? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.
Recenzent: prof. dr hab. n. med. Jarosław Peregud-Pogorzelski
Wydawca: Joanna Szejba
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Anna Kołodziejska
Producent: Monika Dąbrowska
Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka
Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN: 978-83-01-25138-3
DOI: https://doi.org/10.53271/2026.078
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa
tel. 22 695 43 21
www.pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
Autorzy
Prof. dr hab. n. med. Magdalena Marczyńska
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Ewa Helwich
Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka
Instytut Matki i Dziecka w Warszawie
Dr hab. n. med. Justyna Czech-Kowalska, prof. IPCZD
Klinika Neonatologii, Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka i Niemowlęcia
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka"
******
Dr n. med. Małgorzata Aniszewska
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Dr n. med. Joanna Bothur-Nowacka
Klinika Neonatologii, Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka i Niemowlęcia
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr hab. n. med. Piotr Buda, prof. IPCZD
Klinika Pediatrii, Żywienia i Chorób Metabolicznych
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. Tomasz Grochowski
Klinika Otorynolaryngologii, Audiologii i Foniatrii
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr hab. n. med. Wojciech Hautz, prof. IPCZD
Klinika Okulistyki
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Lek. Jan Koziej
Klinika Nefrologii, Transplantacji Nerek i Nadciśnienia Tętniczego
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. Anna Niezgoda
Klinika Neonatologii, Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka i Niemowlęcia
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr hab. n. med. Łukasz Obrycki, prof. IPCZD
Klinika Nefrologii, Transplantacji Nerek i Nadciśnienia Tętniczego
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. i n. o zdr. Magdalena Pluta
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Dr n. med. Jolanta Popielska
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Lek. Agata Rawiak
Klinika Pediatrii, Żywienia i Chorób Metabolicznych
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Lek. Magdalena Rutkowska
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Dr n. med. Ewa Talarek
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Dr n. med. Konrad Zawadka
Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie
Wykaz wybranych skrótów
99mTc-DMSA - kwas dwumerkaptobursztynowy znakowany technetem
99mTc-EC - etylenodwucysteina znakowana technetem
99mTc-MAG-3 - merkaptoacetylotrójgliceryna znakowana technetem
ABR - (Auditory Brainstem Response), słuchowe potencjały wywołane z pnia mózgu
ARDS - (Acute Respiratory Distress Syndrome), zespół ostrej niewydolności oddechowej
ARV - leczenie antyretrowirusowe
ASSR - (Auditory Steady-State Response), słuchowe potencjały stanu ustalonego
BB - bezobjawowa bakteriuria
BOM - badanie ogólne moczu
BPD - (bronchopulmonary dysplasia), dysplazja oskrzelowo-płucna
CAKUT - wady wrodzone nerek i układu moczowego
cARV - (combined AntiRetroviral Therapy), skojarzone leczenie antyretrowirusowe
CMV - ludzki wirus cytomegalii
CRP - białko C-reaktywne
CUM - cystouretrografia mikcyjna
DIC - (disseminated intravascular coagulation), zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego
EaggEC - enteroagregacyjny E. coli
ECDC - European Centre for Disease Control and Prevention
eGFR - szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej
EHEC - enterokrwotoczny E. coli
EIEC - enteroinwazyjny E. coli
ELISA - Ezyme-Linked Immunosorbent Assay
EPEC - enteropatogenny E. coli
ETEC - enterotoksynogenny E. coli
FGR - (fetal growth restriction), ograniczenie wzrastania płodu
FTA - Fluorescent Treponemal Assay
FTA-ABS - Fluorescent Treponemal Antibody Absorption Assay
