Autorzy
prof. dr hab. n. o zdr. Małgorzata Bała
Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
prof. dr hab. n. med. Tomasz Banasiewicz
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej,
Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
prof. dr hab. n. med. Marzenna Bartoszewicz
Katedra Mikrobiologii Farmaceutycznej i Parazytologii
Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
dr n. med. Adam Bobkiewicz
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
prof. dr hab. n. med. Małgorzata Bulanda
Katedra Mikrobiologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
prof. dr hab. n. med. Antoni Czupryna
I Katedra Chirurgii Ogólnej
I Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
prof. dr hab. n. med. Wojciech Dąbrowski
Katedra i I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
lek. Jacek Dziedzic
II Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Nowotworów Układu Pokarmowego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
dr hab. n. med. Jacek Karoń, prof. UMP
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej i Kolorektalnej
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
prof. dr hab. n. med. Jakub Kenig
I Katedra Chirurgii Ogólnej
I Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
prof. dr hab. n. med. Stanisław Kłęk
Oddział Chirurgii Ogólnej i Leczenia Niewydolności Przewodu Pokarmowego
Szpital Wielospecjalistyczny im. Stanleya Dudricka w Skawinie
dr hab. n. med. Edyta Kotlińska-Hasiec
Katedra i I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
dr n. med. Marian Kratochwil
I Katedra i Oddział Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
dr hab. n. med., dr n. prawn. Justyna Król-Całkowska, prof. UŁa
Zakład Prawa Medycznego
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
lek. Renata Kucala-Kozakowska
I Katedra Chirurgii Ogólnej
I Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
dr n. med. Małgorzata Lange-Ratajczak
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej
Uniwersytet Medyczny im Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
lek. Witold Ledwosiński
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
prof. dr hab. n. med. Piotr Major
II Katedra Chirurgii Ogólnej
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Stanów Nagłych
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
dr n. med. i n. o zdr. Michał Mirecki
II Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Nowotworów Układu Pokarmowego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
dr hab. n. med. Michał Nowakowski
II Katedra Chirurgii Ogólnej
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
dr n. med. Kamil Nurczyk
II Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Nowotworów Układu Pokarmowego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
dr n. farm. Monika Oleksy-Wawrzyniak
Katedra i Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej i Parazytologii
Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
dr n. med. Andrzej Organ
Oddział Chirurgii Ogólnej i Onkologicznej
Wojewódzki Szpital im. Św. Ojca Pio w Przemyślu
prof. dr hab. n. med. Michał Pędziwiatr
II Katedra Chirurgii Ogólnej
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Metabolicznej i Stanów Nagłych
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
lek. Kamil Rapacz
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie;
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
Szkoła Doktorska Nauk Medycznych i Nauk o Zdrowiu
dr n. med. Andrzej Ratajczak
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej
Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego
w Poznaniu;
Szpital św. Wojciecha w Poznaniu
prof. dr hab. n. med. Piotr Richter
I Katedra Chirurgii Ogólnej
I Klinika Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Oddział Kliniczny Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
dr n. med. i n. o zdr. Rafał Rutyna
Katedra i I Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
prof. dr hab. n. med. Marek Sierżęga
I Katedra i Oddział Chirurgii Ogólnej, Onkologicznej, Gastroenterologicznej i Transplantologii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
dr hab. n. med. Tomasz Skoczylas, prof. UMLub
II Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Nowotworów
Układu Pokarmowego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
prof. dr hab. n. med. Jacek Sobocki
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej i Żywienia Klinicznego
Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
prof. dr hab. n. med. Ludomir Stefańczyk
I Zakład Radiologii Diagnostyki Obrazowej
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
dr n. med. Magdalena Szukała
Kliniczny Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii
Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 4 w Lublinie
prof. dr hab. n. med. Mirosław Szura, FACS
Klinika Chirurgii, Instytut Fizjoterapii
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie;
Kliniczne Oddziały Chirurgii Ogólnej i Onkologicznej
Szpital Zakonu Bonifratrów w Krakowie
dr n. med. Mateusz Świerz
Katedra Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
dr hab. n. med. i n. o zdr. Hanna Tomczak, prof. UK
Wydział Medyczny i Nauk o Zdrowiu
Uniwersytet Kaliski im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego
prof. dr hab. Kamil Torres, MBA MSc Clinical Education
Klinika Chirurgii Plastycznej, Rekonstrukcyjnej i Mikrochirurgii
Centrum Symulacji Medycznej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
lek. Dominik A. Walczak
I Oddział Chirurgii Onkologicznej
Wojewódzkie Wielospecjalistyczne Centrum Onkologii i Traumatologii im. M. Kopernika w Łodzi;
Oddział Kliniczny Chirurgii Plastycznej, Rekonstrukcyjnej i Estetycznej z Odcinkiem dla Dzieci
Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 1 im. Norberta Barlickiego w Łodzi;
I Oddział Chirurgii Onkologicznej z pododdziałem Chirurgii Rekonstrukcyjnej i Plastycznej
Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie - Państwowy Instytut Badawczy, Oddział w Gliwicach
prof. dr hab. n. med. Grzegorz Wallner
II Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Nowotworów
Układu Pokarmowego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
mgr Alicja Widera
Zakład Psychologii Klinicznej
Szpital Uniwersytecki w Krakowie
dr n. med. Mateusz Wierdak
II Katedra Chirurgii Ogólnej
Uniwersytet Jagielloński - Collegium Medicum w Krakowie
dr n. med. Mateusz Wityk
Oddział Chirurgii Ogólnej i Onkologicznej z Pododdziałem Torakochirurgii
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Lublinie
dr n. med. Andrzej Wojtak
Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
dr n. med. Justyna Wyroślak-Najs, prof. UMLub
II Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Gastroenterologicznej i Nowotworów
Układu Pokarmowego
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Przedmowa
Z prawdziwą przyjemnością oddajemy w Państwa ręce II wydanie podręcznika Chirurgia. Jako redaktorzy naukowi mieliśmy na uwadze, że ma on być przeznaczony przede wszystkim dla rezydentów i lekarzy, którzy w ramach szkolenia specjalizacyjnego czy kształcenia podyplomowego pragną pogłębiać swoją wiedzę w zakresie chirurgii. Stanęliśmy przed trudnym zadaniem spełnienia Państwa oczekiwań i jednocześnie konieczności uwzględnienia wszystkich uwag, które były zgłaszane przez czytelników w odniesieniu do I edycji czterotomowego podręcznika Chirurgia z 2021 roku. Z nieukrywaną satysfakcją pragniemy podziękować za ciepłe przyjęcie książki, która w krótkim czasie stała się najbardziej popularnym i podstawowym źródłem wiedzy chirurgicznej przygotowującym do egzaminów specjalizacyjnych oraz wykorzystywanym w codziennej praktyce klinicznej.
