? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autor i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.
Recenzent: dr hab. n. med. Piotr Kalinowski
Wydawca: Jolanta Jedlińska
Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk
Redakcja i korekta: Zespół
Producent: Marta Kubica
Projekt okładki i stron tytułowych: Małgorzata Maciejewska
Ilustracja na okładce: Ultramcu/Adobe Stock
Wydawnictwo dziękuje za dofinansowanie publikacji.
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie II)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN 978-83-01-25198-7
DOI: https://doi.org/10.53271/2026.127
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2
02-460 Warszawa
pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
Foreword
Every surgical revolution carries a hidden invoice. When laparoscopy displaced the open abdomen, it delivered exactly what it promised: smaller incisions, faster recovery, less pain, earlier discharge. What it did not advertise was where the technological debt would come due. It came due in the surgeon's neck, shoulders, and lower back - in the standing posture held rigid for hours, the wrists twisted against instruments never designed for the human hand, the eyes locked on a flat screen while the body worked in three dimensions it could no longer feel directly[1]. We are only now, a generation later, doing the accounting. Professor Andrzej L. Komorowski, of the University of Rzeszów, has done more than his share of that accounting in the pages that follow, and he has done it the right way: not as a lament, but as a practical, evidence-grounded manual for building a laparoscopic practice that is safe for the patient and sustainable for the surgeon.
I have spent much of my career at the intersection of perioperative patient safety, human factors science, and the design of resilient surgical systems, and I recognize in this book something too rare in surgical education: an author who understands deeply that the operating room is a complex adaptive and social-technical system, not a simple mechanical process. A complex adaptive system does not fail because one person made one mistake. It fails, or succeeds, because of how people, tools, workflows, and environment interact - often in ways that no protocol fully anticipates[2]. Andrzej's chapter-by-chapter walk through patient positioning, trocar placement, surgeon posture, camera assistance, and team communication is, in effect, a map of that system's load-bearing joints. Move the operating table's height by a few centimeters, and you change the surgeon's shoulder angle for the next four hours. Fail to fix the patient securely to the table, and a single steep Trendelenburg tilt becomes a fall risk and an ergonomic hazard at once. Nothing in this system stands alone or is neutral.
This is also, unmistakably, a book about the gaps between work-as-imagined and work-as-actually done[3]. Every training curriculum imagines a surgeon who holds perfect posture, who never reaches across the body, who always confirms the ureter before dividing tissue near it. The operating room as it actually exists is staffed by tired and often distracted people, working with borrowed equipment on a table set at the wrong height, under time pressure, with a scrub team they may be meeting for the first time. Andrzej does not pretend this gap away. He measures it, most powerfully in the chapter applying failure mode and effects analysis to laparoscopic training - tracking risk priority scores across successive attempts at a simulated sigmoid resection, and showing, with real numbers, how systematic feedback on system-level errors collapses that gap far faster than repetition alone. That is applied implementation science in its most honest form: not a claim that better behavior will follow from better intentions, but a demonstration of what actually changes performance, and by how much.
The book's insistence on structured risk management - drawing an explicit line from aviation's safety architecture to the WHO Surgical Safety Checklist[4] to a laparoscopy-specific postural checklist a surgeon can actually use - belongs to a lineage my team and I have worked in for thirty years[5]. Checklists do not fail because the idea is flawed; they fail when they are imposed without engaging the people meaningfully and continuously who must use them, or when they ignore the physical and cognitive loads already on the team. Andrzej builds his checklist from the ground up, out of the specific postural and procedural failure points his own data identify. That is what makes it usable and customizable rather than decorative.
