Wstęp
Miłośnicy zwierząt zasadniczo dzielą się na dwie grupy - psiarzy i kociarzy. Wielbiciele wszystkich innych stworzeń od lat wydają się stać na straconej pozycji. Znalezienie wiarygodnych informacji dotyczących opieki nad zwierzakiem, jego właściwego żywienia i szkolenia bywa nie lada wyzwaniem. Sprawa jeszcze bardziej się komplikuje, jeśli wymarzonym pupilem jest nie puchaty ssak, lecz ptak.
Właściciele papug od początku muszą zmierzyć się z wieloma problemami. Bo jak tu dogadać się z pupilem, który na nasz widok nie zamerda wesoło ogonem ani nie zamruczy najmilszej uchu melodii? Jak przełamać bariery, gdy mamy do czynienia z dzikim stworzeniem? Może ograniczyć się do podglądania ptasiego życia i stać się cichym obserwatorem - ornitologiem we własnym domu? A może potraktować papugę niczym przymilnego czworonoga do zagłaskania? W pierwszym przypadku prawdopodobnie rzeczywiście uda nam się poczynić interesujące obserwacje. Szczególnie fascynujące będzie śledzenie interakcji między papugami. Właściciele ptasich par będą mogli z bliska obserwować zaloty, lęgi, a potem wychów piskląt. Ale czy na pewno warto ograniczyć się jedynie do podglądania ptasiego życia? A może lepiej stać się jego częścią?
Większość osób marzy o pierzastym pupilu, który chętnie przysiądzie na ramieniu, da się pogłaskać, a najlepiej wypowie przy tym jeszcze kilka miłych słów. Niestety, takie wyobrażenia często okazują się nierealne, a wtedy nietrudno o bolesne rozczarowanie. Zdarza się, że nie dość, że papuga nie potrafi powiedzieć ani słowa, to jeszcze ucieka na widok człowieka, nieustannie krzyczy lub - co gorsza - wyrywa sobie pióra. Właściciele nierzadko nie potrafią zrozumieć jej zachowania. Nie bardzo wiedzą też, gdzie szukać pomocy.
W ostatnich latach nastąpił potężny rozwój psychologii zwierząt. Wiemy coraz więcej o życiu wewnętrznym naszych domowych podopiecznych. Nie jest tajemnicą, że czworonogi przeżywają podobne emocje jak my. Tak samo dotkliwie odczuwają samotność, smutek, odrzucenie. Coraz więcej osób zdaje sobie sprawę, że pies nie demoluje mieszkania, a kot nie drapie mebli, z czystej złośliwości. Z nieposłusznym pupilem można udać się na szkolenie lub do behawiorysty. A co tak naprawdę wiemy o zachowaniach i potrzebach papug? Tropikalne stworzenia wciąż jawią się jako tajemniczy przybysze z odległych krajów. Co kryje się za ich bystrym spojrzeniem i nieprzeniknionym wyrazem dzioba? Ptasi móżdżek czy raczej spore pokłady wrażliwości i inteligencji pod pierzastym nakryciem? Bezmyślni naśladowcy czy pojęci uczniowie?
To papugę można trenować? Poda łapę, przyleci na zawołanie, przyniesie aport? - wiele osób nie kryje zdziwienia, gdy słyszy o potrzebie szkolenia pierzastego pupila. Wbrew pozorom nie chodzi wcale o naukę śmiesznych sztuczek, ale o przygotowanie podopiecznego do życia w bliskości z człowiekiem. Skutki braku szkolenia znacząco utrudniają bowiem codzienne życie zarówno papudze, jak i jej opiekunowi.
Większość ptasich właścicieli zdaje sobie sprawę z konieczności zapewnienia pierzastemu ulubieńcowi odpowiednio zbilansowanej diety. Dostarcza zatem papudze różnorodne owoce i warzywa. Tu zwykle pojawia się jednak problem. Sporo ptaków jest zupełnie niezainteresowanych takimi rarytasami. Podobnie entuzjazmu nie wzbudzają często nawet wymyślne zabawki. Tego typu kłopotów da się jednak dość łatwo uniknąć, jeśli odpowiednio zapozna się skrzydlatych podopiecznych z wszelkimi nowościami.
Czasami brak szkolenia ma dużo poważniejsze konsekwencje. Papugi, które nie zostały przygotowane do kontaktów z ludźmi, nie wiedzą, jak budować z nimi relacje. Nie potrafią też przełamać swojego lęku. W warunkach domowych doświadczają więc chronicznego stresu. Przede wszystkim nie mają jednak z kim związać swoich losów.
A gdyby tak dowiedzieć się, czego naprawdę potrzebują papugi? Poznać i zrozumieć ich mowę. Znaleźć klucz do ich psychiki. Spróbować porozumieć się z nimi w ich języku. Gdyby od dziś było to możliwe?