Mamy jednak świadomość, że czas biegnie nieubłaganie. Od czasu I wydania podręcznika obserwujemy systematyczny rozwój wiedzy medycznej - ogólnej i w zakresie chirurgii, a także dynamiczny postęp technologiczny, informatyzację, personalizację opieki zdrowotnej, zmiany w strategiach świadczenia usług w zakresie chirurgii z obligatoryjną koniecznością uwzględniania zasad medycyny opartej na faktach, dobrej praktyki klinicznej, bezpieczeństwa pacjentów jako podstawowego miernika jakości w chirurgii. Jesteśmy świadkami intensywnego wdrażania technik operacyjnych wykorzystujących różne systemy robotowe. W chirurgię coraz śmielej wkraczają szeroko pojęte techniki sztucznej inteligencji, istotnie wpływając na procesy decyzyjne na etapie diagnostyki, w trakcie operacji czy podczas monitorowania całego procesu świadczenia usług medycznych.
Państwa opinie jako czytelników, a także dostrzeżenie przez nas braków w I edycji podręcznika Chirurgia z 2021 roku, istotnie wpłynęły na rozszerzenie zakresu problemów i tematów, które zostały uwzględnione w obecnym wydaniu. Do prac nad ponad 160 rozdziałami w II wydaniu podręcznika zaproszono chirurgów - ekspertów, którzy obecnie stanowią o sile i jakości polskiej chirurgii. Są oni gwarantem systematycznego wdrażania nowoczesnych strategii opieki chirurgicznej, implementacji nowych technologii i jednocześnie reprezentują wysoki, merytoryczny poziom naukowy.
Pamiętając o nauczycielach, którzy kształtowali nasze postawy i którzy jako niedoścignieni mistrzowie i autorytety uczyli nas chirurgii, jako redaktorzy naukowi podręcznika pragniemy podziękować wszystkim autorom poszczególnych rozdziałów oraz redakcji PZWL za trud włożony w przygotowanie zaktualizowanej II edycji podręcznika Chirurgia.
Tradycyjnie składamy również podziękowania dla naszych najbliższych za ich cierpliwość, zrozumienie i wsparcie przy pracach nad licznymi rozdziałami i redakcją całości podręcznika.
