suscepit, proprium nihil habet, sed eius, qui mandavit, iurisdictione utitur. Verius est enim more maiorum iurisdictionem quidem transferri, sed merum imperium quod lege datur non posse transire: quare nemo dicit animadversionem legatum proconsulis habere mandata iurisdictione. Paulus notat: et imperium, quod iurisdictioni cohaeret, mandata iurisdictione transire verius est.
1.21.2 Ulpianus libro tertio de omnibus tribunalibus
pr. Mandata iurisdictione a praeside consilium non potest exercere is, cui mandatur.
1. Si tutores vel curatores velint praedia vendere, causa cognita id praetor vel praeses permittat: quod si mandaverit iurisdictionem, nequaquam poterit mandata iurisdictione eam quaestionem transferre.
1.21.3 Iulianus libro quinto digestorum
Et si praetor sit is, qui alienam iurisdictionem exsequitur, non tamen pro suo imperio agit, sed pro eo cuius mandatu ius dicit, quotiens partibus eius fungitur.
1.21.4 Macer libro primo de officio praesidiis
pr. Cognitio de suspectis tutoribus mandari potest. Immo etiam ex mandata generali iurisdictione propter utilitatem pupillorum eam contingere constitutum est in haec verba: "Imperatores Severus et Antoninus Braduae proconsuli Africae. Cum propriam iurisdictionem legatis tuis dederis, consequens est, ut etiam de suspectis tutoribus possint cognoscere."
1. Ut possessio bonorum detur, vel si cui damni infecti non caveatur ut is possidere iubeatur, aut ventris nomine in possessionem mulier, vel is cui legatum est legatorum servandorum causa in possessionem mittatur, mandari potest.
1.21.5 Paulus libro 18 ad Plautium.
pr. Mandatam sibi iurisdictionem mandare alteri non posse manifestum est.
1.Mandata iurisdictione privato etiam imperium quod non est merum videtur mandari, quia iurisdictio sine modica coercitione nulla est.
1.21.0. O urzędzie tego, komu powierzono jurysdykcję
1.21.1 Papinian, księga 1 zagadnień
To wszystko, co zostało przyznane szczególnie ustawą, uchwałą senatu lub konstytucją cesarską, nie przechodzi przez powierzenie jurysdykcji; natomiast to, co przysługuje z tytułu samego urzędu, może być powierzone. Dlatego też wydaje się, że mylą się ci urzędnicy, którzy - choć wykonywanie sądownictwa publicznego zostało im powierzone ustawą lub uchwałą senatu, jak np. na podstawie ustawy julijskiej o cudzołóstwie i innych podobnych - przekazują swoją jurysdykcję. Najmocniejszym dowodem jest to, że w ustawie julijskiej o przemocy wyraźnie zastrzeżono, iż ten, komu przypadło wykonywanie tej kompetencji, może ją powierzyć, jeśli wyjeżdża; nie może więc jej powierzyć inaczej, jak tylko w razie nieobecności, podczas gdy jurysdykcja może być w innych przypadkach powierzana także przez obecnego. Jeżeli zaś twierdzi się, że pan został zabity przez własną służbę, pretor nie może powierzyć rozpoznania sprawy, którą posiada na mocy uchwały senatu.
1. Ten, kto przyjął powierzoną jurysdykcję, nie posiada niczego własnego, lecz wykonuje jurysdykcję tego, kto ją powierzył. Trafniejsze jest bowiem stanowisko, zgodnie z którym - wedle zwyczaju przodków - jurysdykcja wprawdzie przechodzi, lecz czyste imperium przyznane ustawą nie może być przeniesione; dlatego nikt nie twierdzi, że legat prokonsula posiada na podstawie powierzenia jurysdykcji prawo karania. Paulus zauważa jednak, że również imperium związane z jurysdykcją przechodzi wraz z jej powierzeniem.
1.21.2 Ulpian, księga 3 o wszystkich trybunałach
Ten, komu namiestnik powierzył jurysdykcję, nie może sprawować rady (consilium).
1. Jeżeli opiekunowie lub kuratorzy chcą sprzedać nieruchomości, powinien to - po zbadaniu sprawy - zezwolić pretor lub namiestnik; jeśli jednak powierzył jurysdykcję, nie może w żaden sposób przekazać wraz z nią rozpoznania tej sprawy.
1.21.3 Julian, księga 5 digestów
Jeżeli nawet ten, kto wykonuje cudzą jurysdykcję, jest pretorem, nie działa jednak na podstawie własnego imperium, lecz na podstawie mandatu tego, z którego upoważnienia sprawuje wymiar sprawiedliwości, ilekroć wykonuje jego funkcje.
