[1] Lex Salica, prawo salickie. Wczesnośredniowieczne prawo zwyczajowe Franków salickich, dotyczące głównie prawa karnego, procesowego, rodzinnego i spadkowego, spisane w postaci 65 kazuistycznych artykułów. Odzwierciedlało stosunki prawne z czasów plemiennych.
[2] Edykt Rotariego (Rotara), to pierwszy oficjalny zbiór prawa longobardzkiego ogłoszony przez króla Rotara w Pawii 22 listopada 843 roku. W 388 rozdziałach zawierał spis zwyczajowego prawa germańskiego prezentującego treść norm prawnych typowych dla tzw. ludów barbarzyńskich.
[3] Langbein J.H., Torture and the Law of Proof, Chicago 2006, s. 17.
[4] Zasius U., In usus feudorum, Freiburg 1522.
[5] Pierwszego zbioru praw miejskich dokonał w 4 tomach publikowanych w latach 1841-1863 Jakub Grimm - tak, ten sam, który z bratem dokonał zbioru i opracowania baśni.
[6] Karol V Habsburg, urodził się 24 lutego 1500 roku w Gandawie w Niderlandach, jako syn władców Hiszpanii Filipa I Pięknego i Joanny I Kastylijskiej (Szalonej). W wieku 16 lat objął tron Hiszpanii jako Karol I, a w 1519 został wybrany na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego jako Karol V. Jego panowanie doprowadziło do powstania pierwszego nowożytnego globalnego imperium obejmującego Europę oraz kolonie obu Ameryk. W polityce Europejskiej prowadził walkę z reformacją, książętami Rzeszy, Francją (o dominacje w Europie) i Imperium Osmańskim. Zmęczony ciągłymi konfliktami i politycznym ciężarem imperium abdykował w 1556 roku dzieląc monarchię pomiędzy brata Ferdynanda I (Rzesza, Austria i tytuł cesarski) i syna Filipa II (Hiszpania i kolonie). Resztę życia spędził w klasztorze w Yuste, gdzie zmarł 21 września 1558 roku.
[7] Johann von Schwarzenberg urodził się 25 grudnia 1463 roku. Piastował urząd mistrza dworu biskupa Bambergu Geogra III, a także pełnił rolę przywódcy frankońskiego związku rycerstwa. Na polecenie swojego duchownego mocodawcy utworzył tzw. Bamberginę, czyli Bamberską Konstytucję Kryminalną. Pomimo popierania Lutra, powierzono mu urząd sędziego na dworze biskupim, a także zlecono przewodzenie komisji odpowiadającej za przygotowanie Kryminalnej Karoliny. Zmarł 21 października 1528 roku w Norymberdze.
[8] Constitutio Criminalis Bambergensis, potocznie Bambergina, czyli Konstytucja Kryminalna Bambergu. Ten kodeks karny biskupstwa Bambergu został uchwalony w 1507 roku. Powstał na polecenie biskupa Georga von Limpurg, a jego głównym twórcą był Johan von Schwarzenberg. Kodeks regulował prawo karne i procedurę karną obowiązującą na terenie biskupstwa. Bardzo szybko został przejęty przez miasta Bawarii, by po niespełna 20 latach stać się podstawą Konstytucji Kryminalnej Karola. Kodeks łączył w sobie koncepcje włoskiej szkoły prawa karnego z niemieckim prawem zwyczajowym, wprowadzając koncepcję procesów inkwizycyjnych na teren Rzeszy.
[9] Eßer K.S., Die Carolina und ihre Wirkung, München 1984, s. 41
[10] Inquisitio (łac.) - śledztwo, badanie.
[11] Nie ma kary bez ustawy (prawa).
[12] K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2020, s. 105.