Redaktorzy naukowi
prof. dr hab. n. med. Grzegorz Wallner
prof. dr hab. n. med. Tomasz Banasiewicz
Spis rozdziałówdo wszystkich części podręcznika
Część I. PODSTAWY CHIRURGII
1. Przywództwo w chirurgii
2. Podstawy kształcenia specjalizacyjnego w zakresie chirurgii
3. Medycyna i chirurgia oparta na faktach
4. Rozumowanie kliniczne w chirurgii
5. Podstawowe prawne aspekty udzielania świadczeń zdrowotnych w chirurgii
6. Bezpieczeństwo, chirurgia oparta na faktach medycznych, dobra praktyka kliniczna w chirurgii
7. Zasady komunikacji i wsparcie psychologiczne w chirurgii
8. Odpowiedzialność zawodowa i etyczna w chirurgii
Część II. CHIRURGIA OGÓLNA
9. Wywiad i badanie przedmiotowe w chirurgii
10. Objawy chorób chirurgicznych
11. Zasady aseptyki i antyseptyki w chirurgii
12. Systemowa odpowiedź na uraz operacyjny - zaburzenia homeostazy ustrojowej
13. Hemostaza w praktyce chirurga
14. Wstrząs i intensywna terapia w praktyce chirurgicznej
15. Podstawy anestezjologii i leczenie bólu pooperacyjnego
16. Podstawowe zasady leczenia krwią i jej składnikami
17. Endoskopia diagnostyczna i terapeutyczna w praktyce chirurgicznej
18. Badania obrazowe w chirurgii
19. Diagnostyka laboratoryjna w chirurgii
20. Standardy przygotowania i kwalifikacji pacjentów do operacji
21. Dostępy operacyjne. Podstawowe procedury interwencyjne w chirurgii. Zespolenia w chirurgii
22. Zaburzenia metaboliczne i standardy terapii żywieniowej w chirurgii
23. Kompleksowa opieka okołooperacyjna
24. Chirurgiczne aspekty dializy otrzewnowej
25. Powikłania w chirurgii. Skale prognostyczne i ryzyko okołooperacyjne
Część III. ZAKAŻENIA W CHIRURGII
26. Zakażenia związane z opieką zdrowotną
27. Rany. Chirurgiczne opracowanie ran
28. Rola diagnostyki mikrobiologicznej w chirurgii
29. Mediatory reakcji zapalnej w chirurgii
30. Powikłania miejsca operowanego
31. Zakażenia przyranne
32. Stany ropne ręki
33. Zakażenia skóry i tkanek miękkich - zasady diagnostyki i terapii
34. Rany trudno gojące się (z zaburzeniami gojenia; przewlekłe)
35. Podstawy profilaktyki i terapii antybiotykowej w chirurgii
Część IV. WYBRANE ZAGADNIENIA Z CHIRURGII NOWOTWORÓW
36. Podstawy biologii molekularnej i genetyki w praktyce klinicznej chirurga
37. Współczesne zasady diagnostyki i leczenia nowotworów
38. Rola patomorfologa w chirurgii
39. Raki skóry
40. Zasady diagnostyki i leczenia chirurgicznego czerniaka skóry
41. Zasady diagnostyki i leczenia chirurgicznego mięsaków
42. Pierwotne i wtórne nowotwory otrzewnej - strategia postępowania diagnostycznego i terapeutycznego
Część V. CHIRURGIA - JAMA BRZUSZNA
Chirurgia przełyku
43. Anatomia chirurgiczna przełyku. Symptomatologia chorób przełyku
44. Metody diagnostyczne w chorobach przełyku
45. Zaburzenia motoryki przełyku
46. Uchyłki przełyku
47. Choroba refluksowa. Przełyk Barrett'a
48. Przepukliny rozworu przełykowego przepony - podstawy patofizjologii, diagnostyka, leczenie
49. Nowotwory przełyku
50. Urazy przełyku
51. Inne choroby przełyku
Chirurgia żołądka i dwunastnicy
52. Anatomia chirurgiczna, symptomatologia i metody diagnostyczne w chorobach żołądka i dwunastnicy
53. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy
54. Nowotwory żołądka
55. Zespoły pooperacyjne w chirurgii żołądka i dwunastnicy
Chirurgia wątroby i dróg żółciowych
56. Anatomia, symptomatologia i metody diagnostyczne w chorobach wątroby i dróg żółciowych
57. Choroby wątroby
58. Choroby dróg żółciowych
Chirurgia trzustki
59. Anatomia, symptomatologia i metody diagnostyczne w chorobach trzustki
60. Ostre zapalenie trzustki
61. Przewlekłe zapalenie trzustki
62. Nowotwory
Chirurgia śledziony
63. Choroby śledziony, diagnostyka, objawy i wskazania do splenektomii
Chirurgia jelit
64. Symptomatologia i metody diagnostyczne w chorobach jelit
65. Jelito cienkie
66. Choroby zapalne jelit
67. Wyrostek robaczkowy
68. Nowotwory jelita grubego
69. Zaburzenia czynnościowe jelita grubego i choroby dna miednicy
70. Proktologia
71. Stomia i przepukliny okołostomijne
72. Ostry brzuch
73. Ostry brzuch u ciężarnych
74. Zapalenie otrzewnej. Zakażenia wewnątrzbrzuszne
75. Krwawienia do górnego odcinka przewodu pokarmowego
76. Krwawienia do dolnego odcinka przewodu pokarmowego
77. Niedrożności przewodu pokarmowego
78. Nieszczelności i przetoki przewodu pokarmowego
79. Przepukliny pachwinowe i brzuszne
80. Techniki minimalnie inwazyjne w chirurgii narządów układu pokarmowego
81. Chirurgia bariatryczna i metaboliczna
Część VI. CHIRURGIA - UKŁADY NARZĄDOWE
Neurochirurgia
82. Mózgowie. Rdzeń kręgowy i nerwy obwodowe
83. Rdzeń kręgowy i nerwy obwodowe
Chirurgia naczyń
84. Choroby tętnic
85. Choroby żył
86. Choroby naczyń chłonnych
87. Choroby naczyń trzewnych
88. Dostęp naczyniowy do hemodializ
Kardiochirurgia
89. Chirurgia naczyń wieńcowych
90. Wady wrodzone serca u dorosłych
91. Chirurgiczne leczenie nabytych wad serca. Krążenie pozaustrojowe.
92. Tętniaki aorty piersiowej
93. Niewydolność serca i mechaniczne wspomaganie krążenia