I want to underline what this book does for clinical sense-making, because it is easy to miss[6]. Laparoscopic surgery strips away direct tactile feedback and replaces it with a two-dimensional image, ambient noise, and a camera assistant's hands. The chapter on laparoscopic assistance - camera positioning, maintaining the horizon, the discipline of communicating clearly with the operator - is really a chapter about shared mental models and team communication[7]. A surgical team makes sense of an evolving, ambiguous field together, in real time, and that sense-making collapses the moment communication is one-directional or the visual frame drifts. Andrzej treats the assistant not as a passive tool-holder but as an active co-sensor of the operative field, which is precisely the kind of team engagement that distinguishes resilient teams from fragile ones.[8]
None of this is separable from surgeon wellness, and I am glad the author refuses to treat ergonomics as a soft or secondary concern. Surveys of laparoscopic and general surgeons put the prevalence of work-related musculoskeletal pain at roughly 80 percent[9], yet for three decades the instruments, trocars, and monitor mounts handed to surgeons were engineered around the patient's anatomy and the manufacturer's footprint, almost never around the operator's shoulder, wrist, or spine[10]. It is a pattern worth naming plainly: occupational injury has long been the least-designed-for variable in surgical equipment, an afterthought rampant across medical device design, addressed only once the device had already reached market. The arrival of surgical robotics was marketed, understandably, as the fix - a seated console in place of a standing fulcrum. It has helped, but it has not solved the underlying design failure so much as relocated it. Console surgeons now report a different, no less real, burden of neck, shoulder, and wrist strain from static seated postures, fixed eyepieces, and poorly adjustable armrests[11]. A surgeon operating in chronic pain, or compensating for a poorly positioned monitor or console with a twisted spine, is not merely uncomfortable - they are a degraded sensor and a degraded decision-maker potentially leading to medical errors and patient harm. Sustainable surgical systems require sustainable surgeons, and that means equipment designers, healthy system leaders, not only surgeons, must be held accountable for the bodies their tools are built around. This book, and the growing literature it draws on, is unambiguous that ergonomic design is patient safety design, not an amenity. Regulators already require manufacturers to demonstrate that a device will not be misused in ways that harm the patient[12]; the same rigor should be required for the cumulative harm a device does to the clinician who operates it across a twenty-year career.
The mechanism for this already exists in outline; it simply stops short. Premarket human factors testing, as currently practiced, typically asks a handful of clinicians to perform a scripted task once, in a laboratory, and calls that validation. What it should ask, in addition, is what a mixed-methods program - contextual inquiry and direct observation across full-length real cases, paired with quantitative biomechanical measurement such as posture scoring, electromyography, and motion capture - reveals about a device used for its intended duration by its intended users, not merely its intended task in isolation. Postmarket, the same near-miss and incident-reporting infrastructure that has, for a generation, tracked patient harm by device and by model[13] should be extended, deliberately, to track musculoskeletal harm by device and by model; a surgeon's shoulder is not a less legitimate sentinel event than a patient's bloodstream infection, merely a slower one. None of this requires new legislation so much as a broadened definition of harm within the usability-engineering frameworks already in force, paired with purchasing leverage that hospital systems and group purchasing organizations already hold: procurement criteria and professional-society certification can move faster than rulemaking, and reach the same end.
What emerges from these chapters, taken together, is a coherent systems engineering argument dressed in the practical language of a working surgeon: position the patient correctly, position the team correctly, position the surgeon correctly, and build in the structured feedback loops - FMEA, checklists, deliberate training - that let a system learn from its near misses before they become sentinel events. Andrzej writes from decades inside that system, including candid accounts of his own close calls, and that honesty is worth more than any polished algorithm. It is the voice of someone who has done the work, counted the errors, and built something better from the counting.
This second, updated edition arrives at a moment when minimally invasive and robotic techniques, increasingly guided by artificial intelligence and data-driven decision support, continue to multiply the technical, cognitive, and ergonomic demands on surgical teams - and with them, the imperative that these systems remain transparent, interpretable, and accountable to the surgeons and patients who depend on them[14]. Every clinician who picks up a laparoscopic instrument, every resident learning to hold a camera steady, every operating room committee drafting its next checklist, will find in these pages a rigorous, humane, and genuinely useful guide. I am honored to introduce it.
