ROZDZIAŁ 1 SYMPTOMATOLOGIA CHORÓB SKÓRY
Skóra spełnia ważne funkcje dla organizmu, osłania narządy wewnętrzne przed wpływami środowiska zewnętrznego oraz utrzymuje równowagę między ustrojem a otoczeniem. Podstawowe funkcje skóry to:
funkcja ochronna przed działaniem czynników fizycznych, chemicznych, mechanicznych, infekcyjnych;
termoregulacyjna;
resorpcyjna (wchłanianie przez skórę);
regulacja równowagi wodno-elektrolitowej;
skóra jako narząd czucia.
Skóra składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Zawiera przydatki (gruczoły łojowe, potowe, mieszki włosowe), naczynia krwionośne i chłonne oraz zakończenia nerwowe.
Powierzchnia skóry pokryta jest zawiesiną olejowo-wodną (płaszczem lipidowym) i złuszczającą się keratyną.
Wykwity i objawy chorób skóry
PlamaMacula
Jest to wykwit leżący w poziomie skóry, niewyczuwalny przy dotyku, różniący się od skóry zdrowej wyłącznie zabarwieniem. Plamy mogą być:
barwnikowe (związane z odkładaniem się barwnika skóry - piegi lub odbarwieniem - bielactwo);
zapalne (rumień);
naczyniowe (teleangiektazje, naczyniaki płaskie);
złogowe (tatuaż).
Rycina 1.1. Plamy w bielactwie.
Bąbel pokrzywkowyUrlica
Jest to wykwit wyniosły ponad powierzchnię skóry, barwy porcelanowobiałej lub różowej; szybko powstaje i ustępuje (do 24 godzin) bez pozostawienia śladu.
Jest to objaw charakterystyczny dla pokrzywki.
Rycina 1.2. Bąble pokrzywkowe.
GrudkaPapula
Jest to wykwit wyniosły ponad powierzchnię skóry, dość wyraźnie odgraniczony, różniący się od skóry zdrowej spoistością, ustępujący bez pozostawienia śladu.
Grudki mogą być naskórkowe (związane z przerostem naskórka, np. brodawki) lub częściej skórno-naskórkowe (dotyczą naskórka i skóry właściwej, np. grudka łuszczycowa, grudka liszaja płaskiego).
Rycina 1.3. Grudki w łuszczycy.
GuzekNodulus
Jest to wykwit wyniosły ponad powierzchnię skóry, często ulegający rozpadowi i ustępujący z pozostawieniem blizny (np. guzek gruźliczy).
GuzNodus, tumor
Mianem guza określa się większe guzki, które są wynikiem zmian w skórze właściwej i tkance podskórnej. Guzy mogą być zapalne (np. czyrak, rumień guzowaty) i nowotworowe. Guzy zapalne, w większości przypadków, ustępują bez pozostawienia blizny.
Rycina 1.4. Guzki w gruźlicy toczniowej.
PęcherzBulla
Jest to wykwit wyniosły ponad powierzchnię skóry, wypełniony płynem, ustępujący bez pozostawienia blizny. Pęcherz o średnicy poniżej 0,5 cm nazywa się pęcherzykiem.
Pęcherze mogą być:
podrogowe - płyn gromadzi się pod warstwą rogową naskórka, są one wiotkie i nietrwałe (np. liszajec zakaźny);
śródnaskórkowe - powstają w wyniku utraty połączeń między komórkami warstwy kolczystej naskórka (np. pęcherzyca zwykła);
podnaskórkowe - płyn gromadzi się pod całym naskórkiem, są one dobrze napięte i sprężyste (pemfigoid).
Rycina 1.5. Pęcherze i nadżerki w przebiegu pemfigoidu.
KrostaPuslula
Jest to pęcherzyk lub pęcherz zawierający pierwotnie treść ropną (np. w łuszczycy krostkowej) lub wtórnie - w wyniku zakażenia bakteryjnego.
Rycina 1.6. Krosty w łuszczycy krostkowej stóp.
ŁuskaSquama
Jest to zluszczająca się warstwa rogowa naskórka, powstająca w następstwie nadmiernego rogowacenia (np. rybia łuska), niepełnego, przyspieszonego rogowacenia (np. łuszczyca) lub zejścia stanu zapalnego.
Rycina 1.7. Łuski pokrywające tarczki łuszczycowe.
NadżerkaErosio
Jest to ubytek naskórka powstający na skutek jego zniszczenia, ustępujący bez pozostawienia blizny.
Pęknięcie i rozpadlinaFissura et rhagas
Pęknięcia są to linijne ubytki naskórka, które ustępują bez pozostawienia blizny.
Rozpadlina to linijny ubytek głębszych warstw skóry właściwej; ustępując, może pozostawić bliznę.
Rycina 1.8. Pęknięcie w wyprysku rąk.
OwrzodzenieUlcus
Jest to ubytek skóry właściwej, ustępujący z pozostawieniem blizny.
Może powstać z guzka, guza lub krosty albo w wyniku oddziaływania na skórę zdrową czynników chemicznych, fizycznych (oparzenie, odmrożenie), mechanicznych (odleżyna) oraz w wyniku chorób układu naczyniowego.
Rycina 1.9. Owrzodzenie troficzne podudzia.