Jedne z najbardziej spektakularnych badań pokazały, że papugi potrafią w sposób komunikatywny używać ludzkiego języka. Może więc wystarczy nauczyć pupila polskiego i zwyczajnie zapytać, jakie są jego potrzeby, pragnienia, oczekiwania? Zapewne przy okazji dowiemy się, co papuga sądzi o nas i o swoim dotychczasowym życiu. Później wystarczy już tylko spełniać zachcianki pierzastego ulubieńca. To z pewnością kusząca perspektywa. Czyż komunikacja ze zwierzakiem nie mogłaby być tak prosta?
Zamiast uczyć papugę ludzkiego języka, można jednak spróbować poznać jej mowę. Każdy właściciel ma szansę porozumieć się ze swoim pierzastym pupilem - i to bez konieczności zaglądania do słownika. Papugi same opowiedzą nam o sobie. Wystarczy, że odrobinę zagłębimy się w fascynującą historię ich życia. Przeniesiemy się na chwilę do miejsc, z których pochodzą. Podążymy tropem ich codziennych aktywności. Przyjrzymy się, jak budują relacje i jak zdobywają wiedzę o otaczającym je świecie. Poznamy ich talenty i predyspozycje. A potem wraz z nimi ponownie powędrujemy do przytulnych domów i spróbujemy zbudować ich świat od początku - czerpiąc inspiracje z samej natury.
Papugi to zagadkowe stworzenia. Ich świat wciąż kryje jeszcze wiele tajemnic. Ptasi towarzysze potrafią słuchać człowieka, reagować na jego polecenia, dostrajać się do jego zachowań. Ale czy my chcemy wysłuchać ich historii? Właśnie mamy tę niepowtarzalną okazję wkroczyć na chwilę do ptasiego świata. Zanurzmy się zatem w papuzich opowieściach: o sile przyjaźni, tętniących życiem tropikalnych lasach, codziennych wyzwaniach i skomplikowanych relacjach z ludźmi. Najwyższa pora, by rozwikłać choć niektóre ptasie zagadki. Zacznijmy więc od początku...
Rozdział 2: Świat z lotu ptaka
Aby lepiej zrozumieć papugi, trzeba spróbować choć przez chwilę spojrzeć na świat ich oczami. Choć nasi pierzaści towarzysze dysponują takimi samymi zmysłami jak my, odbierają świat trochę inaczej. Jak wygląda otoczenie z ptasiej perspektywy?
Zmysł wzroku
U skrzydlatych zwierzaków jednym z najlepiej rozwiniętych zmysłów jest wzrok. Papugi, podobnie jak ludzie, mają w siatkówce czopki odpowiedzialne za odbiór koloru niebieskiego, zielonego i czerwonego. Ich zdolności percepcyjne obejmują jednak także promieniowanie ultrafioletowe. Prawdopodobnie ma to dla nich spore znaczenie. Ptasie pióra odbijają promieniowanie UV i emitują światło fluorescencyjne. Niewykluczone, że papugi potrafią rozpoznać płeć towarzyszy właśnie po świecących piórach. Promieniowanie UV jest też dla ptaków niezwykle pomocne przy wykrywaniu pożywienia.
Papugi są w stanie kontrolować zwężanie i rozszerzanie źrenic. Jest to możliwe dzięki dużej liczbie włókien poprzecznie prążkowanych w mięśniach regulujących wielkość źrenicy. Szybkie, naprzemienne rozszerzanie i zwężanie źrenic często jest u naszych ptasich towarzyszy wyrazem emocji.
Dzięki wysokiemu, bocznemu ustawieniu oczu papugi mają szerokie pole widzenia. Dobrze widzą to, co znajduje się pod dziobem, nad głową, a nawet daleko za nimi. Mają jednak słabą percepcję głębi.
Główną rolę u papug odgrywa widzenie jednooczne. Do przyglądania się obiektowi w danym momencie używają tylko jednego oka. Zwykle wyraźnie preferują wykorzystanie prawego lub lewego oka do oglądania potencjalnie jadalnych elementów. Co ciekawe, do chwytania smakowitych kąsków używają stopy położonej po tej samej stronie ciała. Wśród papug spotkać można więc zarówno osobniki prawo-, jak i lewonożne. Podczas obserwacji ptaki prawonożne odchylają swoje ciała w lewą stronę, by mieć lepszy widok na interesujący obiekt. Młode papugi często nie mają jeszcze ustalonych preferencji i eksperymentują w tym zakresie. Papuzie upodobania są prawdopodobnie związane z mózgową lateralizacją, czyli funkcjonalnym podziałem półkul mózgowych. Za prawo- i lewonożność odpowiada część mózgu zaangażowana w żerowanie. Ptaki o silniejszych skłonnościach do używania oka i stopy po jednej stronie ciała zazwyczaj odnoszą większe sukcesy podczas zdobywania pożywienia.
Obserwacyjne możliwości naszych pupili zwiększa ruchliwa szyja. Ptasi podopieczni mogą obrócić ją niemal o 180 stopni, dzięki czemu zyskują większą kontrolę nad otoczeniem. Mają także szansę obejrzeć interesujący obiekt z różnych stron.
