Najważniejsza, najbardziej wpływowa, niezwykła...
Chryzantema i miecz w 80. rocznicę pierwszego wydania
There is a sense in which all of us have been writing footnotes to [Chrysanthemum] ever since it appeared in 19461.
Mija właśnie osiemdziesiąt lat, odkąd Ruth Benedict (1887-1948) zaprezentowała amerykańskim czytelnikom swoje wzory kultury japońskiej - precyzyjne i piękne. Precyzyjne dzięki sztywnym ramom metodologicznym, piękne dzięki umiejętnościom literackim. Wzory składają się przede wszystkim z motywów symbolizujących hierarchię, obowiązek, zobowiązanie, lojalność, honor, ale także miłość, wyrozumiałość, umiłowanie piękna i przyjemności... Celem ich stworzenia, niczym wzorów matematycznych, miało być zrozumienie Japończyków - wrogów, "ze wszystkich (...), z którymi Stany Zjednoczone kiedykolwiek toczyły wojnę totalną (...), najbardziej Amerykanom obcych"2. W dwa lata po wydaniu amerykańskim ukazał się japoński przekład i od tego momentu, nawet w większym stopniu niż w Stanach Zjednoczonych, książka Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej zaczęła kształtować dyskusję Japończyków o nich samych3.
Mało prawdopodobne, by zleceniodawcy, wydawca, sama autorka lub ktokolwiek przypuszczał wtedy, że Chryzantema i miecz będzie miała tak ogromny wpływ na postrzeganie kultury Japonii przez Amerykanów, przez samych Japończyków, a z czasem cały świat; że stanie się przedmiotem tak zróżnicowanej krytyki, a także narzędziem przeróżnych ideologii. Zastanawiając się, o czym powinna być Przedmowa do czwartego wydania polskiego, w dodatku jubileuszowego, doszłam do wniosku, że w osiemdziesiąte urodziny należy się Chryzantemie... rodzaj podsumowania, a polskiemu Czytelnikowi przedstawienie możliwie szerokiego spektrum jej interpretacji, sposobów odczytywania przez innych.
Liczby sprzedanych egzemplarzy świadczą o popularności książki, ale trudno z nich wyczytać, co tekst spowodował, co zmienił. Do tej pory, z jednym wyjątkiem, nie zostały przeprowadzone badania tzw. recepcji popularnej - wśród "zwykłych" czytelników i w kulturze popularnej4. Miarą znaczenia tekstu będą w tym wypadku inne teksty: krytyka, odwołania, cytowania. Akademicka recepcja Chryzantemy i miecza zaowocowała ogromną liczbą publikacji i jest znakomitym przykładem tego, jak tekst staje się autonomiczny, jak zaczyna żyć własnym życiem, odłącza się od celu, okoliczności powstania i autora (Ruth Benedict zmarła w 1948 roku). To właśnie akademickiej recepcji tekstu poświęcę najobszerniejszą część Przedmowy.
Chryzantema i miecz, nazywana często najbardziej wpływową książką antropologiczną w historii, nie doczekała się jeszcze naukowej monografii, a ramy Przedmowy zdecydowanie nie pomieszczą całego uniwersum znaczeń i kontekstów otaczających tę książkę, które dopełniają tekst, pozwalają uniknąć uproszczeń i pochopnych wniosków. Nie temu zresztą Przedmowa służy. Po osiemdziesięciu latach ważne przy wprowadzeniu do lektury jest na pewno ukazanie kontekstu, w którym książka powstała: czasu, antropologicznej metodologii Benedict, źródeł, z których korzystała, sposobu prowadzenia przez nią badań. Są to wątki coraz częściej upraszczane, uznawane za oczywiste, ale może jednak istotne w krytyce książki? Od nich zacznę.
Nie będę tu snuć rozważań na temat przystawalności tekstu do kultury japońskiej. Po osiemdziesięciu latach, regularnie zbieranej krytyce, przemianach, które zaszły w naukach społecznych, japonistycznych i przede wszystkim w samej Japonii, mija się to z celem. Tekst ma wartość historyczną - pokazuje pewien moment w historii myśli i idei, natomiast jego recepcja jest niezwykle gęstym przykładem w rozważaniach na temat dyskursywności.
Ponieważ to jest Przed-mowa, postaram się nie zajmować własnego stanowiska, nie napiszę swojej krytyki książki, postaram się również unikać krytyki omawianych tekstów i zbytniej ekspozycji, na ile to możliwe, mojego światopoglądu (mocno po napisaniu tego tekstu rozchwianego). Jeżeli mi to nie wyjdzie i Czytelnicy będą się czuć przekonywani przeze mnie do jakichś racji - przepraszam. Czasem trudno powstrzymać sądy i emocje...
droga do chryzantemy i miecza
1941-1945: USA
Kiedy wybuchła II wojna światowa, ale jeszcze zanim Japończycy zaatakowali Pearl Harbor (7 grudnia 1941 roku) i Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny (następnego dnia), Ruth Benedict była uznaną antropolożką i akademiczką. Jako jedna z uczennic Franza Boasa5 z przekonaniem i zaangażowaniem opisywała badane przez siebie ludy w duchu relatywizmu kulturowego, czyli przekonania o "równouprawnieniu kultur". Jak pisze Ewa Klekot: "...antropologiczny relatywizm starał się pokazać, że to, co białemu człowiekowi wydaje się u egzotycznych ludów przerażające, szokujące czy dziwaczne, zawsze ma uzasadnienie w skomplikowanym systemie ich kultury, który należy rozumieć jako całość (...) i opisać za pomocą porządkujących ją wzorów, determinujących (...) zachowania"6. Co ważne, opis miał być oparty na kategoriach pochodzących z kultury opisywanej. Benedict, jak wielu ówczesnych badaczy, uznała, że owe wzory zakorzenione są w psychice uczestników kultury i to ona stanowi klucz do ich rozumienia, stąd często metodologia Ruth Benedict nazywana jest "szkołą kultur i osobowości". W 1934 roku Benedict opublikowała swoją najważniejszą z punktu widzenia historii antropologii książkę Wzory kultury (Patterns of Culture)7, w której, opisując przede wszystkim rdzennych Amerykanów (Zuni i Kwakiutlów), a także melanezyjskich Dobu, dała szczegółową wykładnię stosowanej przez siebie metodologii. Virginia Heyer Young, jedna z biografek Benedict8, uważa, że Wzory kultury były publikacją przełomową w nadal zdominowanym przez etnocentryzm świecie amerykańskich nauk społecznych i przekonań panujących w polityce czy społeczeństwie. Benedict udowodniła, że kultury przedpiśmienne, izolowane, znakomicie sobie radziły i były pełnymi, uregulowanymi społeczeństwami. Young komentuje publikację również fragmentami wykładów akademickich Benedict, z których jasno wynika, że zdawała ona sobie sprawę z niedoskonałości teorii relatywizmu kulturowego i konieczności dalszej pracy nad jej udoskonalaniem9. Po sukcesie Wzorów... Benedict jasno stawia cel swojej działalności i prezentuje go w serii prowadzonych na początku lat 40. wykładów poświęconych budowanej nowej teorii, tzw. synergii społecznej, wierząc głęboko, że na podstawie wzorów kultury można stworzyć kryteria dobrych i zdrowych społeczeństw, sprzyjających samospełnieniu jednostki10. Podstawą relatywizmu kulturowego jest bowiem przekonanie o jedności ludzkości i jej uniwersalnych cechach - dlatego możliwe jest budowanie wolnych społeczeństw, ustanawianie praw człowieka i prowadzenie w ich imię wojen z niesprawiedliwością. Ważne, żeby były dobrze przygotowane i niewykorzystywane przez żadną władzę w realizacji partykularnych celów politycznych i udowadnianiu własnej przewagi... Nie chcę uprzedzać, co będzie dalej, ale to jeden z kluczowych wątków krytyki i recepcji Chryzantemy i miecza.
W drugiej połowie lat 30. Benedict rozpoczyna zaangażowaną działalność społeczną i od tego momentu, jak pisze inna biografka i badaczka spuścizny antropolożki, Judith Modell: "jej reakcje na wielki kryzys, masowe bezrobocie i rozprzestrzenianie się faszyzmu w państwach europejskich nadawały barwę każdemu słowu, które pisała"11. Benedict publicznie krytykuje amerykański system społeczny, wytyka wady demokracji, a także dominujące ideologie wspierające elity społeczne, które kierują się wykładnią nadal wtedy obowiązującej dziedziny wiedzy - rasizmu. Od połowy lat 30., kiedy rozpoczyna się fala antyżydowskiej przemocy w Niemczech, Benedict razem z innymi antropologami angażuje się mocno w kampanie społeczne wyjaśniające mechanizmy polityczne, mechanizmy wojny i stojących za nimi ideologii12. W 1943 roku wraz z Gene Weltfish13 opracowuje ulotkę i film The Races of Mankind, skierowane przede wszystkim do amerykańskich żołnierzy, w których w prosty sposób został pokazany brak wpływających na "jakość" człowieka różnic rasowych14.
Kiedy Stany Zjednoczone, zaatakowane przez Cesarstwo Japonii, przystąpiły do wojny wśród amerykańskich antropologów rozpoczęła się dyskusja o możliwym stopniu ich zaangażowania badawczego w działaniach wojennych na obcych terytoriach. Antropologia miała już bowiem na swoim koncie wspieranie zarówno kolonializmu, jak i działań zbrojnych w czasie I wojny światowej, co stało się następnie przedmiotem ostrej krytyki i deklaracji zachowania niezależności nauk społecznych. Na dorocznym zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (American Anthropological Association, AAA) w drugiej połowie stycznia 1942 roku starsi badacze przestrzegali przed upolitycznieniem i pracą na użytek propagandy, a młodsi wzywali do działania na rzecz humanitarnego zwycięstwa Stanów Zjednoczonych. Spór skończył się podziałem dyscypliny na antropologię "akademicką" i "stosowaną" - ta druga miała stać się rodzajem inżynierii społecznej i przyczynić się do budowy nowego, powojennego (w domyśle lepszego i szczęśliwszego) świata. Podział pokoleniowy, horyzontalny, był dopełniany oczywiście przez podział drugi, wertykalny - światopoglądowy. Choć według oficjalnego stanowiska AAA wszelka praca antropologiczna miała odbywać się z poszanowaniem wartości jednostek i kultur, równouprawnienia, sprawiedliwości społecznej etc., okazało się, że nawet wśród antropologów, czyli reprezentantów dyscypliny uznawanej za najbardziej humanistyczną wśród nauk społecznych, rozumienie tych założeń ma szerokie spektrum. W tym sensie odeszli oni, choć przekonani o czynieniu dobra, od jednego z najważniejszych postulatów Franza Boasa, stanowczo sprzeciwiającego się instrumentalnemu wykorzystywaniu badań antropologicznych w "celu realizowania polityki [jakiegokolwiek] rządu"15.