PrzeczosExcoriatio
Jest to nadżerka o linijnym ułożeniu, powstająca w skórze zdrowej, najczęściej pod wpływem drapania (np. w przebiegu świerzbu, wszawicy).
Rycina 1.10. Przeczosy w świerzbie.
BliznaCicatrix
Powstaje w następstwie zastąpienia uszkodzonej skóry właściwej tkanką włóknistą. Najczęściej jest wynikiem gojenia się owrzodzenia. Blizny mogą być przerostowe (keloid) lub zanikowe (zanikowy liszaj płaski).
Rycina 1.11. Blizny będące zejściem owrzodzenia.
Objaw Koebnera
To linijne układanie się wykwitów chorobowych w miejscu urazu skóry, np. zadrapania, skaleczenia, ucisku bielizny, w aktywnym okresie choroby. Objaw ten występuje m.in. w łuszczycy, atopowym zapaleniu skóry, liszaju płaskim.
Rycina 1.12. Objaw Koebnera - linijnie ułożone grudki łuszczycowe wzdłuż zadrapania skóry.
Objaw naparstka
To punkcikowate wgłębienia w płytce paznokciowej spowodowane utratą komórek parakeratotycznych. Stanowi charakterystyczną oznakę łuszczycy.
Objaw plamy olejowej
Wywołany jest obecnością grudki łuszczycowej pod płytką paznokciową. Przypomina kroplę oleju koloru żółtobeżowego pod paznokciem. Jest on patognomoniczny dla łuszczycy.
Rycina 1.13. Objaw naparstka - punkcikowate zagłębienia w płytce paznokciowej w przebiegu łuszczycy.
Rycina 1.14. Objaw plamy olejowej - objaw patognomoniczny w przepiegu łuszczycy.
ZliszajcowacenieImpetiginisatio
To wtórne zakażenie bakteryjne różnych zmian chorobowych skóry, głównie wysiękowych i swędzących, np. wyprysku, o cechach morfologicznych liszajca zakaźnego.
Rycina 1.15. Zliszajcowacenie - wtórne nadkażenie bakteryjne nałożone na zmiany w przebiegu wyprysku.
LichenifikacjaLichenificatio
To wzmożone poletkowanie skóry wywołane przewlekłym drapaniem, które prowadzi do przerostu naskórka. Skóra wygląda, jakby była oglądana przez szkło powiększające.
Rycina 1.16. Lichenifikacja - wzmożone poletkowanie skóry.
Dermografizm(pokrzywka wywołana)
To szybkie pojawianie się bąbli pokrzywkowych o linijnym ułożeniu w miejscu zadrapania lub urazu. Bąble utrzymują się krótko, maksymalnie 30-60 minut, ustępują samoistnie. Jest to najczęstsza postać pokrzywki fizykalnej.
Rycina 1.17. Dermografizm - pokrzywka wywołana mechanicznie.
PRZEDMOWA
Choroby skóry występują w każdym wieku, są przyczyną niepokoju pacjenta, jego bliskich i otoczenia. Często w swojej praktyce lekarz rodzinny udziela porad dotyczących nie tylko chorób skóry, ale również jej właściwej pielęgnacji, zmian związanych z procesami dojrzewania i starzenia się, a także z wpływem promieniowania słonecznego, kosmetyków i zabiegów kosmetycznych.
W publikacji przedstawiamy wybrane problemy dermatologiczne, z którymi lekarz rodzinny często ma do czynienia i może je skutecznie diagnozować, leczyć i zapobiegać im. Opisujemy najczęstsze choroby skóry i przypominamy, w sposób syntetyczny, przede wszystkim ich obraz kliniczny, różnicowanie i leczenie. Pomocne są przy tym schematy leczenia oraz zarejestrowane preparaty lecznicze pogrupowane w tabelach. Zwracamy uwagę na podstawowe zasady postępowania w leczeniu chorób, które stanowią zagrożenie społeczne (wszawica, świerzb), podkreślamy znaczenie właściwego rozpoznania i leczenia stanów przedrakowych oraz nowotworów skóry.
Dużo miejsca poświęcamy chorobom skóry występującym u dzieci, prezentujemy odrębności w budowie i funkcji skóry noworodka i niemowlęcia oraz wynikające z tych odrębności zasady jej pielęgnowania.
Mamy nadzieję zainteresować Czytelnika problemem z pogranicza dermatologii i psychiatrii - samouszkodzeniami skóry. Podczas procesu diagnozowania nie zawsze bowiem bierzemy pod uwagę taką patogenezę zmian.
Przedstawiamy również jednostki chorobowe, których objawy skórne są tylko częścią obrazu klinicznego, tzn. rozrosty nowotworowe układu limfoidalnego. Mimo że stanowią one domenę dermatologów, hematologów i onkologów, to lekarz rodzinny jest zwykle pierwszą osobą w łańcuchu diagnostycznym. Od niego zależy jak najszybsze skierowanie pacjenta do właściwego specjalisty.
W książce zamieszczono ponad 200 fotografii. Przedstawiają one znamienne dla danej jednostki chorobowej objawy kliniczne, ale również te mniej charakterystyczne, w nietypowych lokalizacjach. Mają one pomóc w diagnozowaniu i właściwym postępowaniu terapeutycznym.
Mamy nadzieję, że przygotowane repetytorium spełni oczekiwania lekarza rodzinnego i będzie mu często służyć pomocą w codziennej praktyce.
Autorki