Zmysł słuchu
Choć ptaki nie mają małżowin usznych, ich zdolności słuchowe nie są przez to wcale ograniczone. Papugi słyszą najlepiej dźwięki o częstotliwościach od 1 do 4 kHz. Są też w stanie rozpoznać wysokość dźwięków różniących się częstotliwością tylko o 1%. Skrzydlate zwierzęta nie są zaś aż tak bardzo wyczulone na natężenie dźwięków - radzą sobie z jego rozpoznawaniem gorzej niż ludzie. Czułość słuchu nieznacznie różni się u poszczególnych gatunków. Co ciekawe, komórki rzęsate u ptaków mają zdolność regeneracji. Nasi kompani mogą więc odzyskać uszkodzony słuch.
Zmysł dotyku
O tym, jak ważne są dla papug bodźce dotykowe, chyba nie trzeba nikogo przekonywać. Receptory dotykowe szczególnie licznie występują na dziobie i stopach ptaków. Dzięki nim papugi są zdolne do sprawnego manipulowania przedmiotami i badania ich faktury. Duże zagęszczenie ciałek Herbsta na końcu papuziego dzioba czyni z niego wyspecjalizowany organ dotykowy. W odbieraniu wrażeń zmysłowych podczas badania produktów żywnościowych pomagają ptakom również receptory znajdujące się na umięśnionym języku.
Dzięki sprawnemu manipulowaniu pożywieniem, za pomocą zakrzywionego dzioba i mięsistego języka, papugi mogą dostosować siłę nacisku swoich szczęk do twardości pokarmu. Górna część dzioba (szczęka) nie jest zespolona z czaszką, co zwiększa jej ruchliwość i umożliwia wywierania ogromnego nacisku. Żuchwa jest natomiast wyposażona w ostrą krawędź tnącą. Obie części papuziego dzioba działają na zasadzie młota i kowadła, a zatem pozwalają kruszyć nawet najtwardsze zdobycze. Z drugiej zaś strony wrażliwy dotykowo dziób umożliwia ptakom również wyjątkowo subtelne muskanie upierzenia.
Jedną z najbardziej zadziwiających zdolności papug jest prawdopodobnie umiejętność przewidywania przez nie nadchodzących trzęsień ziemi. U wielu ptaków na długo przed wstrząsami można zaobserwować spory niepokój, połączony z intensywną wokalizacją, trzepotaniem skrzydłami, opuszczaniem żerdzi. Podejrzewa się, że niesamowitą zdolność papugi zawdzięczają czułym receptorom znajdującym się na stopach. Ptasi towarzysze posiadają ponadto mechanoreceptory wrażliwe na ruchy powietrza, które pomagają im w sprawnym przemieszczaniu się i kontrolowaniu lotu.
Zmysł smaku
Znacznie mniejsze znaczenie ma dla papug zmysł smaku. Mają one tylko około 300-400 kubków smakowych, znajdujących się głównie w pobliżu tylnej części gardła. Papugi nie są więc tak wrażliwe na smak jak ludzie, którzy mają blisko 10 000 receptorów smakowych. Zmysł smaku jest jednak u nich i tak rozwinięty lepiej niż u innych ptaków. Niektórzy skrzydlaci podopieczni są wrażliwi na smak słodki, co jest dosyć rzadkie u ptaków.
Zmysł węchu
Niewiele wiadomo o węchowych zdolnościach pierzastych pupili. Papugi mają niewielką opuszkę węchową, dlatego przypuszcza się, że zmysł powonienia nie odgrywa w ich życiu wielkiej roli. Nie jest to jednak wcale pewne. Rozelle królewskie potrafią rozpoznać zapach przedstawicieli swojego gatunku, podgatunku, a nawet rozróżnić w ten sposób płeć towarzyszy. Z nieprzeciętnych zdolności węchowych słyną papugi kakapo, kea i kaka. Może zapach jest więc dla papug bardziej istotny, niż nam się obecnie wydaje?
Rozdział 3: Od wschodu do zachodu słońca - dzień z życia papug
Przenieśmy się na chwilę do tropikalnego lasu. Właśnie pojawiły się pierwsze promienie słońca - dla papug to jednoznaczny sygnał - pora wstawać. Przed naszymi ptasimi kompanami nowy dzień pełen wyzwań. Co zaprząta papuzią głowę? Na co nasi pierzaści towarzysze poświęcą swój cenny czas?
Poszukiwanie i zdobywanie pożywienia
Zaspokojenie głodu jest niezbędne do przetrwania. Nic więc dziwnego, że większość czasu ptaki przeznaczają właśnie na znalezienie i spożycie pożywienia. Papugi najintensywniej żerują rano i wieczorem. W ten sposób mogą efektywnie zaspokoić głód po nocnym odpoczynku, jak i zyskać rezerwy na kolejną noc. Czas żerowania ulega pewnym zmianom w zależności od temperatury, pory roku, opadów atmosferycznych czy ryzyka ataku drapieżników. Deszczowa aura nierzadko sprawia, że papugi wyruszają do swojej stołówki później niż zwykle. Między kolejnymi posiłkami ptaki odpoczywają w pobliżu swoich żerowisk. Upalną część dnia najczęściej spędzają pod osłoną wysokich drzew, leniwie przeżuwając liście i korę.
