WYSPY
Różnorodność
Każda wyspa ma do opowiedzenia inną historię. Pag, którego krajobraz w dużej części przypomina powierzchnię Księżyca, opowiada o doskonałych serach owczych i soli morskiej, a także, choć niechętnie, o piekle, jakie zgotowali Serbom, Żydom i chorwackim antyfaszystom ustasze w znajdujących się na jego obszarze obozach Slana i Metajna. O okrutnej przeszłości przypomina również pozbawiony roślinności Goli otok (dosł. Naga Wyspa), na który Josip Broz Tito zsyłał więźniów politycznych, a potem kryminalistów. Snutą przez wyspę opowieść wypełnia ciężka praca w kamieniołomach. Chciałabym, żeby mówiła także o tym, jak to jest, gdy piekło zamienia się w atrakcję turystyczną. Wyspa Galešnjak wnosi nieco miłości i nadziei w tę ponurą rzeczywistość - w końcu kształt serca, jaki przybrała, do czegoś zobowiązuje. Brač opowiada o swojej najpiękniejszej plaży Zlatni rat, której ułożenie zmienia się w zależności od kierunku wiatru i prądów morskich, oraz chwali się, że bez niego znajdujący się w Splicie pałac Dioklecjana nigdy by nie powstał, ponieważ to on zapewnił budowniczym biały kamień wapienny. Cres mówi o jeziorze Vransko, zaopatrującym w wodę pitną również mieszkańców pobliskiej wyspy Lošinj. Daje też schronienie wielu rybom i ptakom, między innymi sępowi płowemu. Wyspy Briońskie przywołują temat Tity, który miał tam swoją letnią rezydencję i chętnie zapraszał do niej królów, prezydentów oraz hollywoodzkie gwiazdy. Mljet i Lastovo szumią drzewami, jak przystało na najbardziej zalesione chorwackie wyspy.
Historii jest więcej, bo Chorwacja ma 78 wysp, 524 wysepki i 642 wystające z morza skały. Nie wszystkie wyspy są zamieszkane. Najbardziej zaludniony jest Krk, który z lądem łączy żelbetowy most, kiedyś noszący imię Josipa Broza Tity. Jednocześnie Krk zajmuje pierwsze miejsce pod względem wielkości, ale dzielić je musi z Cresem. Najmniejszą zamieszkaną wyspą jest Krapanj[1*], słynący z tradycji połowu gąbek. Nie tylko zresztą najmniejszą, bo także najniższą i znajdującą się najbliżej lądu. Wyspę dzieli od kopna, jak Chorwaci nazywają ląd, jedynie trzysta metrów. Można wskoczyć do wody i samemu przepłynąć tę odległość, ale jeśli nie ma się na to ochoty, co godzinę pływa stateczek. Cała podróż zajmuje dziesięć minut i w sezonie 2025 kosztować powinna półtora euro. Najmniejszą wyspą w ogóle jest Smokvica Vela, leżąca w Parku Narodowym Kornati. Mimo że jest mała i bezludna, ma sporo do zaoferowania. W jej północnej części znajduje się latarnia morska, a w południowej zatoka Lojena z kilkoma domami oraz obiektami gastronomicznymi. Nawiasem mówiąc, Kornati - archipelag położony na południe od Zadaru - oprócz ładnych widoków oferuje także językowe przyjemności, bo jak nie uśmiechnąć się pod nosem na wieść, że jedna z jego wysepek nosi nazwę Babina Guzica (dosł. Babcina Pupa), a nieco dalej leżą Prduša Vela i Prduša Mala[2*], a także Svršata Vela i Svršata Mala[3*]? Językowych radości Chorwacja dostarcza zresztą o wiele więcej.
Krk, Cres, Brač, Hvar, Pag, Korčula, Dugi otok, Mljet, Rab, Vis, Lošinj, Pašman, Šolta, Ugljan, Lastovo to tylko kilka światów do odkrycia. Kusi mnie czasem, żeby skakać z wyspy na wyspę, nie oglądając się na ląd, lecz uważnie obserwując niebo.