Druckprivillegium
Wjr Karl der funfft von gotts gnadenn Romischer Kayser, zu allen zeitten merer des Reichs, in Germanien, zu Hispanien, beyder Sicilien, Hierusalem, Hungern, Dalmatien, Croatien etc. könig, Ertzherzog zu Osterreich, Hertzong zu Burgundii etc., Graff zu Habspurg, Frandern, Tyrol etc. Thun kundt allermeniglich vnd sonderlich allen vnd jeden Buchtruckern, wo vnd an welchen orten die im heyligen Romischen Reich gesessen seind, zu wissen: dass wir vnserm vnnd des Reichs lieben getrewen, Jvo Schoffern, burgern zu Meyntz, den Abschiedt jetzgehalten Reichsstags zu Regenspurgk, dergleichen die Reformation vnsers Keyserlichen Cammergerichts im eyn vnd dreissigsten jar auffgericht vnd geschehen, auch die halss oder peinlich gerichts ordnung inn truck zu bringen behelhen lassen haben. Dieweil er sich nun des, vnss zu vndertheniger gehorsam vnd gefallen, in der eil etwas mit vnstatten vndernommen, damit er dan davon widerumb, wie billich, zimlich ergetzlicheyt empfahe, So gebietten wir allen obgemelten Büchtrückern vnd sunst meniglich bei straff vnd peen zehen marck Lottigs golts, vnss halb in vnser vnnd des heyligen Reichs Cammer, vnd den andern halben theyl gedachtem Jvoni vnablasslich zu bezalen, Vnnd wöllen, dass obgemelte Büchtrucker noch sunst jemant von jrent wegen den berürten Abschiedt, auch die Reformation vnsers Keyserlichen Cammergerichts, darzü die halss oder peinlich gerichts ordnung gedachtem Jvoni in zweyen jaren, den nechsten noch eynander volgend, nit nachtrucken oder zum feylen kauff haben oder ausslegen, bei verlierung obgemelter peen vnnd des selben jres trucks, den gemelter Jyo durch sich selbs oder eyn andern von seinet wegen, wo er den bei jr jedem finden wirt, auss eygem gewalt on verhinderung meniglichs zü sich nemen vnd damit nach seinem gefallen handeln vnd thün mag, daran er auch nit gefrevelt haben. Es soll auch keynem andern getruckten Abschiedt an eynichem ort, inn oder ausserhalb gerichts oder rechts, geglaubt werden, sonder geferde; das ist vnser ernstlich meynung. Geben vnder vnserm zü ruck auffgetruckten Secret, in vnser vnd des heyligen Reichs statt Regenspurg, am letsten tag des Monats Julij, nach Christi, vnsers lieben herrn, geburt tausent fünfhundert vnd im zwey vnd dreissigsten, vnsers Keyserthümbs im zwölfften, vnd vnserer Reich im sibentzehenden jaren.
Przywilej Drukarski
My, Karol V, z Bożej łaski cesarz rzymski, po wszystkie czasy powiększający Rzeszę; w Germanii, Hiszpanii, obu Sycylii, Jerozolimie, na Węgrzech, w Dalmacji, Chorwacji itd., król; arcyksiążę Austrii, książę Burgundii itd., hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu itd. Dajemy do wiadomości wszystkim, a szczególnie każdemu z drukarzy książek, gdziekolwiek i w jakichkolwiek miejscach w Świętej Rzeszy Rzymskiej by się nie znajdowali: że poleciliśmy naszemu i Rzeszy, kochanemu i wiernemu, Iwo Schöfferowi, mieszczaninowi z Moguncji, wydrukowanie postanowień właśnie zakończonego sejmu Rzeszy w Ratyzbonie, a także reformacji naszego Sądu Kameralnego Cesarskiego, ustanowionej i dokonanej w roku trzydziestym pierwszym, oraz Ustawy Sądowej o Karach Cielesnych. Ponieważ podjął się on tej pracy w pośpiechu, ku naszemu poddanemu posłuszeństwu i upodobaniu, aby mógł za to otrzymać sprawiedliwe i stosowne zadośćuczynienie, zatem nakazujemy wszystkim wymienionym drukarzom książek i każdemu z osobna pod karą dziesięciu marek czystego złota, z czego połowę należy zapłacić naszej i Świętej Rzeszy Komorze, a drugą połowę wspomnianemu Iwonowi, bez zwłoki. I chcemy, aby wspomniani drukarze książek ani nikt z ich ramienia nie mieli prawa powielać, sprzedawać ani rozpowszechniać wymienionych postanowień, reformacji naszego Sądu Kameralnego Cesarskiego, a także Ustawy o Karach Cielesnych przez dwa kolejne lata, licząc od dnia wydania przywileju. Złamane zostanie to pod groźbą zapłaty wspomnianej kary, a także całego powielonego nakładu, który wspomniany Ivo, osobiście lub przez kogoś w jego imieniu, może odebrać, gdziekolwiek go znajdzie, i postąpić z nim według własnego uznania, bez niczyjej przeszkody, w czym nie dopuści się żadnego przestępstwa. Nie należy wierzyć żadnym innym wydrukowanym postanowieniom w jakimkolwiek miejscu, wewnątrz lub na zewnątrz sądu, pod groźbą kary. Taka jest nasza poważna wola. Wydano pod naszą przyłożoną pieczęcią, w naszym i Świętej Rzeszy mieście Ratyzbona, ostatniego dnia miesiąca lipca, po narodzeniu Chrystusa, naszego drogiego Pana, w roku tysiąc pięćset trzydziestym drugim, a w dwunastym roku naszego panowania jako cesarz i w siedemnastym roku naszego panowania jako król.