Papugi bez wątpienia muszą się sporo natrudzić, by najeść się do syta. Ich aktywność obejmuje: dotarcie na miejsce żerowania, lokalizowanie i wyszukiwanie najlepszych kąsków, spożywanie pokarmu, powrót z żerowiska. Towarzystwo innych osobników pozwala szybciej i łatwiej odnaleźć pożywienie. W czasie zdobywanie pokarmu stado dzieli się czasami na mniejsze grupki. Papugi wyszukują pokarm zarówno na ziemi, wśród traw, niskiej roślinności, kłosów zbóż, jak i na drzewach. Podczas żerowania często się przemieszczają - w zależności od warunków i potrzeb - czynią to drogą powietrzną, nadrzewną lub naziemną. Spożywanie pożywienia wymaga zaś od nich niezwykłej zręczności i sprawności w manipulowaniu obiektami. W czasie pałaszowania przekąsek posługują się zarówno dziobem, jak i stopami. Niektóre ptaki wykorzystują swój spryt i sięgają po gałązki lub inne naturalne obiekty, by dobrać się do wyśmienitych przekąsek.
Na wolności papugi korzystają z różnorodnego pokarmu roślinnego. Nasi pierzaści kompani żywią się głównie nasionami, ziarnami, owocami, orzechami, kwiatami, pąkami, korzonkami i nektarem. Zazwyczaj papugi są dość elastyczne w wyborze pożywienia - ich menu zmienia się w zależności od pory roku i aktualnej dostępności pokarmu. Skrzydlate zwierzaki bez wątpienia mają jednak swoje upodobania. Ze specyficznych wymagań żywieniowych znane są lory i lorysy. Głównym elementem ich diety jest nektar i pyłek kwiatowy. Nimfy i papużki faliste zajadają się przede wszystkim pokarmem ziarnistym. Wśród papug znajdziemy również zdeklarowanych wielbicieli monodiety - smakołyki pochodzące z palm są podstawą menu ar żółtolicych. Niezależnie od obranej strategii żywieniowej ptaki czasami urozmaicają swoją dietę również pokarmem zwierzęcym.
Papugi miewają też wyjątkowe preferencje. Ptaki zamieszkujące tereny Amazonii regularnie przybywają na klify, by wzbogacić swoją dietę gliną. Nietypowy element jadłospisu papug neotropikalnych ma prawdopodobnie uzupełniać niedobory sodu. Niewykluczone również, że pełni pomocniczą funkcję w usuwaniu toksyn z organizmu.
Interakcje społeczne
Samotność to słowo, które właściwie nie istnieje w papuzim słowniku. Praktycznie całe życie ptaków toczy się w grupie. Nasi pierzaści kompani bardzo rzadko muszą samodzielnie zmagać się z przeciwnościami losu. W grupach przemieszczają się, żerują, odpoczywają, nocują. Do interakcji między papugami dochodzi tak naprawdę przez cały dzień - choć najwięcej czasu dla siebie ptaki mają w porach odpoczynku - o świcie i wieczorem, po przybyciu na miejsce noclegu. Zaprzyjaźnione papugi lubią spędzać czas razem, choćby wspólnie odpoczywając.
Do najbliższych kontaktów dochodzi między papugami tworzącymi parę. Niejednokrotnie można wśród nich zaobserwować wzajemne czyszczenie upierzenia, głównie na głowie i szyi, czy karmienie partnera. Tego typu zachowania świadczą o więzi między papugami. Są też sposobem na jej pogłębienie. Choć zachowania afiliacyjne stanowią istotny element zalotów, papugi mogą kontynuować je przez cały rok. Ciekawym zjawiskiem wśród ptasich par, a czasami także zaprzyjaźnionych osobników, jest synchronizacja zachowania. Ptaki często wykonują jednocześnie te same czynności. Papugi mają też tendencję do naśladowania głosów kompanów, z którymi łączą je przyjazne relacje. Ptasie pary często trzymają się razem w ciągu całego dnia.
Niezbędnym elementem zachowań społecznych jest komunikacja. Ptaki za pomocą wokalizacji przekazują sobie informacje o zagrożeniach i aktualnej lokalizacji. Prowadzą również ptasie pogawędki - nie mają problemu, by po głosie rozpoznać, z kim mają do czynienia.
Jak w każdej grupie - także i w papuzim stadzie - czasami dochodzi do konfliktów. Najczęściej wybuchają one podczas przygotowań do lęgów lub w okresie rozrodu. Ptaki bywają szczególnie agresywne w obronie miejsc gniazdowania i pisklaków. Papugi nie zwykły jednak rozwiązywać nieporozumień siłą. Zazwyczaj starają się zażegnać konflikt w pokojowy sposób - w swoim ptasim języku. Wykorzystują do tego szereg sygnałów i póz, mających skłonić przeciwników do zrezygnowania z roszczeń. Bardziej asertywne ptaki wyrażają swoją wyższość poprzez grożenie dziobem czy natarczywe podlatywanie. Potulne i nieśmiałe pierzaste zwierzaki próbują natomiast unikać sprzeczek z współtowarzyszami.