1.21.4 Macer, księga 1 o urzędzie namiestnika
Rozpoznanie spraw dotyczących podejrzanych opiekunów może być powierzone. Co więcej, postanowiono, że także na podstawie ogólnego powierzenia jurysdykcji kompetencja ta przysługuje ze względu na dobro małoletnich, w następujących słowach: Cesarze Sewer i Antoninus do Braduy, prokonsula Afryki. Skoro powierzyłeś własną jurysdykcję swoim legatom, wynika z tego, że mogą oni również rozpoznawać sprawy dotyczące podejrzanych opiekunów.
1. Można powierzyć także udzielenie posiadania majątku, jak również - jeżeli nie udzielono zabezpieczenia z tytułu grożącej szkody - nakazanie objęcia w posiadanie, a także wprowadzenie kobiety w posiadanie ze względu na ciążę lub osoby, której zapisano legat, w celu zabezpieczenia zapisów.
1.21.5 Paulus, księga 18 do Plautiusa
Jest oczywiste, że ten, komu powierzono jurysdykcję, nie może jej dalej powierzyć innej osobie.
1. Wydaje się, że wraz z powierzoną jurysdykcją przekazywane jest także imperium niebędące czystym imperium, nawet osobie prywatnej, gdyż jurysdykcja nie istnieje bez pewnego zakresu środków przymusu.
1.22.0. De officio adsessorum
1.22.1 Paulus libro singulari de officio adsessorum
Omne officium adsessoris, quo iuris studiosi partibus suis funguntur, in his fere causis constat: in cognitionibus postulationibus libellis edictis decretis epistulis.
1.22.2 Marcianus libro primo de iudiciis publicis
Liberti adsidere possunt. Infames autem licet non prohibeantur legibus adsidere, attamen arbitror, ut aliquo quoque decreto principali refertur constitutum, non posse officio adsessoris fungi.
1.22.3 Macer libro primo de officio praesidiis
Si eadem provincia postea divisa sub duobus praesidibus constituta est, velut Germania, Mysia, ex altera ortus in altera adsidebit nec videtur in sua provincia adsedisse.
1.22.4 Papinianus libro quarto responsorum
Diem functo legato Caesaris salarium comitibus residui temporis, quod a legatis praestitutum est, debetur, modo si non postea comites cum aliis eodem tempore fuerunt. Diversum in eo servatur, qui successorem ante tempus accepit.
1.22.5 Paulus libro primo sententiarum
Consiliari eo tempore quo adsidet negotia tractare in suum quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non prohibetur.
1.22.6 Papinianus libro primo responsorum
In consilium curatoris rei publicae vir eiusdem civitatis adsidere non prohibetur, quia publico salario non fruitur.
1.22.0. O urzędzie asesorów
1.22.1 Paulus w księdze jedynej o urzędzie asesorów
Cały zakres obowiązków asesora, w którym osoby wykształcone w prawie wykonują swoje zadania, obejmuje zasadniczo następujące sprawy: postępowania sądowe, wnioski, pisma, edykty, dekrety oraz listy.
1.22.2 Marcjan, księga 1 o procesach publicznych
Wyzwoleni mogą zasiadać jako asesorzy. Osoby zaś okryte infamią, chociaż nie są ustawowo wyłączone z zasiadania, jednak - jak sądzę i jak wynika z pewnego rozstrzygnięcia cesarskiego - nie mogą pełnić funkcji asesora.
1.22.3 Macer, księga 1 o urzędzie namiestnika
Jeżeli ta sama prowincja została następnie podzielona i ustanowiona pod dwoma namiestnikami, jak np. Germania czy Mezja, osoba pochodząca z jednej części może zasiadać w drugiej i nie uważa się, aby zasiadała we własnej prowincji.
1.22.4 Papinian, księga 4 odpowiedzi
Po zakończeniu urzędu przez legata cesarskiego wynagrodzenie przysługuje jego towarzyszom za pozostały czas, w wysokości ustalonej przez legata, o ile później nie pełnili oni tej funkcji jednocześnie przy innych osobach. Odmiennie przyjmuje się w przypadku tego, kto otrzymał następcę przed upływem kadencji.
1.22.5 Paulus, księga 1 sentencji
Doradcy w czasie, gdy zasiada jako asesor, w żadnym razie nie wolno prowadzić spraw we własnym trybunale, natomiast nie jest mu zabronione czynić tego w cudzym.
1.22.6 Papinian, księga 1 odpowiedzi
Nie jest zabronione, aby obywatel tej samej wspólnoty zasiadał w radzie kuratora miasta, ponieważ nie pobiera wynagrodzenia publicznego.