GBS - (group B streptococcus), paciorkowce beta-hemolizujące grupy B
HSV-1, HSV-2 - herpes simplex virus
IchP - inwazyjna choroba pneumokokowa
INSTI - inhibitor integrazy
KOROUN - Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego
MDR - (multiple drug resistance), ryzyko wielolekooporności
MRSA - Methicillin-Resistant Staphylococcus aureus
NPI - niefarmakologiczne środki ochrony
NRTI - nukleozydowy analog odwrotnej transkryptazy
NT - nadciśnienie tętnicze
OAE - (Otoacoustic Emissions), przesiewowe badanie słuchu wykonywane metodą otoemisji akustycznej
OOZN - ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek
OPM - odpływ pęcherzowo-moczowodowy
OUN - ośrodkowy układ nerwowy
OZUŚ - ostre zapalenie ucha środkowego
PCR - (polymerase chain reaction), łańcuchowa reakcja polimerazy
PCT - prokalcytonina
PI - inhibitor proteazy
PIMS - (pediatric inflammatory multisystem syndrom), wieloukładowy zespół zapalny
PMR - płyn mózgowo-rdzeniowy
PROM - (premature rupture of membranes), przedwczesne pęknięcie pęcherza płodowego
PSO - Program Szczepień Ochronnych
PT - (pertussigen), toksyna krztuścowa
PTGiP - Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników
PTN - Polskie Towarzystwo Neonatologiczne
PTNefD - Polskie Towarzystwo Nefrologii Dziecięcej
RM - rezonans magnetyczny
RPR - Rapid Plasma Reagin
RSV - (respiratory syncytial virus), wirus syncytium nabłonka oddechowego
SARS-CoV-2 - Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2
SOR - szpitalny oddział ratunkowy
SPF - sun protection factor
SSPE - (subacute sclerosing panencephalitis), podostre stwardniające zapalenie mózgu
TK - tomografia komputerowa
TPHA - Treponema Pallidum Hemagglutination Assay
TPPA - Treponema Pallidum Particle Agglutination Assay
USG - ultrasonografia
USR - Unheated Serum Reagin Test
VATS - (video-assisted thoracic surgery), metoda torakoskopowa
VDRL - Veneral Disease Research Laboratory
VZV - Varicella Zoster Virus
wCMV - cytomegalia wrodzona
WT - toksoplazmoza wrodzona
WZW B - wirusowe zapalenie wątroby typu B
ZOMR - zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
ZUM - zakażenie układu moczowego
1Profilaktyka czynna chorób infekcyjnych wieku dziecięcego - szczepienia w ciąży i po urodzeniu
Ewa Helwich
Wstęp
Po podaniu szczepionek u kobiet w ciąży zwiększa się stężenie przeciwciał, które mogą być przekazane dziecku w II i III trymestrze ciąży i zapewniają mu ochronę w pierwszych miesiącach życia.
Szczepienia zalecane dla kobiet planujących ciążę
Przed ciążą należy sprawdzić, czy w przeszłości zastosowano dwie dawki szczepionek przeciwko:
- odrze,
- śwince,
- różyczce,
- ospie wietrznej,
- wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW typu B),
- grypie.
W okresie ciąży nie zaleca się szczepienia szczepionkami żywymi, ponieważ istnieje teoretyczne ryzyko przeniesienia drobnoustroju szczepionkowego na płód.
W ciąży nie powinno się podawać szczepionki przeciwko następującym chorobom zakaźnym:
- odrze,
- śwince,
- różyczce,
- ospie wietrznej,
- gruźlicy.
Odra
Zachorowanie kobiety w ciąży nie wiąże się z ryzykiem wad wrodzonych u noworodka, jednak wzrasta ryzyko zgonu płodu oraz porodu przedwczesnego. Najskuteczniejszą metodą zapobiegania chorobie jest szczepienie przeciwko odrze (2 dawki) kobiet podatnych na zakażenie przed planowaną ciążą lub jak najszybciej po porodzie, jeśli wcześniej pacjentka nie chorowała ani nie była szczepiona lub otrzymała tylko 1 dawkę szczepionki [5].
Ospa wietrzna
Zachorowanie na ospę wietrzną kobiety w ciąży wiąże się z 10-15% ryzykiem transmisji wewnątrzmacicznej. Zależnie od czasu zakażenia płodu może dojść do embrio- lub fetopatii. Kobiety wrażliwe na zachorowanie na VZV (nie chorowały ani nie były szczepione przeciwko ospie wietrznej) powinny zaszczepić się przeciwko niej w okresie planowania prokreacji (2 dawki w odstępie 6 tygodni, druga nie później niż miesiąc przed zajściem w ciążę [5].
Szczepienia zalecane w czasie ciąży
W czasie ciąży można stosować szczepienia przeciwko:
- grypie,
- błonicy, tężcowi i krztuścowi,
- COVID-19
- RSV.