Pola pachnące lawendą
Do położonego na wyspie Hvar miasteczka Stari Grad przypłynęłam w połowie kwietnia. Plan był prosty: trochę popracować, ale i pokręcić się po okolicy. Zdecydowałam się zostać dwa tygodnie, uznając, że to wystarczająco długo, by czegoś się o wyspie dowiedzieć, a przy tym na tyle krótko, by nie przesadzić, zostawić sobie parę miejsc do odkrycia i pytań do zadania na kolejną podróż. W ciągu pierwszego popołudnia w Starim Gradzie zobaczyłam niemal wszystko, co przeciętna turystka zobaczyć zapewne powinna. Niektóre miejsca, takie jak zbudowany w XVI wieku pałac letni Petara Hektorovicia, były jeszcze zamknięte, należało się odrobinę postarać, aby do nich wejść. Właścicielka pokoju, w którym się zatrzymałam, poradziła, żeby w ogóle się tym nie martwić.
- Zadzwoń na podany na tabliczce numer albo powiedz, gdzie chcesz wejść, a coś poradzimy - stwierdziła.
Dzwoniłam. Na ogół pomagało.
Droga od portu do centrum Stariego Gradu to pół godziny spokojnego spaceru. Prowadzi wśród drzew i krzaków, zza których wyłania się morze. Nie wiem, jak bardzo trzeba być opornym na piękno przyrody, żeby się nie zakochać. Zwłaszcza gdy szumią drzewa, z boku wtóruje im morze, a w powietrzu unosi się szalona mieszanka zapachów. O słońcu ogrzewającym twarz nawet nie wspomnę. Mnie wystarczył jeden krótki spacer, by pomyśleć, że nie ma wspanialszego miejsca na Ziemi. Zaczęłam się nawet zastanawiać, jak komuś może w ogóle przyjść do głowy, by stąd uciekać. Moja chwilowa naiwność, podszyta oczarowaniem widokami, przypomniała mi fragment Przewodnika po wyspie Senka Karuzy: "Wyobraźmy sobie, że jesteśmy turystami i przyjechaliśmy na urlop, prosimy naszego gospodarza, by wsiadł z nami do samochodu i pokazał nam wnętrze wyspy [...] Zostawiamy samochód na początku opustoszałej wsi z kamiennymi domami, włazimy na czworakach to tu, to tam i nie rozumiemy, że nieoczekiwany zachwyt i lekkość, jakie odczuwamy, sprawiły zapachy rozmarynu i lawendy, dziwimy się, że ziemia pachnie inaczej niż morze, rozgarniamy rękoma makię i przedzieramy się do pierwszych domów. Na rynku we wsi odkrywamy, że tak naprawdę to było tu miasto, przez głowę zaczynają nam przelatywać niewiarygodne obrazy i, o ile nie jesteśmy poetami, na pewno nie opuszcza nas myśl, że to właśnie tu powinniśmy sobie kupić dom, a może nawet całą wieś. Wszyscy, którzy stąd odeszli, z pewnością zrobili to przez pomyłkę, bez wątpienia błędem jest opuszczenie tego jasnego i czystego kawałka raju [...] Jeśli rzeczywiście nalegamy i uparcie powtarzamy pytanie, znów otrzeźwi nas odpowiedź: jak mi Bóg miły, a toć ludzie kochane poszły tam, gdzie im lepiej będzie"[1].