94. Guzy serca
95. Kardiochirurgiczne leczenie zaburzeń rytmu serca
Torakochirurgia
96. Diagnostyka inwazyjna chorób płuc, techniki chirurgiczne, rak płuca, przerzuty nowotworowe do płuc, odma i rozedma
97. Chirurgia śródpiersia
98. Chirurgia tchawicy
99. Chirurgia ściany klatki piersiowej
100. Ropne schorzenia klatki piersiowej
Chirurgia endokrynologiczna w tym techniki zabiegowe
101. Tarczyca
102. Przytarczyce
103. Nadnercza
Chirurgia głowy i szyi
104. Wybrane aspekty otorynolaryngochirurgii w chirurgii ogólnej
105. Nowotwory głowy i szyi
106. Chirurgia szczękowo-twarzowa w praktyce chirurga ogólnego
Okulistyka w praktyce chirurga
107. Ciało obce
108. Uraz tępy oka
109. Jaskra
Ginekologia i położnictwo
110. Chirurgia w położnictwie
111. Wybrane aspekty chorób narządu płciowego u kobiet
112. Leczenie chirurgiczne nowotworów żeńskich narządów płciowych
Urologia
113. Anatomia chirurgiczna, diagnostyka kliniczna i obrazowa chorób układu moczowo-płciowego
114. Stany nagłe w urologii
115. Wybrane zagadnienia chirurgii urologicznej
Gruczoł piersiowy
116. Objawy i diagnostyka chorób piersi. Łagodne choroby piersi
117. Rak i inne nowotwory złośliwe piersi
Chirurgia dziecięca
118. Chirurgia dziecięca, wybrane zagadnienia
119. Chirurgia noworodka i niemowlęcia
120. Urologia dziecięca
Część VII. WYBRANE DZIEDZINY CHIRURGII
121. Medycyna i chirurgia pola walki
122. Chirurgia wieku podeszłego
123. Podstawy hematologii w chirurgii
124. Ergonomia w chirurgii z wykorzystaniem technik minimalnie inwazyjnych
Urazy
125. Obrażenia wielonarządowe i mnogie obrażenia ciała
126. Obrażenia klatki piersiowej
127. Obrażenia brzucha
128. Traumatologia narządu ruchu
129. Urazy układu nerwowego
130. Urazy układu moczowo-płciowego
131. Obrażenia i urazy termiczne
Chirurgia plastyczna i rekonstrukcyjna
132. Podział chirurgii plastycznej, planowanie leczenia, gojenie ran, przeszczepy, płaty
133. Rekonstrukcje twarzy i głowy
134. Rekonstrukcje piersi
135. Odleżyny
136. Mikrochirurgia i zagadnienia dodatkowe
137. Rak podstawno-komórkowy i kolczysto-komórkowy
138. Zespoły uciskowe kończyny górnej i zespół Dupuytrena
139. Wady twarzoczaszki, chirurgia estetyczna i pobariatryczna
Transplantologia
140. Mianownictwo, zagadnienia etyczne, prawne i organizacyjne w przeszczepianiu narządów
141. Podstawy immunologii transplantacyjnej
142. Pobieranie narządów od osób zmarłych
143. Pobieranie narządów do przeszczepiania od dawców żywych
144. Uszkodzenia reperfuzyjne i przechowywanie narządów przed przeszczepianiem
145. Przeszczepianie nerek
146. Przeszczepianie wątroby
147. Przeszczepianie trzustki
148. Przeszczepianie serca
149. Przeszczepianie płuc
150. Przeszczepianie jelita i przeszczepienia wielonarządowe
151. Odrębności przeszczepiania narządów u dzieci
152. Leczenie immunosupresyjne po przeszczepieniu narządu allogennego
153. Powikłania u chorych po przeszczepianiu narządów (odrzucenie narządu, zakażenia, nowotwory)
154. Wyniki przeszczepiania narządów w Polsce i realizacja zapotrzebowania na leczenie przeszczepianiem narządów
Chirurgia - nowe trendy
155. Modyfikacje postępowania chirurgicznego w stanach ograniczeń epidemiologicznych
156. Anatomia chirurgiczna
157. Medycyna ratunkowa w chirurgii
158. Chirurgia robotowa
159. Zintegrowany blok operacyjny i hybrydowa sala operacyjna
160. Organizacja pracy bloku operacyjnego - bezpieczny blok operacyjny: standardy i praktyka
161. Chirurgia ambulatoryjna, instrumentarium i zabiegi chirurgiczne, chirurgia jednego dnia
162. Telemedycyna, sztuczna inteligencja i inne technologie informatyczne w chirurgii
163. Social media w chirurgii
164. Globalne znaczenie chirurgii
1Grzegorz WallnerPrzywództwo w chirurgii
Jeśli masz pragnienie i motywację, jeśli masz wystarczającą siłę i wewnętrzną energię, to możesz się stać skutecznym liderem.
Michael Ellis DeBakey (1908-2008)
1.1. Wprowadzenie
Odniesienie sukcesu w charakterze lidera chirurgii wymaga czegoś więcej niż tylko biegłości technicznej na sali operacyjnej. Chociaż umiejętności chirurgiczne są niezbędne, przywództwo w chirurgii wymaga połączenia cech osobowościowych, inteligencji emocjonalnej, umiejętności komunikacyjnych i zdolności zarządczych. Chirurdzy, którzy aspirują do bycia liderami w swojej dziedzinie, muszą rozwijać te cechy i systematycznie doskonalić swoją wiedzę i umiejętności chirurgiczne. Poniżej omówiono kluczowe cechy i umiejętności, które przyczyniają się do sukcesu w roli lidera chirurgicznego, oraz sposoby, w jakie aspirujący chirurdzy mogą je rozwijać. Pełnienie funkcji lidera powinno opierać się na następujących zasadach i umiejętnościach:
1. Komunikacja i umiejętności interpersonalne.
2. Podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów.
3. Umiejętność adaptowania się i odporność na złożone oraz stresowe sytuacje.
4. Umiejętność bycia mentorem i inteligencja emocjonalna.
5. Świadomość i personalne angażowanie się w proces samokształcenia się przez całe życie.