Kontakty z innymi papugami są szczególnie ważne dla młodych ptaków. Od skrzydlatych kompanów uczą się zasad współżycia w grupie, komunikacji i zdobywania pożywienia. Na interakcje społeczne papugi potrafią poświęcić znaczną część swojego czasu, niekiedy nawet blisko połowę.
Zachowania rozrodcze
Nadchodzi taki czas w życiu papug, że życie grupowe powoli zamiera, a na pierwszy plan wysuwają się miłosne relacje. Sezon lęgowy to gorący okres w życiu każdej papugi. Trzeba wszak znaleźć partnera, miejsce do gniazdowania, dochować się potomstwa, a potem wykarmić młode. Jak jednak zdobyć miłość? Oczywiście należy zaprezentować się z jak najlepszej strony. Podczas zalotów papugi demonstrują więc rozmaite artystyczne pozy. Niektóre gatunki, np. papużka falista i nimfa, popisują się także swoim wokalnym talentem i prezentują melodyjne pieśni. W okresie lęgowym ptaki nie szczędzą sobie czułości. Dotykanie dziobami, przytulanie, wzajemna pielęgnacja upierzenia - są wyrazem papuziej miłości. Nie wszystkie papugi dochowują sobie wierności. Zdarzają się też zdrady, a nawet zmiany partnera z roku na rok.
Większość papug korzysta z już wybudowanych mieszkanek i gniazduje w dziuplach lub naturalnych roślinnych zagłębieniach. Wśród papug znajdziemy jednak także zapalonych budowniczych. Specjalną wyściółkę w swoich dziuplach z gałązek, traw, liści, piór, kawałków kory i innych elementów przygotowują nierozłączki. Prawdziwym papuzim ekspertem w dziedzinie architektury jest jednak mnicha nizinna. Na szczytach drzew buduje z patyczków własne misterne gniazdo. Cała konstrukcja jest ciągle rozbudowywana przez innych towarzyszy. W efekcie gniazdo osiąga pokaźne rozmiary i może służyć całej ptasiej kolonii.
Zazwyczaj wysiadywanie jaj jest obowiązkiem samic, choć samce niektórych gatunków (nimf, kakadu) aktywnie uczestniczą w tym procesie. Nadrzędną rolą samców w czasie wysiadywania jaj jest jednak dostarczenie partnerce jedzenia i obrona gniazda. Samiec karmi samicę częściowo nadtrawionym pokarmem zwracanym z wola. Opieka nad pisklętami zwykle spoczywa zaś już na obojgu rodzicach.
Czynności pielęgnacyjne
Wypielęgnowane upierzenie to wizytówka każdej zadbanej papugi. Utrzymanie właściwej higieny ciała jest konieczne do zachowania zdrowia i odpowiedniej kondycji. W czynności pielęgnacyjne ptaki angażują się głównie rano i wieczorem. Także przerwy w żerowaniu wykorzystują na zabiegi higieniczne. Jakie czynności obejmuje papuzia pielęgnacja? Przede wszystkim staranne czyszczenie własnych piór. Większość papug do ich pielęgnacji używa wydzieliny gruczołu kuprowego, położonego u nasady ogona. Tłusta wydzielina chroni ptasie pióra przed wilgocią i pomaga wytwarzać witaminę D. Do celów kosmetycznym niektóre gatunki (np. kakadu, nimfy) wykorzystują również specjalny puder, pochodzący z piór. Czyszczenie upierzenia zaprzyjaźnionym osobnikom u papug ma też wymiar społeczny.
Ptaki dbają ponadto o dziób i stopy. Do charakterystycznych papuzich zabiegów pielęgnacyjnych należą: szlifowanie dzioba, oczyszczanie stóp za pomocą dzioba, ziewanie, drapanie się, czyszczenie dzioba o gałęzie, przeciąganie się, rozkładanie ogona i rozpościeranie skrzydeł. Utrzymanie dzioba w odpowiednim stanie jest też możliwe dzięki żuciu i rozdrabnianiu twardych elementów (np. kory).
Oczywiście w ptasim repertuarze nie może zabraknąć kąpieli. Nasi pierzaści kompani korzystają zarówno z "naturalnego prysznica", jaki ofiarowuje im deszczowa aura, jak i basenów w postaci pobliskich akwenów.
Sen i odpoczynek
Jeszcze przed zachodem słońca papugi muszą dotrzeć do swojej noclegowni, która często jest dosyć oddalona od obszaru żerowania. Miejsce noclegu zwykle jest wybierane na stałe. Na wyznaczonym terenie gromadzi się całe stado, by następnie udać się na zasłużony wypoczynek. Sen na ogół jest poprzedzony wieczorną aktywnością, obejmującą interakcje socjalne, wokalizację, czynności pielęgnacyjne, patrolowanie terenu, powietrzne akrobacje. Pory snu i czuwania wyznacza słońce - sen zaczyna się niedługo po jego zachodzie, a kończy zaraz po jego wschodzie. Większość gatunków śpi, opierając się na jednej nodze. Niektóre papugi lubią jednak wypoczywać, beztrosko wisząc do góry nogami.