Ostatecznie do 1944 roku antropolodzy, ale także badacze innych dyscyplin, socjolodzy, historycy, masowo przystąpili do pracy na rzecz wielu rządowych agencji, w przeróżnych rolach - edukatorów w ojczyźnie i miejscach prowadzenia działań wojennych, informatorów przebywających na froncie, współpracowników wywiadu, analityków. Jak pisze David H. Price, jednym z głównych argumentów, szczególnie wobec badaczy społecznych, było coraz silniejsze przekonanie, że "nauki społeczne muszą przystąpić do wojny, ponieważ jest to wojna o nauki społeczne"16. Chodziło tu przede wszystkim o uniknięcie losu niemieckich i japońskich badaczy podporządkowanych celom ideologii władzy.
Ruth Benedict również rozpoczęła współpracę z rządem, a dokładniej z Biurem Informacji Wojennej (Office of War Information, OWI), w 1944 roku, kiedy sukcesy amerykańskiej kontrofensywy na Pacyfiku przesądzały już raczej o zwycięstwie nad Japonią. Zanim to się stało, została poddana, tak jak wszyscy pracujący na rzecz rządu badacze, gruntownej inwigilacji FBI, szczególnie w związku z jej społecznym aktywizmem i "podejrzanym" (komunistycznym?) światopoglądem stojącym za broszurą The Races of Mankind. Opinia była następująca: "Współpracownicy twierdzą, że wnioskodawczyni jest wybitną antropolożką o międzynarodowej renomie, cieszącą się doskonałą reputacją, zarówno osobistą, jak i zawodową; o bardzo liberalnych poglądach i powiązaną z grupami komunistycznymi; uważają jednak, że jej patriotyzm jest niepodważalny. Z akt Komitetu Diesa wynika, że nazwisko wnioskodawczyni pojawiło się w "New Masses" i "Daily Worker" jako sygnatariuszki otwartego listu wzywającego do uwolnienia niektórych komunistów i antyfaszystów, a także, że podpisała telegram do prezydenta wzywający do podjęcia działań w imieniu pozwanego związku zawodowego"17. Benedict przechodzi weryfikację i podejmuje się zupełnie nowego dla siebie rodzaju pracy - nie będzie już pisać naukowych tekstów, ale polityczne rekomendacje18. Z jednej strony ostatecznie legitymizowało to znaczenie antropologii jako nauki, z drugiej musiało wiązać się z licznymi wątpliwościami i konfliktami, nie tylko wewnętrznymi.
OWI powstało z rozkazu prezydenckiego w czerwcu 1942 roku, a na jego czele stanął Elmer Davis z CBS News, który rozpoczął budowanie struktury urzędu w oparciu o cieszących się najlepszymi opiniami badaczy akademickich. Ruth Benedict została zatrudniona w Wydziale Analiz Obcego Morale (Foreign Morale Analysis Division, FMAD), szczególnie na rzecz Sekcji Dalekiego Wschodu, której przewodził Paul Linebarger19. Od początku za motto działania wyznaczył on sobie "najpierw zrozumieć, potem manipulować"20, a rolą zatrudnionych w OWI antropologów miało być w jakimś sensie przewidzenie reakcji japońskich żołnierzy i japońskiego społeczeństwa na konkretne działania armii i rządu Stanów Zjednoczonych. Chodziło też o przygotowywanie materiałów propagandowych skierowanych do Japończyków oraz walczących z nimi innych narodów Azji. Linebarger miał jasno sprecyzowane założenia metodologiczne i zależało mu na budowaniu podejścia kulturowego, opartego na mechanizmach psychologicznych, a nie ekonomicznych i politycznych, jak w szeroko stosowanym w amerykańskich naukach społecznych podejściu materialistycznym. Badania miały dotyczyć charakterów narodowych, z założeniem, że są formowane nie tylko przez psychologię jednostek, ale też przez kulturę. Nie wszyscy przedstawiciele post-boasiańskiej szkoły kultur i osobowości spełniali oczekiwania OWI, a to z powodów zbytniego redukcjonizmu psychologicznego i przesiąknięcia teorią Freuda. Dlatego na przykład dla Sekcji Dalekiego Wschodu nie pracowali ani Margaret Mead21, ani Goeffrey Gorer22. Linebarger, świadom wagi, ale też braku możliwości prowadzenia badań terenowych, chciał, aby zatrudnieni przez OWI badacze byli w stanie mimo wszystko zidentyfikować znaczące wzory kultury z dostępnych w okolicznościach wojennych materiałów23. Ruth Benedict była zatem idealną kandydatką. Można zwrócić uwagę, że większość materiałów, które wykorzystała do Wzorów kultury, nie pochodziła z jej badań terenowych, tylko od innych badaczy. Pomimo nowoczesnego podejścia teren nie był jej żywiołem i preferowała pracę teoretyczną. Zadanie, które zostało postawione Ruth Benedict, było bardzo precyzyjne - formułując wzory kultury Japonii, miała pokazać, jaka jest w niej rola cesarza. Cel i metoda były zatem jasno określone. Zanim Benedict przystąpiła do prac nad tym tematem, przygotowała już raporty dotyczące innych kultur narodowych - rumuńskiej, tajskiej, holenderskiej i niemieckiej. We wszystkich skupiała się na psychologicznej zależności jednostki od kultury24. Realizując "zadanie: Japonia", Ruth Benedict, wraz z innymi badaczami, zagłębiła się we wszelkie dostępne materiały dotyczące Japończyków i Japonii: "książki, artykuły i filmy, które ukazują japońską kulturę, historię, literaturę i kulturę popularną. Czytają dane wywiadowcze dotyczące zmieniającego się morale japońskich żołnierzy, w tym zbiór pięciu tysięcy przetłumaczonych dzienników wojennych japońskich żołnierzy, którym skonfiskowano je po bitwach na Pacyfiku. Mieli również dostęp do analityków, tłumaczy i pracowników administracyjnych z Biura Badań Socjologicznych (Bureau of Sociological Research, BSR), Poston"25.
Poston był największym obozem internowania Amerykanów japońskiego pochodzenia (War Relocation Center, WRC)26. W sumie od 1942 roku przymusowo przesiedlono do nich około stu dziesięciu tysięcy ludzi, czyli niemal wszystkie osoby pochodzenia japońskiego przebywające na terenie Stanów Zjednoczonych, także te mające amerykańskie obywatelstwo, w wielu przypadkach już urodzone w Stanach Zjednoczonych w drugim, a nawet trzecim pokoleniu. Obozy internowania stały się "wymarzonym" środowiskiem badawczym nad "rasą japońską" i zatrudniani w nich byli specjaliści wszelkich dziedzin, od nauk medycznych i antropologii fizycznej, przez psychologię, po socjologię i antropologię społeczną - pomimo, a może w związku z uchwałą AAA potępiającą utworzenie Urzędu ds. Przesiedleń Wojennych (War Relocation Authority, WRA) jako jawny zamach na amerykańskich obywateli. W niektórych publikacjach poświęconych badaniom Ruth Benedict nad Japonią można znaleźć informację, że prowadziła ona wywiady z Japończykami w obozach. Nie znalazłam jednak potwierdzenia tego i uznaję publikację Price za wiążącą, przynajmniej na tym etapie badań. Ruth Benedict miała niewątpliwie dostęp do danych z obozów. Miała również asystenta Japończyka, internowanego do WRC, Roberta Seido Hashimę27, z którym, jak wynika z listów, łączyła ją bliska i oparta na dużym zaufaniu relacja.
W oryginalnym tekście Chryzantemy i miecza jest niedużo przypisów bibliograficznych. Wiele materiałów było tajnych i nie mogły zostać wymienione w tekście, przez co trudno jest teraz odtworzyć dokładnie, z czego Benedict korzystała, pisząc kolejne rozdziały28. Nie jest więc do końca jasne, które informacje pochodzą od jeńców, które z prasy, które z filmów, a które z rozmów z Hashimą.
Na samym początku książki Benedict wspomina o komforcie badacza zajmującego się Japonią w porównaniu do antropologa udającego się "do źródeł Amazonki czy w góry Nowej Gwinei (...) [który] nie może liczyć na żadną pomoc ze strony swoich poprzedników i sam musi ustalić zasady (...). W studiach nad Japonią natomiast byłam spadkobierczynią wielu badaczy"29. Z punktu widzenia dzisiejszej japonistyki ówczesny stan badań nad Japonią w Stanach był żaden. Jak pisze Richard H. Minear, w 1941 roku w Stanach Zjednoczonych było pewnie "mniej niż tuzin" specjalistycznie wykształconych badaczy Japonii30. Benedict do nich nie należała, a Japonia wcześniej, do momentu prac dla OWI, nie była w ogóle przedmiotem jej zainteresowań. Co zatem dało jej klucze do interpretacji ogromnego materiału, z którym mierzyła się, pracując dla OWI, skoro, jak pisze, nie musiała wyznaczać ich sama?
Badacze Chryzantemy... są tu zgodni i wskazują na trzy główne publikacje, na podstawie których Benedict stworzyła ogólne ramy swojego myślenia o kulturze Japonii: Bushid?. The Soul of Japan autorstwa Nitobe Inaz? (The Leeds & Biddle Company, Filadelfia 1900)31, The Daughter of the Samurai Etsuko Sugimoto32 (Doubleday, Page & Company, New York 1925) i Suye Mura: A Japanese Village Johna Embreego (University of Chicago Press, Chicago 1939).