Vorrede des peinlichen halssgerichts
WJr Karl der funfft vonn gotts gnaden Romischer Keyser, zu allen zaitten merer der Reichs, König in Germanien, zu Castilien, zu Arrogon, zu Legion, beyder Sicilien, zu Hierusalem, zu Hengern, zu Dalmatien, zu Croatien, Navarra, zu Granaten, zu Tolleten, zu Valentz, zu Gallicien, Maioricarum, Hispalis, Sardinie, Cordube, Corsice, Murcie, Giennis, Algarbien, Algezire, zu Gibraltaris vnd der Jnsulen Canarie, auch der Insulen Jndiarum vnnd terre firme, des meers Oceani etc. Ertzhertzog zu Osterreich, Hertzog zu Burgundii, zu Lotterick, zu Brabandt, zu Steyer, Kernten, zu Crain, Limpurg, Geldern, Wirtemberg, Calabrien, athenarum, Neopatrie, Grave zu Habspurg, zu Flandern, zu Tyrol, zu Gortz, Parsiloni, zu Arthois, zu Burgundi, Pflatzgraff in Henegaw, zu Holand, zu Seeland, zu Pfirdt, zu Kiburgk, zu Namur, zu Rossilion, zu Ceritan vnd zu Zütphen, Landtgraff in Elsas, Margraff zu Burgaw, zu Oristani, zu Gotiani vnd des heyligen Romischen Reichs Fürst zy Schwaben, zu Cathalonia, Asturia etc., Herr in Friesslandt, auff der Windichen marck, zu Portenaw, zu Biscaia, zu Molin, zu Salins, zu Tripoli vnd Mecheln Bekennen offentlich:
Nach dem durch vnsere vnd des heyligen Reichs Chürfürsten, Fürsten vnnd andere Stende stattlich an vnss gelangt, wie im Römischen Reich teutscher Nation, altem gebrauch vnnd herkommen nach, die meynsten peinlich gericht mit personen, die vnsere Keyserliche recht nit gelert, erfarn oder übung haben, besetzt werden, Vnnd daas auss dem selben an viel orten offtermals wider recht vnd güte vernunfft gehandelt, vnnd entweder die vnschuldigen gepeinigt vnd getödt, oder aber die schuldigen durch vnordenliche, geferliche vnd verlengerliche handlung, den peinlichen klegern vnd gemeynem nutz zu grossem nachtheyl, gefristet, weggeschoben vnd erledigt werden, vnd das nach gelegenheyt Teutscher land in disen allen, altem langwirigem gebrauch vnnd herkommen nach, die peinlichen gericht an manchen orten mit rechtverstendigen erfarn vnd geübten personen nit besetzt werden mögen;
Demnach haben wir, sampt Chürfürsten, Fürsten vnd Stenden, auss gnedigem geneygtem willen etlichen gelerten trefflichen erfaren personen bevolhen, eyn begrieff, wie vnd welcher gestalt in peinlichen sachen vnd rechtfertigungen dem rechten vnd billicheyt am gemessten gehandelt werden mag, zü machen, in eyn form züsammen zü ziehen; Welchs wir also in druck zü bringen verschafft haben, dass alle vnd jede vnser vnnd des Reichs vnderthanen sich hinfürter in peinlichen sachen in bedenckung der gross vnd ferligkeyt der selben jetzt angezeygten begrieff, dem gemeynen rechten, billicheyt vnd loblichen herbrachten gebreuchen gemess, halten mögen, wie eyn jetlicher on zweifei für sich selbst zu thün geneygt vnd desshalben von dem Almechtigen belonung zü empfahen verhofft. Doch wollen wir durch dise gnedige erinnerung Chürfürsten, Fürsten vnd Stenden an jren alten wolherbrachten rechtmessigen vnnd billichen gebreuchen nichts benommen haben.