Karuza pisał o Visie, ale temat wyludnienia dotyczy tak naprawdę każdej z wysp, a także chociażby wiosek położonych w Slawonii, czyli we wschodniej części Chorwacji. Ludzie od stuleci wyjeżdżali z tych terenów w poszukiwaniu lepszych warunków do życia. Na Hvarze symbolem masowej emigracji stały się dwie miejscowości - Malo Grablje oraz Velo Grablje. Pierwsza z nich, zwana wioską duchów, ukryta jest u podnóża skalistego wzgórza i otoczona bujną roślinnością, która pochłania to miejsce od kilkudziesięciu lat. Ostatni mieszkańcy opuścili wieś w latach sześćdziesiątych. Według danych Państwowego Urzędu Statystycznego w 1961 roku mieszkało tam już tylko sześć osób. Dziesięć lat później nie było nikogo. Niektórzy z mieszkańców przenieśli się niżej, do położonej w zatoce miejscowości Milna. Zabrali ze sobą nawet zmarłych i pochowali ich na nowym cmentarzu, o czym informuje tabliczka znajdująca się na starym miejscu pochówków. W tamtym czasie rozwijała się turystyka, a nadmorska Milna pozwalała wykorzystać koniunkturę. Byli też tacy, którzy zdecydowali się całkiem porzucić rodzinne strony i wyjechać za granicę. Przez kilkadziesiąt lat w wiosce nie mieszkał nikt. Dopiero spis ludności z 2021 roku mówi o trzech osobach[2]. Miejscowość wbrew pozorom nie wymarła jednak zupełnie. Latem działa tu tawerna Stori Komin, którą prowadzi Berti Tudor. A jeśli ktoś dysponuje sporym budżetem, może zatrzymać się w niedawno otwartej luksusowej Villi Fulmin. Nie wiem, czy warto, bo to zdecydowanie za wysokie progi na moje możliwości, a potrzeby mam raczej adekwatne do zarobków, ale nie ukrywam, że nieszczególnie pozytywnie nastraja mnie myśl, iż miejsce, z którego kiedyś ludzie uciekali za chlebem, stało się atrakcją dla bogatych.
Gdy zostawimy Malo Grablje z naszej lewej strony i pójdziemy (albo też pojedziemy) dalej w kierunku Stariego Gradu, dotrzemy do wioski - Velo Grablje, skąd na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych również wyjechało wiele osób, ale miejscowość ta nigdy nie opustoszała całkowicie. Według spisu z 2021 roku mieszka tu dwadzieścia osób[3]. O trzynaście więcej niż dziesięć lat wcześniej oraz niemal tyle samo co dwadzieścia lat temu. Masowe migracje, zarówno w pierwszej, jak i drugiej wiosce, swój początek miały jednak o wiele wcześniej, już w latach dwudziestych poprzedniego wieku. Około 1928 roku do ich nasilenia przyczyniła się mszyca zwana filokserą, która zniszczyła winnice będące wówczas podstawą egzystencji mieszkańców obu miejscowości. To wtedy nastąpiła pierwsza masowa emigracja. Do kolejnej, tej z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, doprowadziły władze komunistyczne oraz spadek cen lawendy, na której uprawę przerzucili się mieszkańcy, gdy filoksera zniszczyła im winorośle. Reszty dokonały pożary.
Miejscowi, gdy zapytać ich, dlaczego domy stoją puste, najczęściej opowiadają w zamyśleniu o ciężkich warunkach panujących na wyspach. O trudach życia mieszkańców Dalmacji nie pozwala zapomnieć także pomnik osła[4*] znajdujący się w niewielkiej miejscowości Jelsa. Na tego wiernego, cierpliwego i wszystko znoszącego druha woła się tu tovor lub tovar, a w standardowym języku chorwackim nazywa sie go magarac. Zwierzę stało się symbolem dawnego sposobu życia. Wszak według opowieści ostatni mieszkaniec wioski Malo Grablje opuścił rodzinne strony właśnie na ośle.