Nitobe Inaz?33 napisał Bushid?, aby - jak zaznacza we Wstępie - stworzyć fundamentalny tekst, zbiór zasad japońskiej moralności. Zastanawiając się, gdzie one się kumulują, uznał, że w kulturze samurajów, a opisując ich system wartości, objaśniał cudzoziemcom cywilizację japońską34. Warto dodać, że książka była pisana do Amerykanów i ukazała się najpierw w języku angielskim.
Książka The Daughter of the Samurai również ukazała się najpierw w języku angielskim, co więcej, autorka nie widziała powodu, żeby tłumaczyć ją na japoński, a celem jej napisania miało być ukazanie prywatnych i ukrywanych zazwyczaj stron życia Japończyków i Amerykanów. Jak pisze Fukui Nanako, miała ona ogromny wpływ na ukształtowanie wśród Amerykanów wizerunku japońskich kobiet35.
John Embree (1908-1950) był kolegą Ruth Benedict, antropologiem, w czasie wojny również pracującym dla OWI, który jako jedyny antropolog amerykański odbył przed wojną w Japonii badania terenowe i opublikował stricte etnograficzną monografię36. W książce Suye Mura: A Japanese Village opisał życie we wsi Suye (prefektura Kumamoto, Kiusiu), w której spędził razem ze swoją żoną, również antropolożką, rok (1935-1936). Zanim powstało OWI, Embree pracował w Biurze Koordynacji Informacji (Office of the Coordinator of Information, COI, późniejsze Office of Strategic Services, OSS), następnie w WRA, a od 1945 roku w OWI jako doradca programu wojny psychologicznej. Do 1941 roku Embree pracował na Uniwersytecie Hawajskim w Honolulu37, gdzie badał społeczność rolników pochodzenia japońskiego, a od 1943 był dyrektorem i profesorem programu studiów regionalnych na Uniwersytecie w Chicago. Od pobytu w Japonii zajmował się przenoszeniem relacji wspólnotowych japońskich chłopów na szersze relacje społeczne i państwowe. Był to zatem odwrotny wizerunek kultury od prezentowanego przez Nitobe czy Sugimoto "samurajskiego". W kontekście pracy z Ruth Benedict, a potem krytyki i recepcji Chryzantemy i miecza, istotny jest fakt, że Embree od początku stanowczo krytykował podejście psychologiczne w antropologii, "w okresie pracy dla wywiadu zauważył, że wiele opracowań wojskowych i wywiadowczych, opierających się na wtórnej analizie danych, powiela niesprawdzone stereotypy antyjapońskie", a następnie trafia do decydentów jako materiały antropologiczne38. Podejście psychologiczne, jak pisze Kowalski, stwarzało według Embreego konieczność przyjęcia przez naukowców własnej kultury jako jedynego punktu odniesienia. Reprezentował on uznawane wtedy za konserwatywne w antropologii podejście materialistyczne i postulował, by zamiast odwołań do charakteru narodowego poczynić konieczne odniesienia do ekonomii i demografii, szukać przyczyn postępowania Japończyków, na przykład w ograniczonym dostępie do zasobów naturalnych. Sprzeciwiał się konstruowaniu zamkniętych i jednoznacznych wzorów i proponował bardziej wielowymiarowe spojrzenie na kulturę Japonii. Jak się okazało, zbyt wielowymiarowe dla potrzeb OWI.
Jak już wspomniałam, Benedict nie była jedyną badaczką zajmującą się w OWI sprawami Japonii i, co istotne, nie działała w opiniotwórczej próżni. Odkąd Japończycy pojawili się w Stanach Zjednoczonych, czyli pod koniec XIX wieku, byli raczej przedmiotem dyskryminacji i rasizmu. Amerykanie, tak jak reszta świata, byli w pewnym sensie zafascynowani rosnącą potęgą Cesarstwa Wielkiej Japonii w pierwszej połowie XX wieku, jednak, po części z powodu rasizmu, po części z lęku, nie przyjmowali Japończyków szczególnie ciepło. Mniejszość japońska pozostała zamknięta i izolowana, a wizerunek Japończyków ostatecznie został ukształtowany oczywiście przez atak na Pearl Harbor i brutalne sposoby prowadzenia przez nich wojny, już bezpośrednio wymierzonej w Stany Zjednoczone. Potworny i nieludzki wizerunek Japończyków był oczywiście dodatkowo kształtowany przez wojenną propagandę, wykorzystującą stereotypy i wyolbrzymiającą wady i słabości wrogiej nacji. Wielu badaczy uważa, że Ruth Benedict wykazała się niezwykłą odwagą, nie tylko nie pisząc o Japończykach źle, ale wręcz uznając niektóre cechy ich kultury za lepsze niż amerykańskie. Price stwierdza wprost, że dla "Benedict, Embree i innych analityków pracujących dla OWI niezwykle trudne było znalezienie odbiorców akceptujących ich obserwacje, które nie były zgodne z powszechnymi uprzedzeniami dotyczącymi japońskiej kultury"39. Clifford Geertz (1926-2006), sam przecież żołnierz, również nie ma tu wątpliwości i zwraca uwagę na nadzwyczajną odwagę Benedict, "żeby tak pisać o Japończykach zaledwie w parę lat po Pearl Harbor, po Marszu Śmierci w Bataan, Guadalcanal i tysiącu hollywoodzkich filmów przepełnionych ziejącymi nienawiścią sadystami o zmrużonych oczach"40. W sytuacji zbliżającego się końca wojny wizerunek Japończyków zaczynał mieć bezpośredni wpływ na to, co należy "z nimi zrobić" po kapitulacji i jak powinno się ją przeprowadzić. Pojawiły się głosy tak skrajne, jak choćby Earnesta Hootona41, który postulował w zasadzie absolutną neutralizację Japończyków poprzez wygnanie, uwięzienie i sterylizację wszystkich członków rodziny cesarskiej, przymusowe nawracanie na religie inne niż sintoizm, zatrudnienie jak największej liczby japońskich mężczyzn przy odbudowie obszarów byłych kolonii, żeby nie mogli wrócić do kraju, zakaz małżeństw czysto japońskich, wspomożony przez przesiedlenia i rekolonizację Wysp Japońskich przez Chińczyków oraz inne kolonizowane narody etc.42 Projekt okazał się zbyt radykalny nawet dla zwolenników najbardziej drastycznych metod postępowania z pokonanymi Japończykami, ale daje wyobrażenie na temat pomysłów, które padały wtedy w kręgach decyzyjnych. W mniemaniu Benedict jej praca miała więc jeszcze jeden fundamentalny cel poza pokonaniem faszyzmu, a mianowicie uratowanie narodu japońskiego.
chryzantema i miecz
1946: USA
Jak podaje Pauline Kent43, Raport 25 zatytułowany Japanese Behavior Patterns był gotowy w sierpniu 1945, tuż przed atakiem na Hiroszimę. Z obliczeń badaczki spuścizny Ruth Benedict wynika, że cała praca nad tekstem zajęła (tylko?) trzy miesiące, począwszy od maja. Cały, utajniony oczywiście, dokument trafił do obiegu 15 września.
Raport 25 jest obecnie ujawniony, ale nie został wydany i nie ma publikacji, które szczegółowo porównywałyby jego tekst z Chryzantemą...44. Z literatury przedmiotu wynika, że największe różnice wprowadzono na poziomie języka: tekst urzędowy zyskał charakter naukowy, a wersja opublikowana zawiera również bardziej "delikatne", mniej urzędowe formy (tryb warunkowy miał zastąpić oznajmujący). Benedict dopisała fragmenty do rozdziału pierwszego i ostatniego. Książka The Chrysanthemum and the Sword. Patterns of Japanese Culture w USA zdobyła względną popularność, była również dostępna w wersji paperback w bazach amerykańskich w Japonii, w symbolicznej cenie 2 dolarów, w celu edukacji każdego amerykańskiego żołnierza w jego misji demokratyzacji Japonii. Decyzję o publikacji książki Benedict miała podjąć sama, natomiast odtajnienie tekstu z pewnością wymagało zgody ze strony odpowiednich organów. Z punktu widzenia naukowego ta publikacja nie wnosiła nic nowego do dorobku Benedict, nawet tytuł pokazuje, że jest to w pewnym sensie kontynuacja Wzorów kultury. Jednak, co bardzo ważne także z punktu widzenia późniejszej krytyki, dotyczyła ona złożonego społeczeństwa, funkcjonującego w ramach nowoczesnego państwa, a nie społeczeństwa "pierwotnego", jak badane przez nią do tej pory. Odnośnie do tytułu toczyła się zresztą długotrwała dyskusja, którą szczegółowo opisała Fukui, bazując na korespondencji Benedict z wydawnictwem Houghton Mifflin. Wynika z niej, że nadany ostatecznie tytuł był wynikiem kompromisu pomiędzy celami sprzedaży a naukową satysfakcją Benedict, natomiast pomysł na "chryzantemę" i "miecz" raczej nie wypłynął od niej. Fukui wskazuje, że po podjęciu decyzji Benedict dopisała fragmenty o chryzantemach i mieczach do rozdziałów pierwszego i dwunastego45.
Jeśli chodzi o liczbę sprzedanych egzemplarzy, większość autorów powołuje się na te same dane, z których wynika, że w Stanach Zjednoczonych książka sprzedała się (do 1988 roku) w liczbie trzystu pięćdziesięciu tysięcy egzemplarzy46, a w Japonii do 1999 roku w dwu milionach trzystu tysiącach egzemplarzy47. W 1995 roku ukazało się tam sto pierwsze wydanie kieszonkowe. Nie znalazłam nowszych danych, ale są japońskie wydania z późniejszym datowaniem. W 1987 roku Harumi Befu i Kazufumi Manabe opublikowali wyniki swoich badań sondażowych, z których wynikało, że w próbie dziewięciuset czterdziestu czterech japońskich dorosłych mieszkających w miastach 33 procent znało książkę lub przynajmniej o niej słyszało. Przez ekstrapolację oszacowali, że około dwudziestu milionów Japończyków mogło przeczytać Chryzantemę..., a kolejnych szesnaście przynajmniej o niej wiedziało48.