It is a particular pleasure, finally, to congratulate Professor Komorowski, of the University of Rzeszów, on this remarkable achievement. A second edition is its own kind of accomplishment - it means the first found readers who used it, tested it against their own practice, and asked for more. That this expanded and updated volume arrives alongside his recent conferral of the title of Professor of Medical Sciences is a fitting coincidence: both mark a career built on the same qualities this book embodies - rigorous evidence, hard-won clinical judgment, and a genuine, sustained care for the wellbeing of colleagues and patients alike. Congratulations, Andrzej.
Paul Barach, MD, MPH, FRCS (Ed), AUA
Thomas Jefferson University, Philadelphia, USA
Sheps Center for Health Services Research, University of North Carolina, USA
Słowo wstępne
Każda rewolucja chirurgiczna niesie ze sobą ukryty koszt. Gdy laparoskopia wyparła klasyczne operacje wykonywane przez otwarcie jamy brzusznej, przyniosła dokładnie to, co obiecywała: mniejsze nacięcia, szybszy powrót do zdrowia, mniej bólu i wcześniejszy wypis ze szpitala. Nie ogłoszono jednak, gdzie przyjdzie spłacić technologiczny dług tej zmiany. Okazało się, że rachunek ten wystawiono szyi, barkom i odcinkowi lędźwiowemu kręgosłupa chirurga, który przez wiele godzin utrzymuje wymuszoną pozycję stojącą, operuje nadgarstkami skręconymi pod nienaturalnym kątem, posługuje się narzędziami nieprojektowanymi z myślą o anatomii ludzkiej dłoni i nie odrywa wzroku od płaskiego ekranu, podczas gdy jego ciało pracuje w trójwymiarowej przestrzeni, której nie jest już w stanie bezpośrednio odczuwać [1]. Dopiero dziś, gdy minęło całe pokolenie, zaczynamy dokonywać pełnego rozliczenia kosztów tej transformacji. Profesor Andrzej Komorowski z Uniwersytetu Rzeszowskiego wniósł znaczący wkład w to rozliczenie na kartach niniejszej publikacji. Co ważniejsze, uczynił to we właściwy sposób: nie poprzez uskarżanie się na problem, lecz poprzez stworzenie praktycznego, opartego na dowodach naukowych przewodnika pokazującego, jak budować praktykę laparoskopową, która jest bezpieczna zarówno dla pacjenta, jak i trwała oraz zrównoważona dla chirurga.
Znaczną część swojej kariery poświęciłem zagadnieniom bezpieczeństwa pacjenta w okresie okołooperacyjnym, nauce o czynnikach ludzkich oraz projektowaniu odpornych systemów chirurgicznych. W tej książce dostrzegam coś, co rzadko spotyka się w procesie kształcenia chirurgicznego: autora, który głęboko rozumie, że sala operacyjna jest złożonym adaptacyjnym systemem społeczno-technologicznym, a nie prostym procesem mechanicznym. Złożony system adaptacyjny nie zawodzi nie dlatego, że jedna osoba popełniła jeden błąd. Zawodzi lub odnosi sukces dzięki temu, jak ludzie, narzędzia, procedury i środowisko wzajemnie na siebie oddziałują, często w sposób, którego żaden protokół nie jest w stanie w pełni przewidzieć [2].
Prowadząc czytelnika rozdział po rozdziale, przez zagadnienia związane z ułożeniem chorego, rozmieszczeniem trokarów, postawą operatora, współpracą z asystentem kamery oraz komunikacją w zespole operacyjnym, autor tworzy w istocie mapę kluczowych punktów nośnych tego systemu. Zmiana wysokości stołu operacyjnego o zaledwie kilka centymetrów wpływa na kąt ustawienia barków chirurga przez kolejne cztery godziny zabiegu. Niewłaściwe zabezpieczenie pacjenta na stole sprawia natomiast, że pojedyncze ustawienie w głębokiej pozycji Trendelenburga staje się jednocześnie ryzykiem upadku i zagrożeniem ergonomicznym. W takim systemie nic nie istnieje w izolacji i nic nie pozostaje neutralne.