Ptaki często na miejsce nocnego odpoczynku wybierają wierzchołki lub wnęki drzew. Papugi zamieszkujące rejony tropikalne i subtropikalne poświęcają na sen przez cały rok około 12 godzin. Trochę inaczej wygląda sytuacja ptaków występujących w rejonach oddalonych od równika. Ich życie podporządkowane jest długości dnia świetlnego - zmienia się więc w zależności od pory roku.
Także w ciągu dnia papugi znajdują czas, by zrobić sobie przerwę w żerowaniu, odpocząć lub uciąć sobie krótką drzemkę. Dłuższy odpoczynek organizują sobie w czasie upałów. Jest to dla nich forma ochrony przed przegrzaniem. Papugi, podobnie jak inne ptaki, nie mają gruczołów potowych. Chłodzą się więc głównie poprzez dyszenie, odchylanie skrzydeł od ciała i przesiadywanie na zimnym podłożu. Spore znaczenie ma też dla nich wybór odpowiednich miejsc do wypoczynku - gdy żar leje się z nieba, najlepiej schronić się w cieniu wysokich drzew.
Zachowania lokomotoryczne
Papugi prowadzą osiadły lub koczowniczy tryb życia. Każdego dnia przemieszczają się jednak w poszukiwaniu pożywienia. Jeszcze zanim wyruszą w daleką drogę, o świcie latają wokół swojej noclegowni. Podobnie robią wieczorem, gdy już dotrą na miejsce odpoczynku. Papugi, szczególnie koczujące, to sprawni lotnicy. Przemieszczają się przede wszystkim drogą powietrzną. Latanie umożliwia im efektywną ucieczkę lub skontrolowanie terenu. Papugi zwykle nie należą jednak do długodystansowców. Potrafią przemieszczać się szybko, ale dalekie podróże bywają dla nich zbyt męczące.
W zależności od warunków otoczenia i preferencji żywieniowych nasi podopieczni mogą podczas żerowania wędrować w różny sposób. Na otwartym terenie, wśród traw i zbóż, ptaki muszą nie tylko sprawnie latać, ale również chodzić. Z kolei mieszkańcy tropikalnych lasów zazwyczaj są miłośnikami wspinaczek. Papugi mogą bez problemu przemieszczać się w ten sposób, dzięki specjalnemu ułożeniu palców (dwa skierowane do przodu, a dwa do tyłu). Podczas wspinaczek nasi ptasi towarzysze wykorzystują również swój haczykowaty dziób.
Zabawa
Ptasie życie bez radosnych zabaw? Jakoś trudno to sobie wyobrazić. Papugi są ogromnymi miłośnikami szalonych harców. W zabawy najchętniej angażują się młode ptaki, ale nawet dorosłe osobniki czasami nabierają chęci na psoty. Zabawa jest dla papug przede wszystkim formą nauki. Pozwala badać otoczenie, rozwijać koordynację ruchową, zdobywać wiedzę przydatną do rozwiązywania codziennych problemów. Niewykluczone jednak, że ptaki bawią się także dla czystej przyjemności.
Większość papug uwielbia zabawy przedmiotami służące do doskonalenia umiejętności zdobywania i pałaszowania pokarmu. Czasami niewinna rozrywka rozbudza jednak u ptaków zapędy konstruktorskie i skłania do tworzenia przydatnych "narzędzi".
Papugi są też ptasimi mistrzami gier towarzyskich. Zabawy społeczne często obserwuje się u kea. Ulubione gry zespołowe papug to pościgi między drzewami i niewinne bijatyki. Walka w formie zabawy polega na wzajemnym chwytaniu piór i stóp dziobami. U kea dochodzi do bardziej wymyślnych przepychanek. Ptaki wielokrotnie zmieniają pozycje, zadają długie ciosy, a nawet skaczą po brzuchu towarzysza. W przeciwieństwie do prawdziwych konfliktów w zabawie nie ma jednak zwycięzców ani przegranych. Role stale się zmieniają, a bójkom towarzyszą pozytywne emocje. Figlarne kea potrafią nawet wspólnie bawić się przedmiotami. Pozornej rywalizacji o interesujący obiekt towarzyszą akrobacje, przewroty, skoki, drobne kradzieże. Samo zdobycie przedmiotu nie jest jednak ptasim celem - liczy się raczej radość płynąca z gry.
Rozdział 5: Papuzie charaktery
Pod różnobarwnym upierzeniem kryją się znaczne różnice charakterologiczne. Które papugi są najinteligentniejsze, nieprzeciętnie wygadane lub wierne aż po grób?
Amazonki (Amazona)
Wśród gęstej tropikalnej roślinności pozostają niemal niezauważalne. W południowoamerykańskich lasach jaskrawozielone upierzenie gwarantuje im idealny kamuflaż. Zręcznie przemieszczają się między kolejnymi drzewami i podejmują karkołomnych wspinaczek po gałęziach. Przemierzając kolejne kilometry, nigdy nie tracą ze sobą kontaktu. Ich tajną bronią jest potężny głos, który zawsze pozwala sprawnie zlokalizować pierzastych przyjaciół. Na ogół bardzo towarzyskie, w sezonie lęgowym często rezygnują ze stadnych aktywności na rzecz miłosnych uniesień. Ptasie pary praktycznie się ze sobą nie rozstają - razem żerują i odpoczywają.