Dziś ludzie wyjeżdżają z wysp ze względu na edukację oraz pracę. Wyspy, zwłaszcza te mniejsze, nie zawsze oferują coś więcej poza szkołą podstawową, a czasem i ta jest zamknięta, bo od lat nie ma dzieci. Nic więc dziwnego, że gdy jakaś się otwiera, wszyscy o tym piszą. We wrześniu 2024 roku media obiegła informacja o wznowieniu działalności szkoły na wyspie Kaprije, położonej niedaleko Szybenika i słynącej z braku samochodów - po pięćdziesięciu latach przerwy! Placówkę reaktywowano z powodu jednego pierwszoklasisty, którego rodzicom bardzo zależało, by pobierał nauki w miejscu zamieszkania. Nauczycielka zaś codziennie przypływa z Szybenika.
Stari Grad to najstarsze miasto na wyspie Hvar
Kolejnym powodem emigracji jest chęć znalezienia lepszej pracy. Wyspy oferują głównie tę w turystyce, a przecież nie wszyscy chcą lub mogą wynajmować pokoje, być kelnerami, przewodnikami, kucharzami lub sprzedawcami lawendy i pamiątek. Poza tym to w większości zajęcia sezonowe. Warto być może dodać, że turystyka na Hvarze, a dokładniej w noszącym tę samą nazwę co wyspa miasteczku Hvar, ma bardzo długą tradycję. Jej początków należy szukać w 1868 roku, kiedy to założone zostało Towarzystwo Higieniczne Hvar. Badania wykazały, że panujący na wyspie klimat sprzyja leczeniu chorób układu oddechowego, więc postanowiono to wykorzystać. Pierwszy hotel przeznaczony dla kuracjuszy mieścił się w wynajętym domu i liczył zaledwie trzynaście pokoi. Towarzystwo długo starało się o otwarcie większego ośrodka, ale z powodów finansowych udało się to dopiero w 1899 roku. Nowy hotel w pełni funkcjonalny był cztery lata później. Po wykończeniu obiekt liczył dwadzieścia sześć pokoi, działała w nim nawet kawiarnia, w której goście mogli poczytać gazety (także zagraniczne tytuły), pograć w karty i modny wówczas bilard lub - jeśli zdrowie pozwalało - wpaść na tańce czy koncert. W tamtych czasach przyjeżdżali głównie Austriacy, Węgrzy i Czesi. Po pierwszej wojnie światowej Towarzystwo popadło w długi, sprzedało więc hotel, a po kilku latach ogłosiło koniec działalności. Turystyka zdrowotna przekształciła się w typowo rekreacyjną. W latach dwudziestych poprzedniego wieku stworzono parki, zaprojektowano wybrzeża i kąpieliska, a dwa nowe hotele otworzyły swoje podwoje przed gośćmi[4]. Potem powstała Magistrala Adriatycka i wszystko ruszyło z kopyta. Dziś turyści przybywają na wyspę Hvar zachęcani zapachem lawendy, liczbą słonecznych dni, architekturą i być może także informacjami o tym, jakie gwiazdy już się skusiły, by odwiedzić "lawendowy raj"; są wśród nich między innymi: Brad Pitt, George Clooney, David Beckham, Beyonce, Paris Hilton oraz Bill Gates.