Jeśli chodzi o wydania europejskie, Joe Hendry podaje, że pierwszy przekład francuski z 1987 roku, wznowiony następnie w 1991 roku, miał łączny nakład czterech tysięcy. W Wielkiej Brytanii od pierwszego wydania w 1967 roku Chryzantema... była wznawiana w trybie ciągłym przez Routledge, a w wersji kieszonkowej od 1977 roku przez Kegan Paul. Pod koniec lat 90. już nie była na liście tych dwóch wydawnictw w Wielkiej Brytanii, ale drukowano ją w Stanach Zjednoczonych i Japonii w serii klasycznej wydawnictwa Tuttle. Dla porównania Hendry podaje, że Wzory kultury sprzedały się na pewno w łącznej liczbie przekraczającej dwa miliony we wszystkich ponad dwudziestu językach49. Mieszczą się w tej liczbie także egzemplarze sprzedane w polskim przekładzie Jerzego Prokopiuka, który ukazał się nakładem PWN-u już w 1966 roku. Już, ponieważ Chryzantema... została po raz pierwszy wydana w Polsce dopiero w 1999 roku. Autorka polskiego przekładu, Ewa Klekot, uważa, że to "polityczne uwikłanie książki zaciążyło na jej odbiorze po wschodniej stronie żelaznej kurtyny"50. W Polsce Wzory kultury doczekały się ośmiu wydań (niestety nie sposób oszacować wysokości wszystkich nakładów). Na zakończenie tego wyliczania warto może wspomnieć, że w 2005 roku Chryzantema... zajęła czwarte miejsce na liście bestsellerów w Pekinie, jak donosił dla gazety "Yomiuri Shimbun" korespondent Fujino Akira. "Chińska wersja Chryzantemy i miecza (Jú y? d?o) została po raz pierwszy opublikowana w Chinach w czerwcu 1990 roku (...)51. Do 2004 roku książka była wznawiana w nakładzie od kilku do maksymalnie dziesięciu tysięcy egzemplarzy rocznie, ale sprzedaż przyspieszyła w 2005 roku, kiedy to w lutym i maju wydano dziesięć tysięcy egzemplarzy, a w czerwcu kolejne pięćdziesiąt. Łącznie wydrukowano około stu dwudziestu czterech tysięcy egzemplarzy w czternastu wydaniach". Zarówno chiński wydawca, jak i autor przekładu Lu Wahne tłumaczyli ten fenomen sześćdziesiątą rocznicą zakończenia wojny przeciw Japończykom w Chinach i rosnącymi nastrojami antyjapońskimi, potęgowanymi przez działania japońskiego rządu52.
droga chryzantemy i miecza
Literatura postbenedictiańska liczy ogromnie wiele tekstów, więc w osiemdziesiąt lat po publikacji, szybciej niż w przypadku architektury, wymagają one badań metodą archeologiczną - odsłaniania kolejnych warstw. Są autorzy, do których odwołują się wszyscy kolejni piszący; tacy, którzy zdają sobie sprawę z istnienia innych warstw i tekstów; ale są też tacy, którzy nadal odnoszą się wprost do Chryzantemy..., jakby od jej wydania nie zmieniło się nic i jakby była książką absolutnie ponadczasową i przekazującą niekwestionowaną prawdę o kulturze japońskiej.
Z całej, niezwykle obszernej, literatury wybrałam te teksty, które uważam w jakimś sensie za przełomowe, a nade wszystko istotne podczas lektury książki, za budujące nowe konteksty, używające Chryzantemy... do realizacji coraz to nowych zamierzeń. Zależy mi najbardziej na szczegółowym ukazaniu krytyki japońskiej, która pozostaje najmniej znana, choć często jest obecna poprzez powielane wielokrotnie parafrazy w anglojęzycznych tekstach. Niestety, dostęp do japońskich źródeł jest ograniczony, mało jest również publikacji, które w jakikolwiek sposób podsumowują japońską, akademicką krytykę w szerszym spektrum. Postaram się również pokazać kontekst krytyki amerykańskiej. Wielu badaczy zaznacza podstawową różnicę w akademickiej recepcji - w USA to przede wszystkim Ruth Benedict i jej metodologia były przedmiotem dyskusji i badań; w Japonii zajmowano się właściwie wyłącznie Chryzantemą... Co jeszcze istotne, w Stanach Zjednoczonych książka była często czytana jako autoanaliza czy nawet autokrytyka; jako książka poświęcona też, albo nawet przede wszystkim, społeczeństwu amerykańskiemu. W Japonii Chryzantema... nigdy nie była czytana jako książka o Stanach Zjednoczonych. Już wyżej przytoczone liczby sprzedanych egzemplarzy, a także to ogólne podsumowanie recepcji Chryzantemy... pokazują, że te dwa kręgi krytyki, amerykański i japoński, są dominujące. Do nich będzie się w zasadzie ograniczał zasięg geograficzny w niniejszej Przedmowie. W obu przypadkach zależało mi na naświetleniu kontekstów historycznych, społecznych i naukowych, w których teksty powstawały. Bowiem żaden tekst nie powstaje w próżni, a długie życie książki (jakie niewątpliwie wiedzie Chryzantema...) wynika z jej przydatności w coraz to nowych czasach. Czy z aktualności? Odpowiedź na to pytanie pozostawię Czytelnikom. Chryzantema... kończy osiemdziesiąt lat i chyba nikt nie ma wątpliwości, że od 1946 roku co pokolenie, a nawet co dekadę, świat i nauka zmieniały się dalece, zaś autorzy piszący w 1947 roku mieli inne pobudki i wiedzę niż piszący w 1988 albo 2006. Moim celem jest zarysowanie obecności książki w jak najbliższym nam świecie.
Prześledzenie całej literatury dotyczącej Chryzantemy i miecza, a co dopiero nawiązań i cytowań, to zadanie na wieloletnie badania naukowe, jest jednak kilka głównych wątków wiodących, a także fal powstawania tekstów przez kolejne lata, aż do XXI wieku. Bardzo istotnym rozróżnieniem, którego jednak nie da się przeprowadzić jednoznacznie i stworzyć dwóch zupełnie osobnych list, jest podział na literaturę krytyczną i na teksty, w których Chryzantema... przywoływana jest (także obecnie, również w publikacjach polskich!) jako książka o tym, jacy Japończycy są. Dalszą część Przedmowy poświęcę tylko tym pierwszym, zaś rozstrzygnięcie kwestii, na ile Ruth Benedict pozostaje (jeśli kiedykolwiek była) ekspertką "od Japonii", pozostawiam Czytelnikom.
1944-1952: USA
Zanim książka Chryzantema i miecz ukazała się drukiem, w kręgach wojskowych i rządowych krążył Raport 25. Sprawą dyskusyjną pozostaje, jaki faktyczny wpływ wywarł na politykę Stanów Zjednoczonych wobec Cesarstwa Wielkiej Japonii przed kapitulacją i po niej, w czasie okupacji (1945-1952). Jest to wątek bardzo rzadko poruszany w głównych nurtach dyskusji nad Chryzantemą i mieczem, a przecież taki był główny cel powstania tekstu. Przyczyną takiego stanu rzeczy może być utajnienie wielu dokumentów i brak możliwości dostępu do nich przez większość okresu powstawania literatury postbenedictiańskiej (a do części z nich także obecnie). Nawet jeśli istnieją dokumenty, w których napisane jest wprost: "Robimy tak, bo takie są rekomendacje Ruth Benedict", nie są jeszcze znane. Można jednak zakładać, że takich dokumentów nie ma, a wpływ zarówno Raportu, jak i dostępnej powszechnie zaraz potem Chryzantemy... na politykę Stanów Zjednoczonych, nawet po odtajnieniu wszystkiego, pozostałby niemożliwy do zbadania, ukryty w strefie indywidualnych odczuć z lektury osób decyzyjnych, a także szeregowych żołnierzy.
Jak napisałam wcześniej, głównym zadaniem powierzonym Ruth Benedict było zdiagnozowanie miejsca cesarza w kulturze Japonii, a tym samym pomoc w podjęciu decyzji, co z nim zrobić po wojnie. Jak pisze Katarzyna Starecka, proces decyzyjny był długi, a pierwsze rozważania pojawiły się już w czerwcu 1942 roku53. Aż do ostatecznej decyzji, a nawet już po jej podjęciu, zarówno strona amerykańska, jak i japońska używały wielu argumentów za i przeciw zachowaniu instytucji cesarza. Ostateczny efekt podobny jest jednak do tego, co rekomendowała Benedict, a także inni badacze społeczni z OWI, i może to skłoniło Claude'a Lévi-Straussa54 i Jane Cobbi55 do stwierdzeń, że dzięki Benedict zachowana została instytucja cesarza w Japonii i że to ona pomogła zapobiec kolejnym, już powojennym, tragediom. Za wiążące można według mnie uznać jednak zdanie Young, na które powołuje się też Pierce, że: "Nie ma dowodów na to, że rady OWI dotyczące utrzymania cesarza były brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji politycznych dotyczących warunków kapitulacji"56.