Jest to również, bez żadnych wątpliwości, książka o luce między "pracą wyobrażaną" (work-as-imagined) a "pracą rzeczywiście wykonywaną" (work-as-done) [3]. Każdy program szkoleniowy zakłada istnienie chirurga, który zawsze utrzymuje idealną postawę, nigdy nie przechyla się nad pacjentem, a przed przecięciem tkanek w pobliżu moczowodu każdorazowo potwierdza jego przebieg. Rzeczywista sala operacyjna wygląda jednak inaczej: pracują w niej zmęczeni i nierzadko rozproszeni ludzie, korzystający z pożyczonego sprzętu, przy stole ustawionym na niewłaściwej wysokości, pod presją czasu i we współpracy z zespołem instrumentariuszek oraz asystentów, którego członków mogli właśnie spotkać po raz pierwszy.
Autor nie próbuje ignorować ani ukrywać tej rozbieżności. Przeciwnie, mierzy ją i analizuje. Szczególnie wyraźnie widać to w rozdziale poświęconym zastosowaniu analizy rodzajów i skutków błędów (Failure Mode and Effects Analysis, FMEA) w szkoleniu laparoskopowym. Śledząc wartości wskaźników priorytetu ryzyka podczas kolejnych prób symulowanej resekcji esicy, pokazuje za pomocą konkretnych danych liczbowych, że systematyczna informacja zwrotna dotycząca błędów na poziomie całego systemu znacznie szybciej zmniejsza tę lukę niż samo wielokrotne powtarzanie procedury. Jest to nauka wdrożeniowa w swojej najbardziej uczciwej postaci: nie deklaracja, że lepsze intencje automatycznie prowadzą do lepszych zachowań, lecz demonstracja tego, co rzeczywiście i w jakim stopniu poprawia wyniki działania.
Nacisk, jaki książka kładzie na ustrukturyzowane zarządzanie ryzykiem, wyraźnie prowadząc czytelnika od architektury bezpieczeństwa wypracowanej w lotnictwie, poprzez Światową Listę Kontrolną Bezpieczeństwa Chirurgicznego WHO, aż do praktycznej listy kontrolnej postawy operatora dostosowanej do laparoskopii [4], wpisuje się w tradycję badań i działań, którym mój zespół i ja poświęciliśmy ostatnie trzy dekady [5]. Listy kontrolne zawodzą nie dlatego, że sama idea jest błędna. Zawodzą wtedy, gdy są narzucane bez rzeczywistego i ciągłego zaangażowania osób, które mają z nich korzystać, lub gdy pomijają fizyczne i poznawcze obciążenia, z jakimi zespół operacyjny mierzy się na co dzień.
Autor konstruuje swoją listę kontrolną oddolnie, opierając ją na konkretnych błędach proceduralnych i posturalnych zidentyfikowanych w jego własnych badaniach. To właśnie dzięki temu nie jest ona jedynie formalnym dodatkiem ani elementem dekoracyjnym, lecz staje się narzędziem praktycznym, użytecznym i możliwym do dostosowania do lokalnych warunków pracy. Jej wartość wynika nie z teoretycznych założeń, ale z osadzenia w rzeczywistych problemach, z jakimi chirurdzy spotykają się każdego dnia na sali operacyjnej.