Mnie do odwiedzenia wyspy Hvar przyciągnęła przyroda, trochę też zmusiła książka. W niedzielę wybrałam się do wsi Vrboska. Pieszo, bo wędrówka przez równinę między nią a Starim Gradem brzmiała zachęcająco, poza tym to tylko sześć kilometrów w jedną stronę. Między położonymi na Hvarze miejscowościami kursuje, co prawda, autobus, ale nie jeździ często, przynajmniej poza sezonem. Najtrudniej dostać się z jednego końca wyspy na drugi, czyli z Hvaru do Sućuraju i z powrotem. Równina, o której wspomniałam, w języku chorwackim nazywana Starogradsko polje. To rolniczy krajobraz kulturowy z zachowanymi podziałami gruntów z czasu kolonizacji wyspy przez Greków i zarazem najlepiej zachowany starożytny grecki kataster na Morzu Śródziemnym, dlatego w 2008 roku wpisany został na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Grecy z Paros opanowali część wyspy Hvar w IV wieku p.n.e. Założyli tutaj swoją kolonię, którą nazwali Faros. Dziś na jej miejscu znajduje się Stari Grad, najstarsze miasto na wyspie. Położone wokół niego tereny rolne kolonizatorzy podzielili na siedemdziesiąt pięć równych parceli o powierzchni liczącej niewiele ponad szesnaście hektarów. Te z kolei podzielili na mniejsze kwadratowe działki. Granice pomiędzy nimi wyznaczały kamienne mury ułożone bez zaprawy murarskiej, znane jako suchy mur (suhozid). Bardzo popularny jest on także na Visie, a najpiękniejszy jego przykład znaleźć można w Komižy. Grecy wybudowali na równinie także liczne kamienne chaty, trimi, które także zostały wzniesione z suchego kamienia bez użycia materiału wiążącego. Pełniły one funkcję schronienia w czasie niepogody; przede wszystkim dla ludzi, rzadziej dla zwierząt gospodarskich. Przechowywano w nich też narzędzia.
Podczas pobytu w Starim Gradzie warto przespacerować się wzdłuż malowniczej Rivy
Do Vrboskiej dotarłam po niecałych dwóch godzinach, wzbogacając przy okazji swoją kolekcję zdjęć przedstawiających porzucone w dziwnych miejscach przedmioty. Podczas tej wyprawy sfotografowałam między innymi białego misia Ledo[5*], reklamującego w szczerym polu lody, oraz wielką szachownicę. Tę nawet chciałam zabrać do Zagrzebia, by niczym trofeum zdobyte podczas wyprawy wręczyć grającemu namiętnie w szachy kumplowi, ale pojęcia nie miałam, jak bym się zabrała z tym gratem. Poza tym, kto wie, może szachy czekały na kogoś pośród oliwnego gaju. Vrboska nazywana bywa "małą Wenecją" ze względu na wąskie kanały i kamienne mosty. Przesadne jest to porównanie, ale miejscowości nie sposób odmówić uroku, zwłaszcza jeśli lubi się niewielkie wioski. W ciepły niedzielny poranek Vrboska przywitała mnie pustką, remontami i biciem dzwonów. Niespiesznie włóczyłam się pomiędzy kamiennymi domami, uwieczniając na zdjęciach te, które czymś zwracały moją uwagę. W końcu na dłuższą chwilę schowałam się w cieniu kościoła poświęconego Maryi, nazywanego też twierdzą, bo miał bronić mieszkańców. Z jego murów obronnych podobno roztacza się panorama na okolicę, ale nie było mi dane tego doświadczyć, przynajmniej nie tym razem. Słońce świeciło zbyt mocno, by próbować. Wieś ożywiła się w okolicach jedenastej, a ja - jak się potem okazało - trafiłam na strategiczną kawiarnię (choć wybór tak naprawdę był niemal żaden), ponieważ zasiedli w niej miejscowi po wyjściu z kościoła. Obserwowałam rozpadającą się dawną fabrykę sardynek po drugiej stronie ulicy i słuchałam dyskusji o zbliżających się wyborach parlamentarnych. Gdy mieszkańcy zaczęli się rozchodzić, ja także postanowiłam się zebrać, ale zamiast wrócić do Stariego Gradu, pomaszerowałam w kierunku Jelsy. Podziwiałam morze, stąd widok jest naprawdę obłędny, i jednocześnie z przerażeniem spoglądałam na apartamentowce, wille i hoteliska. Potem znalazłam piaszczystą plażę, którą miałam tylko dla siebie, choć turystów już tu trochę było. Wciąż jednak dominował chorwacki przeplatany francuskim, niemieckim i włoskim, a przyjezdni sprawiali wrażenie, jakby odwiedzali te strony od lat.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