Drugi wątek, który pojawia się w tym kontekście, to wpływ tekstów Benedict na generalną politykę postępowania najpierw armii amerykańskiej z japońskimi żołnierzami, a następnie władz okupacyjnych z japońskim społeczeństwem. Tutaj sytuacja wygląda podobnie, jednak badacze, zarówno japońscy, jak i niejapońscy, są bardziej skłonni uznać znaczenie Chryzantemy... w polityce okupacyjnej niż wojennej. ?kubo Takaki uważa, że Ruth Benedict "była odpowiedzialna za znaczną część sukcesu działań generała MacArthura"57, a Nakamaki pisze, że "polityka okupacyjna była w jakimś stopniu kształtowana przez antropologiczną książkę o zachowaniach Japończyków, Chryzantemę i miecz"58. W obu przypadkach nie mamy jednak odwołań do źródeł. Wydaje mi się istotne, aby przypomnieć, że Raport 25 nie był jedyną publikacją przygotowaną dla OWI dotyczącą Japonii, natomiast Chryzantema... była i jest jedynym opublikowanym tak szybko po wojnie tekstem opartym na raporcie służb. Suzuki i Young przywołują w tym kontekście jeszcze korespondencję Benedict. Po pierwsze, opublikowany po wojnie w Japonii i Stanach Zjednoczonych list Ruth Benedict do wspomnianego asystenta, Roberta Hashimy, w którym napisała, że odczuwa "dumę i ulgę, że wszystko potoczyło się w dużej mierze tak, jak ona przewidziała, dlatego, że odważyła się zapewnić amerykańskich decydentów, jak Japończycy przyjmą przegraną i okupację"59. Po drugie, list jednogwiazdkowego generała Dona Zabriskie Zimmermana (1903-1983) do Ruth Benedict z lutego 1948, w którym napisał: "Pani książka o wzorach kultury japońskiej... dała nam dobry wgląd w istotne problemy, z którymi borykają się obecnie Stany Zjednoczone... Z tego, co rozumiem, zajmuje się Pani również badaniami związanymi z kulturami europejskimi... Bylibyśmy bardzo wdzięczni, gdyby mogła Pani doradzić nam w sprawie... dostępnych badań, dających wgląd w kultury europejskie, podobny do tego, który Pani przedstawiła w swojej książce na temat kultury japońskiej"60.
Analizując dostępne opracowania naukowe, można wysnuć wniosek, że o ile wątpliwy jest bezpośredni wpływ Benedict i innych badaczy społecznych z OWI na działania armii amerykańskiej, ze względu na opór większości wojskowych, skrajnie różne poglądy "o Japończykach" i brak wiary w metody badaczy społecznych, o tyle autorzy są skłonni przyjąć wpływ tekstów z OWI (czy głównie Chryzantemy...?) na politykę okupacyjną. Kowalski podsumowuje to następująco: "...choć antropolodzy amerykańscy nie mieli wielkiego wpływu na decyzje podejmowane przez dowódców wojskowych w zakresie sposobu prowadzenia działań wojennych przeciwko Japończykom - zwłaszcza w końcowych miesiącach wojny na Pacyfiku - to ich analizy okazały się niezwykle przydatne i skuteczne w tworzeniu powojennego demokratycznego ładu społecznego w pokonanej Japonii"61. I dodaje: "Co więcej, do prac antropologów amerykańskich szybko dołączyli japońscy". Bo jak inaczej wytłumaczyć, że po opartych na rasistowskich stereotypach kulturowych działaniach armii amerykańskiej w czasie wojny, które doprowadziły do ataków na Hiroszimę i Nagasaki, miała miejsce "najbardziej niezwykła" okupacja w historii świata? "Żadna bowiem inna (...) nie przyniosła tak szybkich i gruntownych przemian społecznych jak okupacja Japonii w latach 1945-1952". Kowalski konstatuje wprost: "Można powiedzieć, że bierność Japończyków po przegranej wojnie i ich brutalność podczas działań wojennych były najlepszym potwierdzeniem słuszności tez sformułowanych przez Ruth Benedict w jej "wojennym" opracowaniu poświęconym kulturze "chryzantemy i miecza""62.
Raport 25, jako tajny dokument, nie mógł być upowszechniony, ale w 1946 roku ukazuje się drukiem książka Chryzantema i miecz. Biorąc pod uwagę nastawienie społeczeństwa amerykańskiego do Japończyków - generalnie wrogie, wzmacniane dodatkowo przez lata wojennej propagandy - książka nie staje się bestsellerem w Stanach Zjednoczonych. Niewielu Amerykanów widzi powody, dla których mieliby rozumieć znienawidzoną nację. Nastroje oczywiście stopniowo zaczną się zmieniać, jednak "utylitarne" zainteresowanie Japonią pojawi się w Stanach Zjednoczonych dopiero kilkanaście lat później...
Pomimo stosunkowo małego zainteresowania czytelników amerykańskich, po wydaniu książki pojawiają się pierwsze recenzje specjalistów. Wśród autorów nastawienie do książki jest różne, żaden z nich nie spodziewa się raczej, że ich teksty będą czytane przez kolejne osiemdziesiąt lat i staną się podstawą rozważań nad znaczeniem książki, którego też raczej nie przewidzieli. Od razu możemy zaobserwować charakterystyczną dla recepcji Chryzantemy... polaryzację. Z jednej strony Emory S. Bogardus63 apeluje o stworzenie na podstawie Chryzantemy i miecza jak największej liczby materiałów popularyzatorskich, aby "miliony Amerykanów mogły się z nimi zapoznać" i żeby koniecznie powstało coś podobnego o Rosjanach64; z drugiej, wspomniany już Embree, porównując Benedict do lisa, który wprowadza czytelnika do lasu o nazwie Japonia i zaczarowuje tak, że ten jest przekonany, że zna już każde drzewo i gałązkę, stawia zarzuty upraszczania65. Brak kontekstu ekonomicznego i historycznego zarzuca Benedict także Gordon Bowles66, podobnie John A. Rademaker67, piszący o opisie nieadekwatnym do kultury nowoczesnej, przystającym bardziej do społeczeństwa feudalnego68. Wszyscy oni, jak i John Useem69, zwracają uwagę, że stworzone przez Ruth Benedict wzory są prawdopodobnie użyteczne, ale ich wykorzystanie jest eksperymentem i nie można ich traktować jak absolutnie wiarygodnej instrukcji obsługi Japończyków70. Są jak piękny strój, ale bez ostatniej przymiarki - pisze John Morris71, i dodaje zdanie, które okaże się prorocze: "To jest najważniejsza współczesna książka do tej pory napisana o Japonii"72. Czy po osiemdziesięciu latach nadal jest najważniejsza, pomimo stania się klasyką?
Wszyscy wspomniani recenzenci sygnalizując niepokój związany z metodami badawczymi, podkreślają przede wszystkim fakt braku badań terenowych. Zachwyt Bogardusa, jak się zdaje, absolutnie kłóci się z resztą przytoczonych opinii, okazuje się jednak, że już te pierwsze recenzje zwiastują, jak będzie wyglądać dalsze życie książki: krytykowana - niejednokrotnie miażdżąco - przez badaczy, będzie wznawiana przez kolejne lata, tłumaczona na coraz to nowe języki, używana do wyjaśniania nieustannie, a może coraz bardziej, "obcej" Japonii. Morris znowu brzmi proroczo, kiedy stwierdza: "Prawdziwym powodem do zastanowienia nie jest to, że książka nie tłumaczy niektórych rzeczy, ale że jest tak kompletna i przekonująca"73.
W tym momencie chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na dwa teksty Johna Embreego, pochodzące już z 1950 roku, w których rozpocznie on, spychaną przez kolejne lata zimnej wojny i rozwoju zupełnie nowych szkół w antropologii kultury, krytykę Chryzantemy... (ale też innych książek wyrosłych z podejścia psychologicznego w antropologii i teorii charakteru narodowego) jako książki skrycie forsującej wartości amerykańskie i tym samym przyczyniającej się do kulturowej dominacji Stanów Zjednoczonych w świecie. W pierwszym tekście, zatytułowanym Standardized Error and Japanese Character: A Note on Political Interpretation Embree stwierdza, że metoda zapoczątkowana przez Ruth Benedict we Wzorach kultury, kontynuowana potem przez nią samą i innych badaczy, stworzyła nowy rodzaj generalizacji, teoretycznie stojącej w metodologicznej kontrze do XIX-wiecznego rasizmu, ale jednak w jakiejś mierze do niego podobnej. Podobnej dlatego, że "wszelkie dane z obserwacji, które mogły [je] podważać, były odrzucane jako nieistotne lub niefundamentalne dla kultury japońskiej"74. Problem, według Embreego, polega jednak na tym, że żaden z tych badaczy nie przeprowadzał żadnych obserwacji. W drugim tekście, A Note on Ethnocentrism in Anthropology, już nie odnosi się bezpośrednio do Chryzantemy...; pisze generalnie o tzw. antropologii stosowanej, którą nazywa wprost "filozofią uderzająco podobną do francuskich i brytyjskich kolonizatorów, którzy wspaniałomyślnie poświęcili swoje życia zarządzaniu sprawami ich małych, brązowych braci"75. Chodzi mu mianowicie o to, że kryzys wojenny spowodował nie tylko utratę obiektywizmu, ale wręcz uznanie cywilizacyjnego brzemienia białego człowieka, bo okazało się, że jednak ci mali ludzie z Orientu, których uważaliśmy za "postępowych", są źli, patologiczni lub w najlepszym wypadku niedojrzali. Według Embreego "zdrada Japończyków polegała na tym, że jak zaczęli uprzemysławianie, wydawali się zachodni, a nagle okazało się, że mają kulturowe poczucie własnej wartości. Celem okupacji ma najwyraźniej być wyczyszczenie, na ile to możliwe, wszelkich śladów tej kulturowej dumy poprzez proces trafnie nazwany "demokratyzacją""76. Embree kończy tekst apelem (jak bardzo aktualnym?): "Tak jak Stany Zjednoczone, obecnie najbogatszy i najpotężniejszy naród na Ziemi, musi nauczyć się pewnej samokontroli, jeśli nie chce zniszczyć ludzi i kultur reszty świata, tak i amerykańscy antropolodzy, którzy mają tak wiele możliwości intelektualnego przewodnictwa, muszą uważać, by nie zakochać się w swoich zwyczajach do tego stopnia, że stracą z oczu człowieka i jego kulturę, relacje pomiędzy ludźmi i ich kulturami"77.