6. Budowanie atmosfery wsparcia chirurgicznego w zespole.
Chirurgia jako dyscyplina medyczna zajmuje centralne miejsce w systemie opieki zdrowotnej zarówno na świecie, jak i w Polsce. Każdego roku w naszym kraju około 4 tys. chirurgów ogólnych wykonuje ponad 500 tys. operacji w jednostkach publicznej sieci szpitali, realizując świadczenia refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W zdecydowanie mniejszym odsetku świadczenia w zakresie chirurgii są wykonywane w jednostkach prywatnych. Na przestrzeni ostatnich lat można zaobserwować gwałtowny rozwój wiedzy medycznej i postęp technologiczny, zasadnicze zmiany w strategii świadczenia usług medycznych, a także coraz szersze zastosowanie technik minimalnie inwazyjnych we wszystkich dyscyplinach zabiegowych. Obowiązujące standardy diagnostyki i leczenia zgodne z zasadami medycyny opartej na faktach/dowodach (evidence based medicine, EBM) oraz chirurgii opartej na faktach (evidence based surgery, EBS) wręcz wymuszają obiektywną parametryzację i personalizację procesów opieki zdrowotnej, w tym również w chirurgii.
Dokonujące się zmiany wskazują na potrzebę zupełnie nowego podejścia do procesów kształcenia zawodowego chirurgów oraz ich przygotowania do pełnienia funkcji kierowniczych i do odgrywania roli liderów. Uzyskanie kompetencji lidera jest jednym z podstawowych elementów oczekiwanego wyszkolenia chirurga na najwyższym poziomie. Zgodnie z obowiązującymi na świecie standardami profesjonalne przygotowanie do pracy chirurga wymaga nabycia umiejętności przywódczych, kierowania zespołem w trakcie operacji, zdolności do budowania zespołu oraz systematycznego kreowania perspektyw rozwoju zawodowego, które byłyby interesujące i motywujące dla pozostałych członków zespołu. Zarówno na świecie, jak i w Polsce na etapie edukacji studentów, a także szkolenia podyplomowego rezydentów aspekt profesjonalnego kształcenia lekarzy jako liderów jest realizowany w niewystarczającym zakresie. W większości systemów edukacyjnych na świecie szkolenie jest ukierunkowane przede wszystkim na nabycie umiejętności praktycznych (surgical skills), które są bezwzględnie wymagane w pozycjonowaniu chirurga jako lidera. Podstawą pozycji lidera w chirurgii jest kompleksowe wyszkolenie, obejmujące wszystkie elementy praktycznych kompetencji zawodowych w dziedzinie chirurgii, ale również kompetencje przywódcze (non-surgical skills, social skills). Niezależnie od jawnych oczekiwań i ukrytych ambicji w każdym przypadku należy uwzględnić następujące cele przywództwa w zakresie chirurgii:
- Zapewnienie bezpieczeństwa i dobrego samopoczucia pacjentów w codziennej praktyce chirurgicznej i opiece ambulatoryjnej.
- Przestrzeganie klinicznej współpracy całego zespołu tworzącego środowisko, w którym każdy członek zespołu niezależnie od pełnionej roli wnosi swoją wiedzę specjalistyczną w celu usprawnienia procesów decyzyjnych i opieki nad pacjentem.
- Zapewnienie skutecznej komunikacji z jasnym wyznaczeniem celów i zadań oraz przestrzeganie otwartości dialogu mających kluczowe znaczenie dla osiągnięcia sukcesu zarówno na sali operacyjnej, jak i poza nią.
- Elastyczność w modyfikowaniu stylu przywództwa w zależności od zmieniających się konkretnych sytuacji klinicznych i potrzeb czy wymagań zespołu.
- Obligatoryjne prowadzenie działalności edukacyjnej wobec studentów i rezydentów. Mentoring i osobiste zaangażowanie się w rozwój umiejętności i dobrostan całego zespołu.
- Systematyczne monitorowanie i otwartość na informacje zwrotne, ze stałą samooceną własnych zachowań i doskonaleniem umiejętności przywódczych.
Przywództwo w każdej dyscyplinie medycznej, w tym także w chirurgii, nie powinno być utożsamiane wyłącznie z umiejętnością zarządzania, niemniej obie te umiejętności wzajemnie się uzupełniają - nie można być prawdziwym liderem, nie umiejąc skutecznie zarządzać, i nie można być dobrym menedżerem, nie mając cech prawdziwego lidera z odpowiednim przygotowaniem praktycznym. Jak wiadomo, bycie menedżerem, czyli umiejętność zarządzania, skupia się przede wszystkim na procesach, systemach, planach i harmonogramach. Natomiast lider równomiernie ukierunkowuje swoją aktywność na: ustalanie strategii działań, pozytywną motywację członków zespołu, zapewnianie współpracownikom poczucia bezpieczeństwa i komfortu pracy oraz pomocy w rozwijaniu się (ryc. 1.1).
Rycina 1.1. Strefy działania lidera w chirurgii.