Chciałbym podkreślić jeszcze jeden aspekt tej książki, ponieważ łatwo go przeoczyć, a ma on fundamentalne znaczenie dla klinicznego procesu nadawania sensu sytuacjom operacyjnym (clinical sense-making) [6]. Chirurgia laparoskopowa pozbawia operatora bezpośredniego czucia tkanek, zastępując je dwuwymiarowym obrazem, szumem otoczenia oraz pracą rąk asystenta obsługującego kamerę. Rozdział poświęcony asyście laparoskopowej, obejmujący zagadnienia ustawienia kamery, utrzymywania prawidłowej orientacji obrazu oraz dyscypliny jasnej komunikacji z operatorem, jest w istocie rozdziałem o wspólnych modelach mentalnych i komunikacji zespołowej [7]. Zespół operacyjny wspólnie interpretuje dynamicznie zmieniające się, niejednoznaczne pole operacyjne w czasie rzeczywistym. Ten proces budowania wspólnego rozumienia sytuacji załamuje się jednak natychmiast, gdy komunikacja staje się jednokierunkowa lub gdy obraz operacyjny traci stabilność i prawidłową orientację. W takich warunkach zagrożone jest nie tylko płynne wykonywanie procedury, lecz także bezpieczeństwo chorego i zdolność zespołu do właściwej oceny rozwijającej się sytuacji klinicznej [8].
Żaden z tych elementów nie może być oddzielony od dobrostanu chirurga i cieszę się, że autor stanowczo odmawia traktowania ergonomii jako zagadnienia drugorzędnego czy "miękkiego". Badania ankietowe wśród chirurgów laparoskopowych i ogólnych wskazują, że częstość występowania związanych z pracą dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego sięga około 80% [9]. Mimo to przez trzy dekady instrumenty, trokary i uchwyty monitorów projektowano przede wszystkim z myślą o anatomii pacjenta oraz tradycji producenta, niemal nigdy zaś w odniesieniu do barków, nadgarstków czy kręgosłupa operatora [10].
Warto nazwać ten problem wprost: urazy zawodowe przez długi czas pozostawały najbardziej zaniedbaną zmienną w projektowaniu sprzętu chirurgicznego. W całym sektorze wyrobów medycznych kwestie zdrowia operatora były często traktowane jako sprawa drugoplanowa, uwzględniana dopiero wtedy, gdy urządzenie było już od dawna obecne na rynku. Pojawienie się chirurgii robotycznej było, co jest całkowicie zrozumiałe, przedstawiane jako rozwiązanie tego problemu: praca przy konsoli w pozycji siedzącej miała zastąpić wielogodzinne operowanie na stojąco. W pewnym stopniu to się rzeczywiście udało, niemniej nie usunęło do końca źródła problemu, lecz raczej przeniosło je w inne miejsce. Chirurdzy pracujący przy konsolach robotycznych zgłaszają dziś odmienny, lecz równie realny zestaw obciążeń obejmujących ból i przeciążenia szyi, barków oraz nadgarstków, wynikające z długotrwałej statycznej pozycji siedzącej, stałego ustawienia okularów optycznych oraz niedostatecznie regulowanych podpórek dla ramion [11].
Chirurg pracujący w przewlekłym bólu lub kompensujący źle ustawiony monitor czy konsolę poprzez skręconą, niefizjologiczną pozycję kręgosłupa ma nie tylko problem z własnym komfortem. Staje się także mniej skutecznym obserwatorem i mniej sprawnie podejmuje decyzje, co może zwiększać ryzyko popełnienia błędów i tym samym narażać chorego. Trwałe i odporne systemy chirurgiczne wymagają wytrzymałych i zdrowych chirurgów. Oznacza to, że odpowiedzialność za ergonomię nie może spoczywać wyłącznie na samych operatorach. Muszą ją współdzielić także projektanci sprzętu medycznego, producenci oraz liderzy systemów ochrony zdrowia, którzy decydują o tym, wokół czyjej anatomii budowane są narzędzia wykorzystywane na sali operacyjnej.