1947-1949: Japonia
Chryzantema i miecz ukazuje się w Japonii w 1948 roku, a w 1952 roku przekład zostanie wznowiony po raz ósmy (!). W latach 1945-1952 trwa amerykańska okupacja Japonii. Od maja 1946 roku do grudnia 1948 obraduje Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu, zwany Trybunałem Tokijskim. W tym samym czasie trwa czystka aparatu państwowego. Do maja 1948 roku zweryfikowano dziewięćset dziesięć tysięcy osób, ponad dwieście dziesięć tysięcy usunięto ze stanowisk w instytucjach publicznych, zakładach przemysłowych, szkołach i uniwersytetach. Zajmują się tym nowo powołani urzędnicy japońscy, korzystając jedynie z wytycznych amerykańskiej kwatery głównej. 3 listopada 1946 roku zostaje ogłoszona, a pół roku później wprowadzona w życie, nowa ustawa zasadnicza, ze słynnym artykułem 9, o wyrzeczeniu się przez Japonię wojny. Rok 1946 zaznacza się także bardzo złą sytuacją gospodarczą, w której powojenną biedę potęgują: inflacja (ceny wzrastają szesnastokrotnie), bezrobocie (związane też z tłumnie powracającymi do ojczyzny żołnierzami z terenów walk i cywilami z terenów japońskich kolonii) oraz masowe strajki. Sytuacja zaczyna się zmieniać w roku 1948, kiedy narasta konflikt zimnowojenny i Stany Zjednoczone deklarują odbudowę silnej Japonii, ważnej strategicznie. W tym samym roku zostają przeprowadzone egzekucje po wyrokach Trybunału Tokijskiego, a na świecie - również w Azji - pogłębia się podział na Wschód i Zachód. Na dwa państwa, należące do dwóch stref wpływów, dzieli się w 1948 roku Korea, a rok później powstaje Chińska Republika Ludowa. Władze okupacyjne, szukając sojusznika w Azji Wschodniej, rozpoczynają wobec Japonii tzw. kurs zwrotny i walkę z komunizmem.
W połowie 1949 roku rusza program reorganizacji administracji i przedsiębiorstw, który służy również dekomunizacji, przede wszystkim osłabieniu rosnących w siłę związków zawodowych. Do 1951 roku z instytucji publicznych, szkół, agencji informacyjnych i przedsiębiorstw prywatnych usunięto około dwudziestu jeden tysięcy działaczy uznanych za komunistycznych, a jednocześnie wypuszczono z więzień polityków prawicowych z czasów wojny. Reformy służące naprawie gospodarki, finansów i przemysłu na dobre ruszą po wybuchu wojny koreańskiej (1950-1953)78. To w takim czasie Japończycy po raz pierwszy czytają Chryzantemę i miecz.
Pierwsza japońska recenzja, jeszcze anglojęzycznego oryginału, napisana przez Tsurumi Kazuko79, ukazuje się w 1947 roku. Choć Tsurumi chwali oparcie książki na różnicach pomiędzy Japończykami a Amerykanami, zasadniczo krytykuje metody konstruowania obrazu tych pierwszych. Najważniejsze wątki, które pojawiają się w tym krótkim tekście, to: powierzchowność informacji i błędna metodologia, która sprowadza kulturę narodową do sposobów wychowania dzieci, pominięcie procesów społeczno-historycznych, przez które przeszła Japonia od czasów feudalizmu do kapitalizmu, selektywny wybór przykładów, tylko potwierdzających tezy Benedict, uznanie oficjalnego dyskursu politycznego - ideologii klasy rządzącej - za generalny i reprezentatywny światopogląd Japończyków w ogóle80.
W 1948 roku pod tytułem Kiku to katana. Nihon bunka no kata ukazuje się japoński przekład Hasegawy Matsujiego (1911-1998), anglisty. Sprzedaje się natychmiast i wywołuje falę dyskusji. W całym kraju zaczynają być organizowane sympozja i konferencje z udziałem specjalistów z różnych dziedzin nauki. Pięć artykułów, które niejako zamknęły tę falę i stały się nieustannym źródłem odwołań kolejnych krytyków i badaczy, ukazało się w 14. numerze czasopisma "Minzokugaku Kenky?. Nihon Minzokugaku Ky?kai Hensh?" (Badania etnograficzne. Materiały Japońskiego Towarzystwa Etnograficznego) wiosną 1949 roku, w dziale specjalnym, zatytułowanym Tokush?: R?su Benedikuto "Kiku to katana" no ataeru mono (Temat specjalny: W związku z publikacją Chryzantemy i miecza Ruth Benedict). Wraz z innymi autorami uznaję te teksty za reprezentatywne, ponieważ zawierają w zasadzie całe spektrum argumentów, które od tej pory będą się pojawiać odnośnie do Chryzantemy... oraz reprezentują zarówno opinie bardzo pozytywne, jak i bardzo negatywne. Warto zwrócić uwagę, że pojawiły się one częściowo już u krytyków amerykańskich, jak i w pomijanej właściwie do lat 90. XX wieku w literaturze przedmiotu recenzji Tsurumi. Postaram się przekazać polskiemu Czytelnikowi najważniejsze punkty wszystkich pięciu artykułów, w kolejności, w jakiej zostały wydrukowane. Zwracam uwagę, że te teksty mają już formę obszernych artykułów naukowych, nie krótkich recenzji.
Kawashima Takeyoshi81 jest wielkim zwolennikiem książki. W artykule zatytułowanym Hy?ka to hihan (Opinie i krytyka) zachwala ją od samego początku, pisze, że poleca wszystkim i rozdaje, komu tylko może. Nie jest to czczy entuzjazm. Kawashima pisze rzeczowo i krytycznie. Tym, co uważam za najistotniejsze w jego tekście, jest próba oceny Chryzantemy i miecza w ówczesnym kontekście historycznym - Japonii pod koniec lat 40. XX wieku, a więc tuż po przegranej wojnie, bezwarunkowej kapitulacji i pierwszej autorefleksji dotyczącej postawy narodowej ostatnich lat. Kawashima pisze: "Być może my, Japończycy, bardziej niż inne narody, zostaliśmy wychowani tak, aby ślepo akceptować sądy oparte na wyłącznie naszych tradycjach i sposobach myślenia, więc ta książka tym bardziej powinna stać się dla nas bodźcem do autorefleksji na wiele, wiele lat. Chociaż pierwotnie została napisana wyłącznie w celu podboju i okupacji Japonii, jest dla nas nieskończenie pouczająca (...). Nigdy nie zapomnę głębokiego wrażenia, jakie na mnie zrobiła, kiedy czytałem ją tuż po klęsce, która całkowicie zmiażdżyła i zraniła nasze serca"82. Kawashima podziwia kunszt badawczy Benedict: imponującą liczbę zebranych materiałów, umiejętność selekcji istotnych faktów, a przede wszystkim umiejętność trafnej i dogłębnej analizy (nie będzie w tym odosobniony!). Stwierdza, że oczywiście przy tak bogatym materiale nie można było uniknąć błędów i nieporozumień. Zauważa nadmierne uogólnienia, na przykład w odniesieniu do struktury i hierarchii społecznej, które według niego nie są takie same we wszystkich rodzinach z wszystkich klas, za błąd uważa upraszczanie hierarchii w wojsku, niedostrzeżenie rzeczywistego elitaryzmu i uznanie za fakt dokonany demokratyzacji83. Uproszczenia i uogólnienia zauważa również odnośnie do pola semantycznego on i giri, węższego, niż chciałaby tego Benedict84. Najmniej przekonuje go rozdział dziewiąty Krąg namiętności ludzkich, w którym Benedict według niego najbardziej myli sprzeczne porządki społeczne, wartości feudalne i pozafeudalne. Kawashima zaznacza, że nie wszystkie klasy społeczne wyznawały te same wartości i w związku z tym miały tożsamy stosunek do cielesności i przyjemności zmysłowych. Wnikliwa analiza doprowadza go do przekonania, że Benedict dokonuje uproszczenia, stosując miarę stosunków feudalnych do całego społeczeństwa85. Za niemożliwe do przeprowadzenia uogólnienie uważa również próbę ujednolicenia kręgów moralnych oraz koncepcji prawdy, opisywanych przez Benedict w rozdziale dziesiątym Dylemat dobrego postępowania. Zwraca uwagę, że wiele treści, które Benedict przytacza odnośnie do choćby tych dwóch wątków, pochodzi z propagandy władzy państwowej, zawartej na przykład w Reskrypcie do żołnierzy i marynarzy (znanym jako Reskrypt cesarski do żołnierzy, 1882), zwraca więc uwagę, tak jak Tsurumi, że wiele cech przypisywanych narodowi japońskiemu pochodzi nie bezpośrednio od niego, ale od nacjonalistycznej i militarystycznej władzy, co koniecznie trzeba w dalszych badaniach społecznych ukazać i wyodrębnić86. Niesłychana, szczególnie na tle innych tekstów, jest otwartość Kawashimy na Chryzantemę..., krytyczne i twórcze czytanie, branie wszelkich osądów, także tych według niego nietrafionych, za wyzwanie dla japońskiej, powojennej nauki. Na przykład fakt pułapki ideologii narodowej uznaje on za istotną przestrogę, aby dążyć do demokracji, bo tylko ona jest gwarantem wolności nauki i słowa. Generalnie uważa, że Benedict zasygnalizowała wiele problemów, z którymi powinna zmierzyć się japońska nauka. Podziwia ją za trafność diagnozy, którą uznaje za wstępną. Bardzo żałuje, że autorka już nie przyjedzie do Japonii, także w celu weryfikacji własnych badań, co z pewnością byłoby bardzo owocne.
1 David W. Plath, Robert J. Smith, How 'American' Are Studies of Modern Japan Done in the United States?, w: Othernesses of Japan: Historical and Cultural Influences on Japanese Studies in Ten Countries, The German Institute for Japanese Studies, Mu?nchen 1992, s. 206.