Grypa
Każda ciężarna powinna być zaszczepiona przeciwko grypie w III trymestrze ciąży ze względu na ryzyko ciężkiego zapalenia płuc i niewydolności oddechowej w przebiegu tej choroby, ale także ze względu na przeciwciała ochronne przekazywane dziecku. Niemowlęta mogą być szczepione dopiero od 6. miesiąca życia, dlatego szczepienia przeciwko grypie należy rekomendować także osobom z otoczenia małych dzieci (strategia kokonu).
Krztusiec
Zakażeniu odmatczynemu (łac.) Bordetella pertussis można zapobiec poprzez zaszczepienie kobiet planujących ciążę. Z uwagi na to, że przebycie choroby i szczepienie nie chronią przez całe życie, obydwoje rodzice powinni otrzymać dawkę przypominającą szczepionki przeciw krztuścowi w okresie przedkoncepcyjnym lub wkrótce po urodzeniu dziecka [3]. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami w Polsce kobiety w ciąży (między 27. a 36. tygodniem) powinny zostać zaszczepione przeciwko krztuścowi [5].
RSV
W Polsce aktualnie dostępne są 2 szczepionki w profilaktyce RSV, z których jedna (Abrysvo) jest zarejestrowana do stosowania u ciężarnych jako bierna ochrona przed chorobami dolnych dróg oddechowych wywoływanymi przez RSV u niemowląt od urodzenia do 6. miesiąca życia po zaszczepieniu matki w czasie ciąży. Jest to szczepionka podjednostkowa, bez adiuwantu, zawierająca antygen w postaci białka F RSV stabilizowanego w konformacji przedfuzyjnej. Jedna dawka szczepionki zawiera 60 ?g białka F podtypu A i 60 ?g białka F podtypu B (łącznie 120 ?g). Skuteczność i bezpieczeństwo szczepionki oceniano w badaniu klinicznym III fazy (badanie randomizowane 1:1 z podwójnie ślepą próbą), w którym 3682 uczestniczki (matki) otrzymały szczepionkę, a 3676 placebo. Wykazano, że 1 dawka szczepionki podana matce między 24. a 36. tygodniem ciąży zmniejszyła ryzyko choroby dolnych dróg oddechowych o etiologii RSV wymagającej porady lekarskiej u ich dzieci w pierwszych 3 miesiącach życia o 57,1% (95% CI: 14,7-79,8) a w pierwszych 6 miesiącach życia o 51,3% (95% CI: 29,4-66,8). Z kolei skuteczność w profilaktyce choroby dolnych dróg oddechowych o etiologii RSV wymagającej hospitalizacji wyniosła odpowiednio 67,7% (95% CI: 15,9-89,5) i 56,8% (95% CI: 10-80,7). Po szczepieniu ciężarne najczęściej zgłaszały typowe miejscowe i ogólnoustrojowe niepożądane odczyny poszczepienne, zwykle o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu. Częstość występowania działań niepożądanych zgłoszonych w ciągu pierwszego miesiąca po podaniu lub w ciągu pierwszego miesiąca po urodzeniu była podobna w grupie zaszczepionej (13,8% kobiet i 37,1% niemowląt) i grupie placebo (13,1% kobiet i 34,5% niemowląt). Szczepionkę przeciwko RSV zgodnie z zapisami w charakterystyce produktu leczniczego można zastosować u ciężarnej w okresie 24.-36. tygodnia ciąży. Zgodnie z polskim Programem Szczepień Ochronnych oraz zaleceniami Polskiego Towarzystwa Wakcynologii z uwagi na potencjalne większe korzyści i lepszy profil bezpieczeństwa zaleca się jednak wykonanie tego szczepienia między 32. a 36. tygodniem ciąży, krótko przed rozpoczęciem lub w trakcie sezonu epidemicznego RSV.
Szczepienia realizowane w oddziale noworodkowym
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej, u noworodka podczas pobytu na oddziale położniczym wykonuje się obowiązkowe szczepienia po uzyskaniu kwalifikacji lekarskiej. W dniu wypisu ze szpitala należy sporządzić i wydać przedstawicielom ustawowym zewnętrzną dokumentację medyczną noworodka zawierającą informację o szczepieniach ochronnych. Badania na obecność antygenu HBs oraz zakażenia HIV powinny być wykonane pomiędzy 33. a 37. tygodniem ciąży, a w przypadku ich baraku należy je wykonać po przyjęciu na oddział porodowy.
Wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B)
Szczepienia ochronne przeciw WZW B stały się obowiązkowe w Polsce w 1994 r. i dlatego zakażenia odmatczyne nadal mogą się wydarzać. Wszystkie noworodki są szczepione po urodzeniu pierwszą dawką szczepionki przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby w pierwszej dobie życia, optymalnie między 6. a 12. godziną życia. Jeśli antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B u matki jest dodatni, szczepionkę i immunoglobulinę należy podać w dwie różne okolice ciała w ciągu pierwszych 12 h życia. Podobne postępowanie obowiązuje, jeśli status uodpornienia matki przeciwko WZW B jest nieznany. Noworodki z masą ciała <2 kg są szczepione w schemacie 4-dawkowym: 0, 1, 2, 12 miesięcy. Jeśli rodzice decydują się na zakup szczepionki 6-walentnej, nie podaje się drugiej dawki WZWB. Noworodkom z masą urodzeniową >2 kg zaleca się szczepienie 3-dawkowe: 1, 2, 12 miesięcy.
Szczepienie przeciwko gruźlicy (BCG)
Po wykluczeniu przeciwwskazań szczepienie powinno zostać wykonane przed wypisem z oddziału noworodkowego po urodzeniu. U dzieci urodzonych przedwcześnie i z hipotrofią z masą ciała <2000 g szczepienie jest odraczane do czasu wzrostu masy ciała. Noworodki urodzone przed 32. tygodniem ciąży powinny być szczepione przed wypisem z oddziału noworodkowego.
Noworodki urodzone przedwcześnie powinny być szczepione zgodnie z ich wiekiem chronologicznym liczonym od daty urodzenia.
Szczepienia obowiązkowe po ukończeniu 6. tygodnia życia (w 2. miesiącu życia)
Noworodki urodzone przed 32. tygodniem ciąży powinny być szczepione przed wypisem z oddziału noworodkowego, również tymi szczepionkami, które przypadają na 2. miesiąc życia.
U "dużych" wcześniaków i noworodków urodzonych o czasie szczepienia 2. miesiąca są już realizowane po wypisie w gabinecie lekarza opieki podstawowej. Są to szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis i Haemophilus influenzae (DTaP-IPV-HiB). Noworodki urodzone przedwcześnie są szczepione szczepionką skojarzoną z bezkomórkowym składnikiem krztuśca (5 w 1 refundowana lub 6 w 1 nierefundowana).
Szczepienia przeciw pneumokokom (PCV) są realizowane preparatem PCV-10 lub PCV-13. Rekomendowana jest szczepionka PCV 13 ze względu na zawartość często spotykanego u chorych w Polsce serotypu 19A.
Szczepienia przeciwko rotawirusom (RV) są realizowane na zasadzie szczepień obowiązkowych od 2021 r. w oparciu o szczepionkę Rota Teq (3-dawkowy cykl szczepień) lub Rotarix (szczepienie 2-dawkowe) o nieco różnych zaleceniach w ChPL.
Szczepienia zalecane po ukończeniu 6. tygodnia życia (w 2. miesiącu życia)
Szczepienie przeciwko meningokokom serogrup B, A, C, W, Y.
Piśmiennictwo
1. https://www.cdc.gov/vaccines/pregnancy/vacc-during-after.html, last updated June,17,2024 (dostęp: 12.10.2025).
2. www.cdc.gov/vaccines-pregnancy/hcp/vaccination-guidelines/index.html, last updated 22.08.2025 (dostęp: 12.10.2025).
3. Marczyńska M.: Profilaktyka chorób zakaźnych. W: Pediatria, PZWL 2018: 1175.
4. www.cdc.gov/vaccines-pregnancy/hcp/vaccination-guidelines/index.html, last updated 22.08.2025 (dostęp: 12.10.2025).
5. Marczyńska M.: Postępowanie z noworodkiem matki z chorobą zakaźną. W: Standardy opieki medycznej nad noworodkiem w Polsce, wyd. VI, 2026.
6. Sadowska-Krawczenko I., Borszewska-Kornacka M.: Szczepienia w oddziale noworodkowym noworodków urodzonych przedwcześnie. W: Standardy opieki medycznej nad noworodkiem w Polsce, wyd. VI, 2026, w druku.
7. Dz. U., poz. 1525, rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 października 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej.