Efektem takiego podejścia do pełnienia funkcji lidera zespołu chirurgicznego i jednocześnie menedżera ma być korzystne oddziaływanie lidera na samego siebie, członków zespołu oraz przede wszystkim na pacjentów. Lider w chirurgii musi mieć jasną wizję działań i dzielić się nią z zespołem. Członkowie zespołu powinni wspierać lidera przez dostarczanie dodatkowych informacji oraz pogłębianie wiedzy na temat metod niezbędnych do realizacji wspólnie zaakceptowanej wizji skoordynowanych działań, z zachowaniem zasady korzyści dla wszystkich uczestników i stron realizowanych strategii. Przywództwo w chirurgii obejmuje nadzorowanie operacji czy działań klinicznych i zapewnienie strategicznego kierunku rozwoju oddziału lub organizacji. Chirurdzy na stanowiskach kierowniczych muszą umieć patrzeć na wszystko z szerszej perspektywy i dostosowywać działania swojego zespołu do różnorodnych celów instytucji. Oznacza to przewidywanie przyszłych wyzwań, eliminowanie luk w opiece zdrowotnej i identyfikowanie obszarów wymagających poprawy. Wymaga to od lidera myślenia strategicznego, które obejmuje rozpoznawanie potrzeb zarówno pacjentów, jak i zespołu chirurgicznego. Na przykład lider chirurgii musi być w stanie prognozować zapotrzebowanie na konkretne procedury i odpowiednio alokować zasoby. Ponadto chirurg kierujący zespołem obligatoryjnie powinien być na bieżąco zapoznawany z najnowszymi technikami chirurgicznymi i postępem technologicznym, dostosowując swoje działania, aby zapewnić zespołowi pozycję lidera innowacji. Pielęgnowanie przyszłościowego nastawienia pozwala liderom chirurgii podejmować świadome decyzje, które przynoszą długoterminowe korzyści zespołom, pacjentom i placówkom, w których pracują.
Kolejną kluczową umiejętnością lidera w chirurgii jest skuteczna komunikacja interpersonalna. Liderzy muszą bezproblemowo porozumiewać się z różnymi interesariuszami, w tym z pacjentami, ich rodzinami, członkami zespołu i innymi pracownikami służby zdrowia. Umiejętności interpersonalne lidera są przede wszystkim ważne dla budowania relacji i zaufania ze współpracownikami. Dobry lider w chirurgii dba o to, aby wszyscy członkowie zespołu rozumieli swoje role i obowiązki, wspierając w ten sposób atmosferę współpracy zarówno na sali operacyjnej, jak i poza nią. Chirurgia często wymaga pracy w zespołach interdyscyplinarnych, dlatego lider zespołu chirurgicznego musi posiadać umiejętność radzenia sobie z różnymi osobowościami i rozwiązywania konfliktów. Skuteczna komunikacja obejmuje również słuchanie. Liderzy, którzy słuchają członków swojego zespołu, mogą lepiej zrozumieć ich obawy, zapewnić niezbędne wsparcie i wprowadzić zmiany w celu poprawy efektywności pracy zespołu. Umiejętność prowadzenia otwartego, szczerego dialogu jest kluczowa dla utrzymania pozytywnej atmosfery pracy i zapewnienia najwyższej jakości opieki.
Liderzy chirurgii muszą także posiadać doskonałe umiejętności podejmowania decyzji i rozwiązywania problemów. Decyzje muszą być podejmowane szybko i trafnie na sali operacyjnej, szczególnie w sytuacjach wysokiego napięcia. Lider chirurgii często jest wzywany do podejmowania kluczowych decyzji, które wpływają na wyniki leczenia pacjentów. W takich sytuacjach ocena ryzyka, rozważenie alternatywnych rozwiązań i podejmowanie świadomych decyzji mają kluczowe znaczenie. Z kolei poza salą operacyjną liderzy chirurgii mierzą się z licznymi wyzwaniami związanymi z obsadą personelu, budżetowaniem i alokacją zasobów. Aby efektywnie radzić sobie z tymi wyzwaniami, skuteczni liderzy muszą wykorzystywać zdrowy rozsądek i kreatywnie podchodzić do rozwiązywania wszystkich problemów. Niezależnie od tego, czy chodzi np. o problem kliniczny z pacjentem, niedobór narzędzi chirurgicznych, czy o konieczność rozwiązania problemu kadrowego, lider chirurgii musi szybko przeanalizować sytuację i znaleźć optymalne rozwiązanie. Podejmowanie trafnych decyzji wymaga również doświadczenia, pewności siebie oraz umiejętności wyciągania wniosków z błędów popełnionych w przeszłości i ciągłej adaptacji do zmieniających się sytuacji.
Każdy chirurg powinien pamiętać, że droga do nabycia optymalnego poziomu przywództwa chirurgicznego rzadko jest prosta, a odporność psychiczna ma tu kluczowe znaczenie dla pokonywania niepowodzeń i wyzwań. Chirurgia z natury charakteryzuje się potencjalnie dużą nieprzewidywalnością, z wysokim ryzykiem niespodziewanego przebiegu choroby czy wystąpienia powikłań związanych z leczeniem operacyjnym. Wymaga to od chirurga kierującego zespołem dużej elastyczności i umiejętności radzenia sobie z dynamicznie zmieniającymi się okolicznościami zarówno na sali operacyjnej, jak i w warunkach zmian administracyjnych czy wdrażaniu nowej polityki szpitalnej. Odporność psychiczna odnosi się z kolei do umiejętności radzenia sobie z przeciwnościami losu i kontynuowania pracy nad celami pomimo przeszkód. Liderzy chirurgii często zmagają się z ogromną presją, zarządzając skomplikowanymi przypadkami lub krytycznymi sytuacjami pacjentów. Zachowanie spokoju i skupienia w sytuacjach stresowych jest nieocenione dla osób, które chcą przewodzić w chirurgii. Odporni liderzy inspirują swoje zespoły, prezentując umiejętność zachowania spokoju i podejmowania przemyślanych decyzji nawet w nieplanowanych sytuacjach. Ta umiejętność sprzyja kulturze wytrwałości w zespole chirurgicznym, umożliwiając mu utrzymanie wysokich standardów opieki nawet w trudnych okolicznościach.