Papugi amazonki większość czasu spędzają w koronach drzew, tam zdobywają pokarm i wypoczywają. Najczęściej przebywają w małych grupkach, ale we wspólnych noclegowniach gromadzą się pokaźne ptasie stada. O zmierzchu ptaki chętnie prowadzą hałaśliwe rozmowy.
Amazonki wyróżniają się nieprzeciętnymi zdolnościami dźwiękonaśladowczymi - znajdują się na szczycie rankingu najlepszych papuzich mówców. Są bardzo wrażliwe na dźwięki dochodzące z otoczenia. Z zapałem uczą się powtarzania słów, melodii, a nawet dźwięków urządzeń domowych. Ich wokalny talent idzie jednak w parze z hałaśliwą naturą. Głośne pobudki o świcie i donośne ptasie awantury to ich specjalność. Jeśli jednak zaprezentujemy im trochę łagodniejszy repertuar, mogą urządzić piękny koncert.
W wolnym czasie amazonki uwielbiają się wspinać lub zażywać relaksujących kąpieli. Olbrzymią radość sprawia im badanie różnych przedmiotów przy pomocy stóp i dzioba. Sprawnych łapek chętnie używają podczas konsumpcji posiłków. Ich prawdziwą pasją są gry zręcznościowe. Ciekawskie ptaki nie oprą się pokusie, by zbadać każdy przedmiot i odkryć tajemnice domowych zakamarków.
Złość, smutek, entuzjazm, zainteresowanie - amazonki nie potrafią ukrywać swoich emocji. Komunikują się z otoczeniem za pomocą bogatej mowy ciała. Doskonały zmysł obserwacji to klucz do znalezienia z nimi porozumienia.
Amazonki to dość niezależne ptaki, które wymagają starannego szkolenia i ściśle wyznaczonych granic. Swoje niezadowolenie dość często manifestują agresją. Pojawia się ona zwłaszcza w sezonie rozrodczym. Nierzadko zmianie ulega wtedy relacja ptaków z właścicielem. Papugi przestają respektować polecenia, a nawet zaczynają atakować. Problemy te może częściowo ograniczyć odpowiedni trening posłuszeństwa.
W gronie najpopularniejszych domowych pupili znajdują się m.in.: amazonka żółtoszyja (Amazona auropalliata), amazonka żółtogardła (Amazona oratrix), amazonka niebieskoczelna (Amazona aestiva), amazonka modrobrewa (Amazona amazonica).
Nimfy (Nymphicus hollandicus)
Smukłe, obdarzone długim ogonem i zawadiackim czubkiem - nimfy na stałe wpisały się w australijski krajobraz. Z natury towarzyskie - łączą się w stada liczące setki, a nawet tysiące, osobników. Od cienistych lasów wolą słoneczne, otwarte tereny, położne w pobliżu wodopojów. Niestraszne im jednak sezonowe przeprowadzki w poszukiwaniu pożywienia. Nimfy to zapalone spacerowiczki - żerują głównie na ziemi, pośród traw i kłosów zbóż. Wyznają zasadę: ostrożności nigdy za wiele. Wystarczy najmniejszy szelest, by w mgnieniu oka głośnym krzykiem zaalarmowały współtowarzyszy i zerwały się do lotu. Żyją w zgodzie z rytmem natury. Gdy tylko rozpoczną się sezonowe deszcze, zaczynają z ekscytacją przygotowywać się do lęgów. Dziuple są starannie dobierane przez samce, które dokonują ich odbioru budowlanego przez zaproszenie do mieszkanek wybranek serca. Nimfy są wyjątkowo troskliwymi rodzicami, dzielącymi się rodzicielskimi obowiązkami.
Papugi nimfy należą do najpopularniejszych ptaków utrzymywanych w domach. Czym zaskarbiły sobie tak wielką sympatię? Z pewnością swoim łagodnym, zrównoważonym charakterem. Z reguły są przyjazne i chętne do kontaktów społecznych. Uwielbiają pieszczoty. Szybko nawiązują kontakt z ludźmi. Rzadko uciekają się do agresji. Dzięki temu mogą zajmować się nimi nawet niedoświadczeni opiekunowie.
Samce nimf to utalentowani kompozytorzy miłosnych pieśni. Gdy wpadnie im w ucho jakaś melodia, na pewno zechcą ją zagwizdać. Zajęcia wokalne to dla nich świetna rozrywka. W życiu nimf ważną rolę odgrywa aktywność naziemna. Spacery po urozmaiconym podłożu, wśród roślinności, połączone ze zdobywaniem pokarmu, będą dla nich nie lada atrakcją.