2.2.0. Quod quisque iuris in alterum statuerit, ut ipse eodem iure utatur
2.2.1 Ulpianus libro tertio ad edictum
pr. Hoc edictum summam habet aequitatem, et sine cuiusquam indignatione iusta: quis enim aspernabitur idem ius sibi dici, quod ipse aliis dixit vel dici effecit?
1. "Qui magistratum potestatemve habebit, si quid in aliquem novi iuris statuerit, ipse quandoque adversario postulante eodem iure uti debet. Si quis apud eum, qui magistratum potestatemque habebit, aliquid novi iuris optinuerit, quandoque postea adversario eius postulante eodem iure adversus eum decernetur": scilicet ut quod ipse quis in alterius persona aequum esse credidisset, id in ipsius quoque persona valere patiatur.
2. Haec autem verba: "quod statuerit qui iurisdictioni praeest" cum effectu accipimus, non verbo tenus: et ideo si, cum vellet statuere, prohibitus sit nec effectum decretum habuit, cessat edictum. Nam statuit verbum rem perfectam significat et consummatam iniuriam, non coeptam. Et ideo si inter eos quis dixerit ius, inter quos iurisdictionem non habuit, quoniam pro nullo hoc habetur nec est ulla sententia, cessare edictum putamus: quid enim offuit conatus, cum iniuria nullum habuerit effectum?
2.2.2 Paulus libro tertio ad edictum
Hoc edicto dolus debet ius dicentis puniri: nam si adsessoris imprudentia ius aliter dictum sit quam oportuit, non debet hoc magistratui officere, sed ipsi adsessori.
2.2.3 Ulpianus libro tertio ad edictum
pr. Si quis iniquum ius adversus aliquem impetravit, eo iure utatur ita demum, si per postulationem eius hoc venerit: ceterum si ipso non postulante, non coercetur. Sed si impetravit, sive usus est iure aliquo, sive impetravit ut uteretur licet usus non sit, hoc edicto puniatur.
1. Si procurator meus postulavit, quaeritur, quis eodem iure utatur: et putat Pomponius me solum, utique si hoc ei specialiter mandavi vel ratum habui. Si tamen tutor vel curator furiosi postulaverit vel adulescentis, ipse hoc edicto coercetur. Item adversus procuratorem id observandum est, si in rem suam fuerit datus.
2. Haec poena adversus omnem statuitur, qui in edictum incidit, non solum eo postulante qui ab eo laesus est, sed omni, qui quandoque experitur.
3. Si is pro quo spopondisti impetraverit, ne aliquis debitor ipsius adversus eum exceptione utatur, deinde tu in negotio, in quo spopondisti, velis exceptione uti: nec te nec ipsum oportet hoc impetrare, etsi interdum patiaris iniuriam, si solvendo debitor non sit. Sed si tu incidisti in edictum, reus quidem utetur exceptione, tu non utaris: nec poena tua ad reum promittendi pertinebit: et ideo mandati actionem non habebis.
4. Si filius meus in magistratu in hoc edictum incidit, an in his actionibus, quas ex persona eius intendo, hoc edicto locus sit? Et non puto, ne mea condicio deterior fiat.
5. Quod autem ait praetor, ut is eodem iure utatur, an etiam ad heredem haec poena transmittatur? Et scribit Iulianus non solum ipsi denegari actionem, sed etiam heredi eius.
6. Illud quoque non sine ratione scribit non solum in his actionibus pati eum poenam edicti, quas tunc habuit cum incideret in edictum, verum si quae postea ei adquirentur.
7. Ex hac causa solutum repeti non posse Iulianus putat: superesse enim naturalem causam, quae inhibet repetitionem.
2.2.4 Gaius libro primo ad edictum provinciale
Illud eleganter praetor excipit: "praeterquam si quis eorum contra eum fecerit, qui ipse eorum quid fecisset": et recte, ne scilicet vel magistratus, dum studet hoc edictum defendere, vel litigator, dum vult beneficio huius edicti uti, ipse in poenam ipsius edicti committat.
2.2.0. O tym, że kto ustanowił prawo wobec drugiego, sam winien z niego korzystać
2.2.1 Ulpian, księga 3 komentarza do edyktu
Edykt ten odznacza się najwyższą słusznością i jest sprawiedliwy bez wzbudzania niczyjego oburzenia: któż bowiem odmówi poddania się temu samemu prawu, które sam zastosował wobec innych albo doprowadził do jego zastosowania?