Ta książka, podobnie jak rosnąca liczba publikacji, na których się opiera, nie pozostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości: projektowanie ergonomiczne jest projektowaniem na rzecz bezpieczeństwa chorego, a nie dodatkiem podnoszącym wygodę pracy. Organy regulacyjne wymagają już od producentów wykazania, że urządzenie nie będzie wykorzystywane w sposób mogący zaszkodzić pacjentowi [12]. Ten sam poziom rygoru powinien być stosowany przy ocenie skumulowanych szkód, jakie urządzenie może wyrządzić klinicyście korzystającemu z niego przez dwadzieścia lat swojej kariery zawodowej.
Mechanizm umożliwiający taką zmianę już w pewnym stopniu istnieje; problem polega na tym, że zatrzymuje się w pół drogi. Obecnie przedrynkowe badania z zakresu czynników ludzkich (human factors testing) zazwyczaj polegają na tym, że niewielka grupa klinicystów wykonuje pojedyncze, ściśle zdefiniowane zadanie w warunkach laboratoryjnych, a uzyskane wyniki uznaje się za wystarczającą walidację urządzenia. Tymczasem należałoby pójść znacznie dalej. Oprócz oceny wykonania pojedynczego zadania powinno się analizować, co ujawniają badania prowadzone metodami mieszanymi, obejmujące obserwację kontekstową i bezpośrednią analizę przebiegu pełnowymiarowych zabiegów klinicznych, połączone z ilościowymi pomiarami biomechanicznymi, takimi jak ocena postawy ciała, elektromiografia czy analiza ruchu. Dopiero takie podejście pozwala zrozumieć, jak dane urządzenie funkcjonuje podczas rzeczywistego czasu użytkowania przez rzeczywistych użytkowników, a nie jedynie podczas wykonywania izolowanego zadania w sztucznych warunkach.
Po wprowadzeniu urządzenia do praktyki klinicznej należałoby wykorzystać tę samą infrastrukturę raportowania zdarzeń niepożądanych oraz sytuacji potencjalnie niebezpiecznych, która od pokolenia służy monitorowaniu szkód wyrządzanych pacjentom przez konkretne modele urządzeń medycznych [13]. System ten powinien zostać celowo rozszerzony o rejestrowanie schorzeń i przeciążeń układu mięśniowo-szkieletowego związanych z określonymi urządzeniami i ich modelami. Ból barku chirurga nie jest bowiem mniej istotnym sygnałem ostrzegawczym niż zakażenie krwi u pacjenta. Jest jedynie zdarzeniem rozwijającym się wolniej i ujawniającym swoje skutki w dłuższej perspektywie czasu.
Co istotne, realizacja takiego podejścia nie wymaga w pierwszej kolejności nowego ustawodawstwa. Wymaga raczej poszerzenia definicji szkody stosowanej w już obowiązujących ramach inżynierii użyteczności i oceny czynników ludzkich. Równocześnie można wykorzystać wpływ, który już dziś posiadają systemy ochrony zdrowia oraz organizacje wspólnych zakupów sprzętu medycznego. Kryteria przetargowe, wymagania zakupowe i standardy certyfikacji opracowywane przez towarzystwa naukowe mogą zmieniać praktykę znacznie szybciej niż proces legislacyjny, prowadząc jednak do tego samego celu: uznania zdrowia operatora za integralną część bezpieczeństwa medycznego.
W tym sensie argument przedstawiony w tej książce wykracza daleko poza ergonomię rozumianą jako kwestia komfortu pracy. Jest to wezwanie do zmiany sposobu, w jaki definiujemy bezpieczeństwo wyrobów medycznych. Urządzenie nie powinno być uznawane za w pełni bezpieczne wyłącznie dlatego, że minimalizuje ryzyko dla chorego podczas pojedynczego zabiegu. Powinno również wykazywać, że nie powoduje przewlekłych uszkodzeń u klinicystów, którzy będą korzystać z niego codziennie przez dwadzieścia lub trzydzieści lat swojej kariery zawodowej. Dopiero wtedy można mówić o rzeczywiście zrównoważonym i odpowiedzialnym projektowaniu technologii medycznych.