Nimfy rzadko sprawiają kłopoty wychowawcze. Czasami bywają trochę nieśmiałe i strachliwe. Wrodzona przezorność sprawia, że łatwo wpadają w panikę i niekiedy próbują lotniczych ucieczek. Zdarza się to zwłaszcza w nocy, gdy na skutek niepokojących bodźców nagle zrywają się do lotu. Zasłonięcie okien lub pozostawienie delikatnego źródła światła w pomieszczeniu ukoi skołatane ptasie nerwy w porze nocnego wypoczynku.
Rozelle (Platycercus)
Na terenie Australii, Tasmanii i pobliskich wysp spotkać można prawdziwe ptasie piękności. Wielobarwnie upierzone, często odziane w krwistoczerwone piórka, przykuwają uwagę już od pierwszego spojrzenia. Wyjątkowo urodziwe ptaki zarażają swoją energią życiową.
Rozelle kochają przestrzeń. Należą do wytrawnych lotników - falisty lot pozwala im niemal wirować w powietrzu. W odróżnieniu od większości papug cenią sobie niezależność. Rozelle uchodzą za dosyć zdystansowane i niechętne do kontaktów społecznych ptaki. Umieją współpracować, ale ochoczo działają również samodzielnie. Zwykle żerują w parach lub małych grupkach, lecz po sezonie lęgowym mogą koczować w całkiem pokaźnych stadach, akceptując towarzystwo innych gatunków (np. świergotek). Gniazdują w dziuplach lub leżących na ziemi pniach drzew, często na wyściółce ze spróchniałych wiórów drzewnych. Smacznych kąsków szukają przede wszystkim na ziemi. Chętnie odwiedzają parki i ogrody, w których lubią raczyć się owocami. Są jednak czujne, dosyć nieufne i ostrożne. Gdy wykryją niebezpieczeństwo, szybko odlatują.
Rozelle to kłótliwe ptaki. Potrafią zaciekle przeganiać konkurentów, a nawet wrzaskliwie się awanturować. Nie można odmówić im gadatliwości. Głośną wokalizację wykorzystują zarówno podczas ptasich rozmów, jak i w celach ostrzegawczych. Ich przenikliwe gwizdy rozlegają się zwłaszcza w locie.
Do popularnych gatunków utrzymywanych w niewoli należą: rozella białolica (Platycercus eximius) i rozella królewska (Platycercus elegans).
W odróżnieniu od wielu papug rozelle nie przepadają za dotykiem i fizycznym kontaktem z opiekunem. Nie stronią za to od aktywności. Na ogół lepiej czują się na większej przestrzeni, chętnie zamieszkują woliery ogrodowe. Warto zapewnić im możliwość żucia, wspinaczki i wolnych lotów - to ich ulubione aktywności. Rozelle wokalizują za pomocą głośnych, przenikliwych gwizdów, dlatego z zapałem uczą się gwizdania różnorodnych melodii.
Wrodzony dystans do ludzi to charakterystyczna cecha tych papug. Przełamywanie lęku i zdobywanie ich zaufania bywa trudne i czasochłonne. Niejednokrotnie pomocny jest trening na odległość, z wykorzystaniem barier (np. przez klatkę). Dobrym sposobem na budowanie relacji z rozellami jest kontakt wokalny. Rozelle zawsze powinny mieć coś w zasięgu dzioba. W innym wypadku mogą odezwać się u nich zapędy niszczycielskie. Z natury hałaśliwe ptaki potrafią zaskoczyć koncertem o świcie lub gawędą w porze wieczornego wypoczynku.
Nierozłączki (Agapornis)
Afrykańskie lasy i zarośla tworzą wyjątkową scenerię dla miłosnych uniesień. Nastrojowy klimat udziela się nierozłączkom, które nie bez powodu stały się symbolem ptasiej wierności. Wyjątkowo uczuciowe - nigdy nie szczędzą sobie czułości. Fizyczna bliskość, pieszczoty, a nawet ptasie pocałunki - są wyrazem siły ich związku. Zawsze razem - dobranej pary nikt nie jest w stanie rozdzielić. Gdy nadchodzi sezon lęgowy, nierozłączki z zapałem zabierają się za wyszukiwanie odpowiedniego materiału na gniazdo. Trawa, gałązki, kora, łodygi - wszystko może okazać się przydatne do stworzenia misternej konstrukcji. Nierozłączki nie są typem podróżniczek, wolą pozostawać na jednym terenie. Zmuszone do poszukiwania pokarmu potrafią jednak sprawnie i szybko się przemieszczać.
Nierozłączki nie należą do strachliwych ptaków. W obliczu niebezpieczeństwa przybierają groźne pozy, by odstraszyć wroga. W obronie gniazda samice bywają nieustraszone i agresywne.
Słynące z wierności afrykańskie ptaki żerują głównie na ziemi. Oprócz nasion chętnie zajadają się drobnymi owocami. W czasie żniw organizują sezonowe naloty na obszary rolnicze.
Do najpopularniejszych domowych pupili należą: nierozłączka czarnogłowa (Agapornis personatus), nierozłączka czerwonoczelna (Agapornis roseicollis) i nierozłączka rudogłowa (Agapornis fischeri).