1. Kto sprawuje urząd lub władzę, jeżeli ustanowi wobec kogoś nowe prawo, powinien sam, gdy przeciwnik tego zażąda, korzystać z tego samego prawa. A jeżeli ktoś przed tym, kto sprawuje urząd lub władzę, uzyskał jakieś nowe prawo, wówczas później - na żądanie jego przeciwnika - zostanie ono zastosowane także przeciwko niemu: tak mianowicie, aby to, co ktoś uznał za słuszne wobec innej osoby, dopuścił również w odniesieniu do siebie.
2. Słowa: co ustanowił ten, kto sprawuje jurysdykcję rozumiemy w znaczeniu skutku, a nie samego brzmienia: jeżeli więc ktoś chciał wydać rozstrzygnięcie, lecz został powstrzymany i dekret nie uzyskał skutku, edykt nie znajduje zastosowania. Słowo ustanowił oznacza bowiem czynność dokonaną i zakończoną, a nie rozpoczętą. Dlatego też, jeżeli ktoś orzekał między osobami, nad którymi nie miał jurysdykcji, skoro czynność taka jest nieważna i nie stanowi żadnego orzeczenia, uważamy, że edykt nie ma tu zastosowania: cóż bowiem szkodził sam zamiar, skoro bezprawie nie wywołało skutku?
2.2.2 Paulus, księga 3 komentarza do edyktu
Edykt ten powinien karać podstęp sędziego orzekającego: jeżeli bowiem wskutek nieświadomości asesora prawo zostało zastosowane inaczej, niż należało, nie powinno to obciążać magistratu, lecz samego asesora.
2.2.3 Ulpian, księga 3 komentarza do edyktu
Jeżeli ktoś uzyskał wobec drugiego niesłuszne prawo, powinien z niego korzystać tylko wtedy, gdy nastąpiło to na jego żądanie; w przeciwnym razie, jeśli nie on o to występował, nie podlega przymusowi. Jeżeli jednak uzyskał takie prawo - czy to z niego skorzystał, czy tylko uzyskał możliwość jego użycia, choćby z niej nie skorzystał - podlega sankcji przewidzianej w tym edykcie.
1. Jeżeli mój pełnomocnik wystąpił z żądaniem, powstaje pytanie, kto ma korzystać z tego samego prawa. Pomponius uważa, że tylko ja - zwłaszcza jeżeli udzieliłem mu do tego szczególnego umocowania lub zatwierdziłem jego działanie. Jeżeli jednak opiekun lub kurator osoby niepoczytalnej albo młodocianego wystąpił z żądaniem, to on sam podlega sankcji tego edyktu. Podobnie należy rozstrzygnąć wobec pełnomocnika, jeżeli działał we własnym interesie.
2. Kara ta ustanowiona jest przeciwko każdemu, kto popadł pod działanie edyktu, i to nie tylko na żądanie osoby przez niego pokrzywdzonej, lecz każdego, kto kiedykolwiek występuje z roszczeniem.
3. Jeżeli ten, za którego poręczyłeś, uzyskał, aby jakiś jego dłużnik nie mógł powołać się wobec niego na zarzut, a następnie ty w sprawie, w której poręczyłeś, chciałbyś sam z takiego zarzutu skorzystać - ani tobie, ani jemu nie powinno się tego przyznać, choćbyś czasem poniósł szkodę, jeżeli dłużnik nie jest wypłacalny. Jeżeli jednak to ty popadłeś pod działanie edyktu, pozwany będzie mógł skorzystać z zarzutu, ty zaś nie; twoja kara nie przechodzi na dłużnika, za którego poręczyłeś, i dlatego nie przysługuje ci skarga z umowy zlecenia.
4. Jeżeli mój syn, sprawując urząd, popadł pod działanie tego edyktu, czy w sprawach, które prowadzę z jego tytułu, edykt ten znajdzie zastosowanie? Uważam, że nie - aby moja sytuacja nie uległa pogorszeniu.
5. Co się tyczy postanowienia pretora, aby dana osoba korzystała z tego samego prawa, powstaje pytanie, czy kara ta przechodzi również na spadkobiercę. Julian pisze, że nie tylko samej tej osobie odmawia się skargi, lecz także jej spadkobiercy.
6. Słusznie też wskazuje, że kara edyktu dotyczy nie tylko tych roszczeń, które dana osoba miała w chwili popadnięcia pod jego działanie, lecz także tych, które nabędzie później.
7. Julian uważa również, że świadczenia spełnionego na tej podstawie nie można żądać z powrotem, gdyż istnieje naturalna podstawa, która wyklucza jego zwrot.
2.2.4 Gajusz, księga 1 do edyktu prowincjonalnego
Pretor trafnie wprowadza wyjątek: chyba że ktoś z nich postąpił przeciwko temu, kto sam wobec niego coś takiego uczynił