2 Ruth Benedict, Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, PIW, Warszawa 2026, s. 97.
3 Tytuł oryginału: The Chrysanthemum and the Sword: Patterns of Japanese Culture (Houghton Mifflin Company, Boston 1946), tytuł wydania japońskiego: Kiku to katana. Nihon bunka no kata, przekład Hasegawa Matsuji (Shaka Shis? Kenky?kai Shuppanbu). Przekład Hasegawy był następnie wznawiany przez wydawnictwo Gendai Ky?y? Bunko (wydania kieszonkowe) i wydawnictwo K?dansha. W 2008 roku w serii klasycznej wydawnictwa K?bunsha ukazał się nowy przekład, autorstwa Tsunody Yasumasy, a w 2013 w serii Raiburar? (Biblioteka) wydawnictwa Heibonsha przekład autorstwa Ochiego Michio i Ochiego Toshiyukiego.
4 Jednym z przykładów takiej bezpośredniej obecności może być np. piąty odcinek czwartego sezonu popularnego i nagradzanego amerykańskiego serialu telewizyjnego Mad Men, zatytułowany Chryzantema i miecz (scenariusz Erin Levy, reżyseria Leslie Linka Glatter, AMC 2010). Bohaterowie serialu uczą się z książki Benedict, jak postępować z japońskimi klientami.
5 Franz Boas (1858-1942) - ojciec nowoczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej, twórca dyfuzjonizmu amerykańskiego, zwanego też historyzmem boasowskim, który zakładał używanie w antropologii faktów historycznych, nie biologicznych (teoria ewolucji), psychologizm i podejście całościowe (nie dziedzinowe) do badanych kultur oraz relatywizm kulturowy.
6 Ewa Klekot, Przedmowa, w: Ruth Benedict, Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, PIW, Warszawa 2016, s. 6-7.
7 Zob.: Ruth Benedict, Wzory kultury, przekład Jerzy Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966, Muza, Warszawa 1999, 2002, 2005, 2008, 2011, Aletheia, Warszawa 2019, Vis-a-vis Etiuda, Kraków 2019.
8 Do tej pory ukazały się cztery biografie Ruth Benedict: Margaret Mead, An Anthropologist at Work: Writings of Ruth Benedict, Houghton Mifflin, Boston 1959; Judith Modell, Ruth Benedict: Patterns of a Life, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1983; Margaret M. Caffrey, Ruth Benedict: Stranger of This Land, University of Texas Press, Austin 1989; Virginia Helen Young, Ruth Benedict: Beyond Relativity, Beyond Pattern, University of Nebraska Press, Lincoln 2005. Nie zostały wydane w polskim przekładzie.
9 Virginia Helen Young, Ruth Benedict..., 2005, s. 2.
10 Judith Modell, The Wall of Shame: Ruth Benedict's Accomplishment in The Chrysanthemum and the Sword, "Dialectical Anthropology", 2/24/1999, s. 196.
11 Ibidem, s. 194.
12 Virginia Helen Young, Ruth Benedict..., 2005, s. 4.
13 Gene Weltfish (1902-1980) - amerykańska antropolożka, również uczennica Franza Boasa, specjalizująca się w badaniach nad Paunisami, rdzennymi Amerykanami środkowo-zachodnich Wielkich Równin. Za aktywizm społeczny, który uprawiała w latach 40. (m.in. razem z Ruth Benedict), była uznana za komunistyczną działaczkę antyamerykańską w czasie tzw. czerwonej gorączki lat 50. Wskutek śledztwa straciła posadę na Uniwersytecie Columbia i trafiła na czarną listę, co uniemożliwiło jej znalezienie pracy na jakimkolwiek uniwersytecie przez ponad dekadę.
14 Ulotka i film miały być skierowane do amerykańskich żołnierzy, dystrybuowane przez United Service Organizations (USO), ale zostały wycofane po interwencji senatorów skrzydła Partii Demokratycznej określanego jako dixiekraci, według których podważały wiarę, że biali są z natury intelektualnie lepsi niż czarni (David H. Price, Anthropological Intelligence. The Deployment and Neglect of American Anthropology in the Second World War, Duke University Press, Durham and London 2008, s. 47). Zob.: The Brotherhood of man, https://youtu.be/dzCasA0Jz_U?si=i956sfGep8se5dJ0.
15 Michał W. Kowalski, Antropolodzy na wojnie. O "brudnej" użyteczności nauk społecznych, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015, s. 240.
16 David H. Price, Anthropological Intelligence. The Deployment and Neglect of American Anthropology in the Second World War, Duke University Press, Durham and London 2008, s. 22.
17 Za.: David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 47. Price dużo miejsca poświęca teczkom zakładanym amerykańskim antropologom przed i w czasie wojny, które po wojnie stały się podstawą do śledztw podczas tzw. czerwonej gorączki (szczególnie w latach 1950-1954), drastycznych antykomunistycznych działań politycznych nazywanych też makkartyzmem (od nazwiska senatora Partii Republikańskiej, Josepha McCarthy'ego, 1908-1957).
18 David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 175.
19 Paul Linebarger (1913-1966) - amerykański politolog i wojskowy, specjalista w zakresie wojny psychologicznej, koordynator amerykańskiego wywiadu wojskowego w Chinach, bliski doradca Czang Kaj-szeka, jeden z twórców OWI. Bardziej znany jako pisarz science-fiction o pseudonimie Cordwainer Smith.
20 David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 172.
21 Margaret Mead (1901-1978) - amerykańska antropolożka kultury, uczennica, współpracowniczka i bliska przyjaciółka Ruth Benedict. Swoje badania poświęciła przede wszystkim ludom Oceanii, a jej najbardziej znana książka to Dojrzewanie na Samoa. Psychologiczne studium młodzieży w społeczeństwie pierwotnym napisane na użytek cywilizacji zachodniej (Coming of Age in Samoa. A Psychological Study of Primitive Youth for Western Civilisation, William Morrow & Company, New York 1928; pierwsze wydanie polskie w przekładzie Ewy Życieńskiej, PIW, Warszawa 1986). Mead przeszła do historii jako jedna z flagowych postaci amerykańskiej rewolucji obyczajowej. W czasie II wojny światowej i w czasie zimnej wojny prowadziła liczne badania we współpracy z różnymi instytucjami rządowymi i wojskowymi. Ogromna liczba sporządzonych przez nią dokumentów pozostaje tajna. Zob.: Michał W. Kowalski, Antropolodzy na wojnie... i David H. Price, Anthropological Intelligence...
22 Goeffrey Gorer (1905-1985) - brytyjski antropolog społeczny, od 1939 roku pracujący w Stanach Zjednoczonych. Propagator stosowania metod psychoanalizy w badaniach społecznych. Jeśli chodzi o badania nad Japończykami, forsował swoją (kładącą się potem cieniem na sensie antropologii społecznej) teorię, że determinizm japońskich żołnierzy wynika z restrykcyjnych zasad nauki korzystania z toalety w dzieciństwie. George Tylor, zatrudniający antropologów w OWI, obalił jego teorię na rozmowie rekrutacyjnej.
23 David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 173, przypis 3.
24 Virginia Helen Young, Ruth Benedict..., s. 1. Są to niepublikowane dokumenty dystrybuowane z powielacza w OWI w amerykańskim aparacie państwowym i wojskowym.
25 David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 172.
26 Szczegółowo na temat WRC - zob.: https://encyclopedia.densho.org/War_Relocation_Authority/ [dostęp 01.03.2026].
27 Robert Seido Hashima urodził się w Stanach Zjednoczonych w 1919 roku. W wieku trzynastu lat wraz z rodzicami wyjechał do Japonii, a następnie wrócił do Stanów tuż przed rozpoczęciem wojny, w 1941 roku. Oczywiście trafił do obozu internowania. Tam poznał antropologa Johna Embreego i został zatrudniony w OWI. Jego rola w powstaniu Chryzantemy i miecza, jak i relacja z Ruth Benedict, są wątkiem pojawiającym się w krytyce książki, najczęściej wśród jej przeciwników. C. Douglas Lummis, którego krytykę przedstawię w dalszej części tekstu, uważa - podważając tym samym jakiekolwiek kompetencje Benedict - że większość historii zawartych w książce pochodzi od Hashimy, co więcej, to on dał Benedict wszystkie klucze do rozumienia kultury japońskiej. Lummis twierdził tak na podstawie przeprowadzonych przez siebie wywiadów z Japończykiem w latach 90. Zob.: C. Douglas Lummis, Ruth Benedict's Obituary for Japanese Culture, "The Asia-Pacific Journal", 5/7/2007.
28 Lista prawdopodobnych opracowań została odtworzona przez Pauline Kent. Zob.: Pauline Kent, An Appendix to "The Chrysanthemum and the Sword: A Bibliography, "Japan Review", 6/1995, s. 107-125.
29 Ruth Benedict, Chryzantema i miecz..., s. 103.
30 Richard H. Minear, Cross-Cultural Perception and World War II: American Japanists of the 1940s and Their Images of Japan, "International Studies Quarterly", 4/24/1980, s. 557-558.
31 Pierwsze wydanie w języku polskim, opatrzone Przedmową Nitobe skierowaną do Polaków, ukazało się w 1904 r. jako tom III serii III "Wiedzy i życia". Nazwisko tłumacza nie jest podane. Poprawiona wersja przekładu ukazała się np. z uzupełnieniami i komentarzami Witolda Nowakowskiego. Zob.: dr Inazo Nitobe, Bushido - dusza Japonii. Wykład o sposobie myślenia Japończyków, Diamonds Books, Bydgoszcz 2001.
32 Sugimoto Etsuko (1873-1950), inaczej Etsu Inagaki Sugimoto, japońsko-amerykańska pisarka, córka wysokiego rangą samuraja, Inagakiego Shigemitsu, z hanu (lenno feudalne) Nagaoka. W 1989 roku przeprowadziła się do Cincinatti (Ohio), gdzie poślubiła japońskiego kupca. Uczyła języka japońskiego i japońskiej kultury na Uniwersytecie Columbia.
33 Nitobe Inaz? (1862-1933) - japoński agronom, ekonomista, dyplomata (w latach 1922-26) i pisarz, znany w świecie zachodnim przede wszystkim jako autor przywołanej książki. Na temat jego relacji z Polską - zob.: ...Poznacie w nas rasę dla was zrozumiałą... Co Inaz? Nitobe pisał o Polsce i Polakach, opracowanie krytyczne, komentarze i przekład Jadwiga Rodowicz-Czechowska, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, Sulejówek 2025.