Przedmowa do ustawy o karach cielesnych
My, Karol V, z Bożej łaski cesarz rzymski, po wsze czasy powiększający Rzeszę, król w Germanii, Kastylii, Aragonii, León, obu Sycylii, Jerozolimie, na Węgrzech, w Dalmacji, w Chorwacji, Nawarze, w Granadzie, Toledo, Walencji, Galicji, na Majorce, w Sewilli, na Sardynii, Kordobie, Korsyce, Murcji, Jaén, w Algarve, Algeciras, na Gibraltarze i Wyspach Kanaryjskich, także wyspach Indii i terra firme, morza Oceanii itd. Arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Lotaryngii, Brabancji, Styrii, Karyntii, Krainy, Limburga, Geldrii, Wirtembergii, Kalabrii, Aten, Neopatrii, hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu, Gorycji, Barcelony, Artois, Burgundii, palatyn w Hainaut, w Holandii, Zelandii, Pfirdt, Kyburgu, Namur, Roussillon, Cerdanii i w Zutphen, landgraf w Alzacji, margrabia Burgau, w Oristano, w Goziano i książę Świętej Rzeszy Rzymskiej w Szwabii, Katalonii, Asturii itd., pan we Fryzji, na Marchii Wenedyjskiej, w Portenau, w Biskai, w Molins, Salins, Trypolisie i w Mechelen, oświadczamy publicznie:
Po tym, jak za pośrednictwem naszych i Świętej Rzeszy elektorów, książąt oraz innych stanów, zwrócono na to uwagę, że w Cesarstwie Rzymskim narodu niemieckiego, zgodnie ze starym zwyczajem i tradycją, większość sądów karnych obsadzana jest osobami, które nie posiadają wykształcenia, doświadczenia ani praktyki w naszym prawie cesarskim;
I że z tego powodu w wielu miejscach często postępuje się wbrew prawu i zdrowemu rozsądkowi, a niewinni są torturowani i uśmiercani, albo winni przez nieuporządkowane, ryzykowne i przewlekłe postępowanie są wstrzymywani, odraczani i uwalniani, ze szkodą dla oskarżycieli w sprawach karnych i dla dobra wspólnego; oraz że, z uwagi na specyfikę niemieckich ziem, sądy karne w wielu miejscach nie mogą być obsadzane osobami o odpowiedniej wiedzy prawnej, doświadczeniu i praktyce, zgodnie ze starym, długotrwałym zwyczajem i tradycją. Dlatego my, wraz z elektorami, książętami i stanami, z łaskawą i życzliwą wolą, poleciliśmy kilku uczonym, znamienitym i doświadczonym osobom, aby sporządziły projekt, w jaki sposób i na jakich zasadach w sprawach karnych i wymierzaniu sprawiedliwości można postępować w sposób najbardziej zgodny z prawem i słusznością, aby zebrać go w jedną formę. Dlatego my, poleciliśmy, aby to zostało wydrukowane, aby wszyscy i każdy z naszych i Rzeszy poddanych, w przyszłości, w sprawach karnych, w obliczu powagi i ryzyka związanego z tymi sprawami, mogli postępować zgodnie z teraz przedstawionym projektem, z prawem powszechnym, słusznością i chwalebnymi, odziedziczonymi zwyczajami, tak jak każdy bez wątpienia jest skłonny to czynić z własnej woli i za co ma nadzieję otrzymać nagrodę od Wszechmogącego. Jednakże, poprzez to łaskawe upomnienie, nie chcemy niczego odebrać elektorom, książętom i stanom z ich starych, chwalebnych, prawnie uzasadnionych i słusznych zwyczajów.