W chirurgii posiadanie odpowiednich praktycznych umiejętności technicznych istotnie wpływa na poprawę jakości świadczonych usług oraz wyników leczenia, a jednocześnie pozwala na zmniejszenie do minimum ryzyka błędów medycznych. Ma również zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania szpitala przez skrócenie czasu hospitalizacji, zmniejszenie odsetka powikłań i obniżenie kosztów leczenia. Rzeczywisty lider umożliwia innym członkom zespołu chirurgicznego podwyższenie poziomu satysfakcji zawodowej i osiągnięcie lepszego samopoczucia przy jednoczesnym obniżeniu ryzyka potencjalnych konfliktów w zespole.
W procesie szkolenia i budowania pozycji lidera w pierwszej kolejności należy określić, jak powinna wyglądać aktywność zawodowa chirurga pretendującego do roli przywódcy. Przyszły lider powinien również mieć określone cechy osobowości i charakteru. Wyróżnia się następujące typy osobowości liderów:
- ekstrawertyczny - uzyskuje energię z kontaktów z innymi ludźmi, jest pełen optymizmu, żyje w szybkim tempie, konsekwentnie realizuje swoje pasje i zainteresowania zawodowe, swoją uwagę kieruje na otaczający go świat i środowisko pracy;
- asertywny - ma swoje zdanie i potrafi je wyrazić, broni swoich praw w różnych sytuacjach społecznych, bezpośrednio wyraża własne emocje, ale bez naruszania praw i terytorium innych członków zespołu;
- dominujący - swoją postawą i reakcjami wpływa na zachowanie, wolę i działania członków zespołu, lubi kierować innymi, wydawać polecenia, ma naturalną umiejętność reprezentowania innych i wydawania opinii w ich imieniu, nie lubi być ograniczany, manipulowany, okłamywany, zmuszany do akceptacji decyzji podejmowanych przez innych;
- o wysokim poczuciu własnej wartości i samozadowolenia.
Najczęściej wymienianymi pożądanymi cechami lidera są:
1. Odwaga, elastyczność i zdecydowanie.
2. Mentoring, komunikacja i rozwiązywanie konfliktów.
3. Posiadanie wizji.
4. Zarażanie innych optymizmem.
5. Dążenie do rozwoju: indywidualnego, zespołu i kontaktów zawodowych.
6. Wiarygodność kliniczna.
7. Dar dostrzegania i wykorzystywania szans rozwoju zawodowego zespołu.
Wyróżnia się kilka stylów liderowania w chirurgii:
- Lider autorytarny / autokrata - przedstawia współpracownikom / członkom grupy plany w perspektywie długoterminowej i próbuje je bezwzględnie wyegzekwować przy jednocześnie ograniczonym zaufaniu i wspieraniu członków zespołu w osiągnięciu zaplanowanych celów.
- Lider o typie mentora czy coacha - pomaga współpracownikom i członkom zespołu poznać swoje mocne i słabe strony (cechy) oraz motywuje ich do poszukiwania własnych rozwiązań, które będą optymalizowały ich wykształcenie, doświadczenie i efektywność pracy.
- Lider o typie kolegi - stwarza przyjazne dla współpracowników środowisko pracy, które sprzyja budowaniu wzajemnych relacji, zaufania i lojalności oraz kreowaniu wysokich standardów moralnych.
- Lider demokratyczny - jest otwarty na pomysły i rozwiązania proponowane przez członków grupy i w ten sposób próbuje wspólnie optymalizować działania w zespole.
- Lider jako motywator - ustawia pierwotnie wysokie standardy pracy i stale mobilizuje członków zespołu do podnoszenia poprzeczki w zakresie jakości i wydajności pracy.
- Lider o typie dowódcy - na niektórych oddziałach liderzy, jak dowódcy w wojsku, wydają polecenia służbowe i wymagają natychmiastowego ich wykonania.
Niezależnie od stylu przywództwa najważniejszym jego elementem jest umiejętność właściwej komunikacji interdyscyplinarnej i interprofesjonalnej. Jest to szczególnie istotne w sytuacjach kryzysowych, których w chirurgii, a zwłaszcza na sali operacyjnej, nigdy nie brakuje. Bardzo często to właśnie od właściwej komunikacji między członkami zespołu chirurgicznego, zespołu bloku operacyjnego lub grupy zawodowej zależy ostateczne osiągnięcie sukcesu terapeutycznego. Cechy przywódcze w chirurgii nie są równoznaczne z posiadaniem autorytetu, w tym również autorytetu moralnego, jednak bez autorytetu trudno jest odgrywać rolę lidera. Przywództwo w chirurgii można rozpatrywać na kilku płaszczyznach aktywności (ryc. 1.2).