34 Nitobe Inaz?, Bushid?. Dusza Japonii, przekład Witold Nowakowski, Diamond Books, Bydgoszcz 2001.
35 Fukui Nanako, Background Research for The Chrysanthemum and the Sword, "Dialectical Anthropology", 24/1999, s. 177.
36 Poza Embreem było jeszcze dwóch badaczy prowadzących badania terenowe w Japonii: Gordon Bowles (1904-1991), urodzony w Japonii w amerykańskiej rodzinie misjonarskiej, i Douglas Haring (1894-1970), sam misjonarz w Japonii. W latach 40. obaj uznani zostali za zbyt projapońskich, aby współpracować np. z OWI, nie byli też wykształconymi antropologami.
37 Uniwersytet Hawajski także obecnie pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków badań japonistycznych na świecie.
38 Michał W. Kowalski, Antropolodzy na wojnie..., s. 308.
39 David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 175.
40 Clifford Geertz, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przekład Ewa Dżurak i Sławomir Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 168.
41 Earnest Hooton (1887-1954) - amerykański antropolog fizyczny, jeden z głównych twórców kategoryzacji cech rasowych, wykładający na Uniwersytecie Harvarda.
42 David H. Price, Anthropological Intelligence..., s. 191-192.
43 Pauline Kent, Japanese Perception of Chrysanthemum and the Sword, "Dialectical Anthropology", 24/1999, s. 191.
44 Większość dokumentów Ruth Benedict, jej notatek, maszynopisów, rękopisów etc. znajduje się w archiwum jej macierzystej uczelni Vassar College.
45 Inne proponowane tytuły to: We and the Japanese, Japanese Character, Patterns of Culture: Japan, Assignment: The Japanese, Patterns of Japanese Culture. Po wyborze tego ostatniego wydawca nalegał na urozmaicenie tytułu jakimś dodatkiem: The Curving Blade, The Porcelain Rod, The Lotus and the Sword. Fukui Nanako, Background Research..., s. 175.
46 Autorzy przywołujący tę liczbę odwołują się do tekstu Clifforda Geertza, który jednak sam nie podaje źródła tych danych. Clifford Geertz, Dzieło i życie..., s. 160.
47 Fukui Nanako, op. cit., s. 173.
48 Harumi Befu, Kazufumi Manabe, Empirical Status of Nihonjinron, "Kwansei Gakuin University Annual Studies", 36/1987, s. 98 (za: Sonia Ryang, Chrysantemum's Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, "Asian Anthropology", 1/2002, s. 88) oraz artykuł uzupełniony Empirical Status of Nihonjinron: How Real is the Myth?, w: Rethinking Japan. Social Sciences, Ideology & Thought, t. I, Sangate, Kent 1990 (za: Joy Hendry, The Chrysanthemum Continues to Flower. Ruth Benedict and some Perils of Popular Anthropology, w: Popularizing Anthropology, red. Jeremy McClancy, Christian McDonauhg, Routledge, London 2002, s. 109 (Hendry nie podaje paginacji).
49 Joy Hendry, The Chrysanthemum Continues to Flower..., s. 111.
50 Ewa Klekot, op. cit., s. 7.
51 Wcześniej była wydawana na Tajwanie w przekładzie Huang Daolin. Pierwsze wydanie - Laureate Books (Gu?gu?n Túsh?), 1974.
52 Fujino Akira, Nihonjin to wa, nani?... Ch?goku de "Kiku to katana" besutoser? ni (Co to Japończyk? "Chryzantema i miecz" bestsellerem w Chinach), "Yomiuri Shimbun", 31.12.2005, https://transnews.exblog.jp/2457289/ [dostęp 1.03.2026].
53 Zob.: Geneza systemu cesarza-symbolu, w: Z chryzantemą w herbie. W 10. rocznicę wizyty Ich Cesarskich Mości, Cesarza i Cesarzowej Japonii na Uniwersytecie Warszawskim, red. U. Mach-Bryson, A. Zalewska, Warszawa 2014, s. 50.
54 Joy Hendry przytacza wypowiedź z nieopublikowanego wykładu Claude'a Lévi-Straussa wygłoszonego w Tokio w 1986 roku. Oznaczony jako: Ósmy wykład z Ishizaka, kwiecień 1986 (za: Joy Hendry, The Chrysanthemum Continues to Flower..., s. 118).
55 Jane Cobbi, Préface, w: Le Chrysanth?me et le sabre, przekład Jane Cobbi, Philippe Picquier, Arles 1987, s. 6 (za: Joy Hendry, The Chrysanthemum Continues to Flower..., s. 118).
56 Virginia Helen Young, Ruth Benedict..., s. 31.
57 ?kubo Takaki, Bunka jinruigaku no shuh? ni yoru nihon bunka kaishaku (Interpretacje kultury japońskiej przez antropologię kultury), w: Gaikokuji ni yoru nihonron no meich? (Najważniejsze teksty obcokrajowców o Japonii), red. Saeki Sh?ichi, Haga T?ru, Ch?k? Shinsho, T?ky? 1987, s. 186 (za: Joy Hendry, The Chrysanthemum Continues to Flower..., s. 118). Hendry nie podaje zakresu stron i błędnie adnotuje opinię, odwołując się do książki jako monografii Saekiego i T?ru, bez odwołania do rozdziału ?kubo.
58 Hirochika Nakamaki, A Historical Sketch of Cultural Anthropology in Japan: associations, museums, research projects and textbooks, "International Journal of Anthropology and Ethnology", 6/16/2022, s. 4.
59 Virginia Helen Young, Ruth Benedict..., s. 29. Young przywołuje również (s. 26) napisaną przez Benedict recenzję książki Hiroshima Johna Herseya, w której również, aczkolwiek w zupełnie innym tonie, komentuje ona, że zachowania Japończyków ("ich metodyczne sposoby radzenia sobie i pomocy w sytuacji grozy, milczenie w bólu i cierpieniu, akceptacja nieuchronnie niszczycielskiego zakończenia wojny, za którym opowiadali się ich przywódcy") po ataku zgadzały się z jej diagnozą, jak mogą się zachować po kapitulacji.
60 Ibidem, s. 30-31.
61 Michał W. Kowalski, Antropolodzy na wojnie..., s. 212.
62 Ibidem.
63 Emory S. Bogardus (1882-1973) - socjolog amerykański, twórca skali dystansu społecznego, tzw. skali Bogardusa.
64 E.S. Bogardus, Review, "Social Forces", 25/1947 (nr 4), s. 455.
65 J.F. Embree, Review, "Far Eastern Survey", 16/1947 (nr 1), s. 11.
66 Gordon Bowles (1904-1991) - urodzony w Japonii antropolog wykształcony na japońskich i amerykańskich uniwersytetach. G. Bowles, Review, "Harvard Journal of Asiatic Studies", 10/1947 (nr 2), s. 239.
67 John A. Rademaker (1905-1985) - amerykański socjolog, zajmujący się przede wszystkim badaniami nad mniejszością japońską w Stanach Zjednoczonych. W czasie wojny prowadził badania w obozie internowania w Amache, po wojnie pracował na Uniwersytecie Hawajskim w Honolulu.
68 J.A. Rademaker, Review, "American Journal of Sociology", 53/1947 (nr 2), s. 157.
69 John Useem (1910-2000) - amerykański antropolog i socjolog.
70 J. Useem, Review, "The Journal of American Folklore", 246/1947 (nr 246), s. 450.
71 John Morris (1896-1981) - brytyjski antropolog, dziennikarz i podróżnik, himalaista.
72 J. Morris, Review, "Pacific Affairs", 20/1947 (nr 2), s. 208.
73 Ibidem, s. 209.
74 John F. Embree, Standardized Error and Japanese Character: A Note on Political Interpretation, "World Politics", 3/2/1950, s. 440.
75 John F. Embree, A Note on Ethnocentrism in Anthropology, "America Anthropologist", 3/52/1950, s. 431.
76 Ibidem, s. 431.
77 Ibidem, s. 431-432.
78 Kontekst historyczny opracowany na podstawie: Ewa Pałasz-Rutkowska, Katarzyna Starecka, Japonia. Historia państw świata w XX wieku, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2004.
79 Tsurumi Kazuko (1918-2006) - japońska socjolożka, specjalizująca się w socjologii porównawczej, badaczka spuścizny japońskich etnografów Yanagity Kunio (1875-1962) i Minakaty Kumagusu (1867-1941). Po ukończeniu Uniwersytetu Tsuda w Tokio, w 1939 roku wyjechała na stypendium do Vassar College, z którego przeniosła się na Uniwersytet Columbia (1941), a następnie na Harvard. Warto odnotować, że Ruth Benedict również ukończyła Vassar College (1909), a następnie przez większość swojej kariery naukowej pracowała na Uniwersytecie Columbia.
80 Tsurumi Kazuko, "Kiku to katana". Amerikajin no mita nihonteki d?tokukan (Chryzantema i miecz. Japońska moralność oczami Amerykanki), "Shis?" 276/1947, s. 61-64. Za: Sonia Ryang, Chrysanthemum's Strange Life: Ruth Benedict in Postwar Japan, "Asian Anthropology", 1/2002, s. 92.
81 Kawashima Takeyoshi (1909-1992) - japoński jurysta, znany i obecny w mediach socjolog prawa, wielki zwolennik powojennego liberalizmu, autor popularnej i wielokrotnie wznawianej książki Nihon shakai no kazokuteki k?sei (Struktura rodzinna japońskiego społeczeństwa, Nihon Shakai Gakkai, T?ky? 1948).
82 Kawashima Takeyoshi, Hy?ka to hihan (Opinie i krytyka), "Minzokugaku kenky?", 14/1949, s. 263.
83 Ibidem, s. 265.
84 Ibidem, s. 266.
85 Ibidem, s. 267.
86 Ibidem, s. 268.