Słowo do artykułów 48-77
XVI-wieczna Constitutio Criminalis Carolina stanowi fascynujący wgląd w historyczne procedury karne. Skupimy się przede wszystkim na artykułach od 48 do 77 traktujących o technikach przesłuchań, roli tortur w procesie dochodzenia do prawdy, specyficznych kategoriach przestępstw, weryfikacji zeznań oraz zasadach postępowania dowodowego w sprawach o najcięższe zbrodnie.
Główna część dokumentu poświęcona jest procedurze uzyskiwania i weryfikacji przyznania się do winy, które w ówczesnym systemie prawnym stanowiło koronny dowód. Artykuły 48-52 instruują sędziego, o jakie szczegóły należy pytać podejrzanego, który przyznał się do winy w trakcie tortur. W przypadku morderstwa sędzia powinien ustalić przyczynę, czas, miejsce, współsprawców, rodzaj użytej broni oraz miejsce ukrycia zwłok i skradzionych przedmiotów. Przy zbrodni zdrady (sprzedawania sekretów) kluczowe jest ustalenie mocodawcy, otrzymanej zapłaty oraz motywów działania. W sprawach o otrucie należy pytać o rodzaj trucizny, sposób jej zdobycia i podania, a w przypadku podpalenia - o użyte materiały łatwopalne. Dokument uwzględnia również przestępstwo czarów, nakazując pytać o użyte zaklęcia, przedmioty zakopane w ziemi, nauczycieli magii oraz wyrządzone szkody. Można zauważyć tutaj podobieństwo do stosowanej obecnie zasady "7 złotych pytań", której zastosowanie pozwoli nawet niedoświadczonemu śledczemu uzyskać podstawową wiedzę od przesłuchiwanego. Zasada ta wskazuje następujące pytania:
- Co? - Co się wydarzyło? Czy zdarzenie było przestępstwem, wypadkiem, czy innym zdarzeniem?
- Gdzie? - Gdzie miało miejsce zdarzenie? Gdzie nastąpił skutek? Gdzie są powiązane miejsca?
- Kiedy? - Kiedy doszło do zdarzenia? Jak długo trwało?
- Jak? (W jaki sposób?) - Jak przebiegało zdarzenie? Jaki był mechanizm i chronologia zdarzenia?
- Czym? - Jakimi narzędziami, środkami lub przy pomocy kogo sprawca działał?
- Dlaczego? - Jaki był motyw sprawcy? Jaka była rola ofiary?
- Kto? - Kto jest sprawcą, a kto ofiarą? Kto był uczestnikiem zdarzenia?
Kluczowym elementem procedury jest weryfikacja prawdomówności oskarżonego. Artykuł 53 nakazuje zadawać pytania o takie okoliczności i "znaki szczególne", o których żaden niewinny człowiek nie mógłby wiedzieć. Sędzia ma obowiązek wysłać urzędników na miejsce przestępstwa, aby sprawdzić, czy detale podane w zeznaniach zgadzają się z rzeczywistością. Jeśli wizja lokalna potwierdzi zeznania, uznaje się to za dowód winy. Jeżeli jednak dochodzenie wykaże nieprawdziwość zeznań, oskarżonego należy "surowo ukarać słowami" i ponownie poddać torturom, zakładając, że kłamał, by uniknąć odpowiedzialności. Aby zapewnić wiarygodność przesłuchania, artykuł 56 zakazuje sędziom podpowiadania oskarżonemu okoliczności zbrodni - musi on opowiedzieć je sam. Wymagane jest również ponowne przesłuchanie bez tortur, co najmniej dzień po ich zastosowaniu, w celu potwierdzenia zeznań. Jeśli oskarżony odwoła zeznania, a podejrzenia są nadal silne, można go ponownie poddać torturom, chyba że wykaże, iż przyznanie wynikało z pomyłki.
Dokument reguluje również kwestie dowodowe związane ze świadkami. Nieznani świadkowie nie powinni być dopuszczani, chyba że zostanie udowodniona ich uczciwość, a świadkowie opłacani są niedopuszczalni i podlegają karze. Zeznania muszą opierać się na własnej wiedzy świadka ("naoczność"), a nie na tym, co słyszał od innych. Za wystarczający dowód winy uznaje się zgodne zeznania dwóch lub trzech wiarygodnych świadków. Fałszywi świadkowie podlegają karze talionu - takiej samej, jaką chcieli ściągnąć na niesłusznie oskarżonego.