Chirurg może być: liderem zespołu na sali operacyjnej, liderem edukatorem, trenerem i mentorem kształtującym system oraz sposób nauczania, liderem zmian, postępu i rozwoju chirurgii jako nauki / dyscypliny medycznej oraz środowiska pracy. Działania lidera powinny zawsze cechować dążenie do zachowania bezpieczeństwa leczonych pacjentów i optymalizacji wyników leczenia, przejrzyste prowadzenie badań oraz zawodowe i naukowe promowanie młodych kadr chirurgów. Jednak w odniesieniu do żadnego z wymienionych obszarów aktywności wciąż nie sformułowano jasnych wytycznych, jakie zachowania powinny cechować prawdziwego przywódcę. Literatura na ten temat ma w dużej mierze charakter rozważań teoretycznych lub opinii ekspertów.
Rycina 1.2. Płaszczyzny aktywności zawodowej lidera w chirurgii.
1.2. Chirurg jako lider zespołu na sali operacyjnej
Dla chirurga miejscem, w którym kompetencje przywódcze są szczególnie istotne, jest sala operacyjna. To najczęściej chirurg, jako lider zespołu operacyjnego, kreuje współpracę i wpływa na wyniki pracy zespołu. Na każdym etapie budowania pozycji lidera, niezależnie od dyscypliny, należy zidentyfikować mocne i słabe strony kandydatów na liderów. Powinny być oceniane dwie składowe kompetencji potencjalnego przywódcy - jego cechy indywidualne oraz cechy pozwalające sprawnie kierować zespołem chirurgów.
Przywództwo można oceniać przy użyciu wielu narzędzi, m.in. na podstawie zachowania się zespołu operacyjnego. Jednym z elementów uwzględnianych w ocenie chirurga jako lidera jest również tzw. inteligencja emocjonalna i posiadanie zdolności kontrolowania oraz rozumienia emocji własnych, a także emocji uczestników i współpracowników zespołu operacyjnego. Lider, zabierając głos, może zachęcać lub zniechęcać członków zespołu do wypowiadania się i artykułowania swoich wątpliwości co do zagrożenia dla zdrowia i życia pacjenta czy alternatywnych rozwiązań danego problemu. Wyznacza także standardy zachowania, odnoszenia się do siebie i wzajemnego szacunku przez demonstrowanie własnych zachowań, jak również przez tolerowanie zachowań innych członków zespołu lub stawianie im granic. W ten sposób lider wywiera decydujący wpływ na poczucie bezpieczeństwa, wzajemne zaufanie i szacunek członków zespołu. Tak rozumiane przywództwo na sali operacyjnej wymaga nie tylko wiedzy medycznej, umiejętności technicznych oraz zdolności rozumowania klinicznego i krytycznego podejmowania decyzji, lecz także stałego rozwoju, kształcenia się, doskonalenia samoświadomości, zdolności do samorefleksji i dbałości o siebie oraz wypracowywania wraz z innymi członkami zespołu sposobów efektywnego komunikowania się.
Ze względu na gwałtownie zmieniające się i często niejednoznaczne w chirurgii sytuacje kliniczne oraz stały postęp wiedzy i zmieniające się środowisko pracy chirurg odgrywający rolę lidera musi wykazywać się umiejętnością szybkiego i kreatywnego podejmowania decyzji, a także stwarzania środowiska pracy, które pozwala na rozwój i realizację aktywności zawodowej najbardziej utalentowanych współpracowników. Musi przy tym być zachowane poczucie bezpieczeństwa pracy członków zespołu, a ewentualne niepowodzenia w diagnozowaniu i leczeniu pacjentów nie mogą być piętnowane przez kierującego zespołem chirurgów.
Nikt nie rodzi się liderem, tak jak nikt nie rodzi się chirurgiem. Pozycję lidera, miano wybitnego specjalisty czy autorytetu w swojej dziedzinie można zdobyć dzięki profesjonalnemu wyszkoleniu, wytężonej pracy i nabywaniu praktycznego doświadczenia klinicznego, trwającego minimum 5-10 lat. Uzyskanie pełnej biegłości w zakresie umiejętności manualnych i technik chirurgicznych wymaga tysięcy godzin ukierunkowanego szkolenia, nauki i ćwiczeń w warunkach symulacyjnych oraz rzeczywistej praktyki klinicznej. Przywództwo w chirurgii wymaga zaangażowania w naukę przez całe życie. Medycyna stale się rozwija, a liderzy chirurgii muszą być na bieżąco z aktualną wiedzą, najnowszymi badaniami, technikami chirurgicznymi i postępem technologicznym. Pozostając ciekawymi świata i angażując się w ciągłe kształcenie, liderzy chirurgii utrzymują swoje umiejętności i dają mobilizujący przykład swoim zespołom. Zaangażowanie w naukę obejmuje, oprócz formalnej edukacji, również autorefleksję. Liderzy chirurgii powinni regularnie oceniać swoje praktyki przywódcze i zasięgać opinii kolegów i zespołu. Rozpoznawanie obszarów wymagających poprawy i świadome dążenie do rozwoju jako chirurga i lidera jest kluczowe dla długoterminowego sukcesu. Uczenie się przez całe życie sprzyja innowacjom i gwarantuje, że liderzy chirurgii są zawsze gotowi do adaptacji do stale zmieniającego się otoczenia opieki zdrowotnej. Według Michaela Ellisa DeBakeya, słynnego kardiochirurga amerykańskiego, wybitny lider kształtuje się i rozwija w nigdy niekończącym się procesie:
- samodoskonalenia;
- edukacji/kształcenia;
- systematycznego treningu;
- permanentnego zdobywania doświadczenia;
- stałego adaptowania się do zmieniających się formalnych wymogów organizacyjnych, kosztów leczenia, fluktuacji kadr i postępu wiedzy medycznej.