Procedura przewiduje również sytuacje, w których oskarżony nie przyznaje się do winy mimo dowodów. Wówczas, zgodnie z artykułem 69, należy mu oznajmić, że wina została udowodniona, a jeśli nadal zaprzecza, skazać go na podstawie zgromadzonych dowodów bez dalszych tortur. Dokument opisuje także proces ujawniania zeznań świadków oskarżonemu i jego obrońcom, dając im możliwość pisemnego ustosunkowania się do nich. Wreszcie, artykuł 77 nakazuje szybkie procedowanie spraw karnych w celu uniknięcia zbędnych kosztów i zwłoki.
Analiza historycznego tekstu w zestawieniu z obowiązującymi w Polsce Kodeksem karnym (KK) z 1997 r. oraz Kodeksem postępowania karnego (KPK) z 1997 r. ujawnia fundamentalną ewolucję myśli prawniczej - od procesu inkwizycyjnego opartego na torturach i formalnej teorii dowodów, do procesu opartego na poszanowaniu godności ludzkiej, swobodnej ocenie dowodów i prawie do obrony.
Najbardziej jaskrawa różnica dotyczy metod uzyskiwania wyjaśnień. W dokumencie Constitutio Criminalis Carolina tortury (peinliche frage) są legalnym i sformalizowanym narzędziem procesowym, służącym do wydobycia przyznania się do winy, które traktowane jest jako kluczowy dowód. Artykuł 58 historycznego tekstu wprost reguluje "sposób stosowania tortur", zalecając ich natężenie w zależności od siły podejrzeń. Weryfikacja prawdomówności polega na sprawdzeniu, czy oskarżony zna detale zbrodni, których "żaden niewinny człowiek nie mógłby wiedzieć".
Współczesny polski proces karny opiera się na diametralnie odmiennych założeniach. Zgodnie z art. 171 §5 pkt 1 KPK, niedopuszczalne jest wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej. Co więcej, wyjaśnienia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu (art. 171 §7 KPK). Kodeks karny w art. 246 penalizuje zachowanie funkcjonariusza publicznego, który stosuje przemoc, groźbę lub znęcanie się w celu uzyskania zeznań. Zamiast wymuszania przyznania, współczesne prawo gwarantuje oskarżonemu prawo do milczenia i odmowy składania wyjaśnień bez podania przyczyn (art. 175 §1 KPK), a oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności (art. 74 §1 KPK). Historyczny tekst nakładał na oskarżonego, który sam dał powód do podejrzeń, obowiązek pokrycia kosztów, nawet jeśli nie udowodniono mu winy po torturach, co stoi w sprzeczności z dzisiejszą zasadą domniemania niewinności wyrażoną w art. 5 §1 KPK.
Constitutio Criminalis Carolina reprezentuje tzw. legalną teorię dowodową, gdzie wartość dowodów jest z góry określona przez prawo. Artykuł 67 stanowi, że zbrodnia jest udowodniona, jeśli potwierdzi ją "dwóch lub trzech wiarygodnych świadków". Przyznanie się do winy poparte weryfikacją okoliczności (art. 60) uznawane jest za dowód ostateczny (onzweifellich bestendiger weiss zu glauben).
Współczesny Kodeks postępowania karnego odrzuca taką arytmetykę dowodową na rzecz zasady swobodnej oceny dowodów. Zgodnie z art. 7 KPK, organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Żaden dowód nie ma z góry nadanej wyższej wartości - przyznanie się oskarżonego jest dowodem podlegającym takiej samej weryfikacji jak każdy inny i nie zwalnia sądu z obowiązku dokonywania ustaleń faktycznych, o czym świadczy art. 388 KPK, który pozwala na ograniczenie postępowania dowodowego tylko wtedy, gdy wyjaśnienia oskarżonego nie budzą wątpliwości.
W historycznym tekście świadek traktowany jest w sposób restrykcyjny. Artykuł 64 nakazuje karanie świadków "nagradzanych", a artykuł 76 wyraźnie zakazuje udzielania świadkom immunitetu (listu żelaznego) przed procesem karnym, choć dopuszcza ochronę przed przemocą. Fałszywe zeznania karane są surowo, na zasadzie odwetu (art. 68).