Z tych rozdziałów wyłania się spójny argument inżynierii systemów, przedstawiony jednak językiem praktyka chirurgii. Jego przesłanie jest proste: właściwie ułożyć pacjenta, właściwie zorganizować zespół, właściwie ustawić operatora oraz wbudować w codzienną praktykę uporządkowane mechanizmy informacji zwrotnej, takie jak analiza FMEA, listy kontrolne i celowo zaprojektowane szkolenie. To właśnie one pozwalają systemowi uczyć się na zdarzeniach potencjalnie niebezpiecznych, zanim przekształcą się one w poważne zdarzenia niepożądane.
Autor pisze z perspektywy wielu dekad spędzonych wewnątrz tego systemu. Szczególną wartość mają przy tym szczere opisy własnych sytuacji granicznych i własnych błędów. Taka otwartość jest znacznie cenniejsza niż najbardziej dopracowany algorytm czy teoretyczny model. W chirurgii, podobnie jak w innych dziedzinach wysokiego ryzyka, postęp nie rodzi się wyłącznie z sukcesów. Rodzi się z uczciwego rozliczania niepowodzeń, analizowania błędów i wyciągania z nich praktycznych wniosków.
To głos człowieka, który sam wykonywał tę pracę, który skrupulatnie liczył swoje błędy, obserwował ograniczenia systemu i konsekwentnie próbował go ulepszać. Nie jest to opowieść kogoś stojącego z boku ani komentarz teoretyka. Jest to świadectwo chirurga, który przez lata gromadził doświadczenia, analizował dane i przekształcał zdobywaną wiedzę w rozwiązania mogące uczynić chirurgię bezpieczniejszą, bardziej efektywną i bardziej zrównoważoną zarówno dla pacjentów, jak i dla tych, którzy ich operują. To właśnie połączenie praktycznego doświadczenia, intelektualnej uczciwości oraz systemowego spojrzenia sprawia, że książka ta stanowi wartościowy wkład nie tylko w rozwój chirurgii laparoskopowej, lecz także w szerszą dyskusję o bezpieczeństwie, ergonomii i odporności współczesnych systemów opieki zdrowotnej.
Drugie, zaktualizowane wydanie tej książki ukazuje się w szczególnym momencie rozwoju chirurgii. Techniki małoinwazyjne i robotyczne, coraz częściej wspomagane przez sztuczną inteligencję oraz systemy podejmowania decyzji oparte na analizie danych, nieustannie zwiększają złożoność wymagań technicznych, poznawczych i ergonomicznych stawianych zespołom operacyjnym. Wraz z tym rozwojem rośnie również konieczność zapewnienia, aby systemy te pozostawały przejrzyste, zrozumiałe i rozliczalne wobec chirurgów oraz chorych, którzy powierzają im swoje bezpieczeństwo i zdrowie [14].
Każdy klinicysta sięgający po instrument laparoskopowy, każdy rezydent uczący się stabilnego prowadzenia kamery oraz każdy zespół odpowiedzialny za opracowywanie kolejnych standardów i list kontrolnych dla sali operacyjnej znajdzie na kartach tej książki przewodnik, który jest jednocześnie rzetelny naukowo, głęboko humanistyczny i wyjątkowo praktyczny.
Z prawdziwą przyjemnością i poczuciem zaszczytu polecam tę publikację czytelnikom.
Na koniec chciałbym złożyć serdeczne gratulacje Profesorowi Andrzejowi Komorowskiemu z Uniwersytetu Rzeszowskiego z okazji tego wyjątkowego osiągnięcia. Drugie wydanie książki jest szczególnym sukcesem samo w sobie. Oznacza bowiem, że pierwsze znalazło swoich czytelników, zostało wykorzystane w praktyce, poddane krytycznej ocenie przez środowisko chirurgiczne i spotkało się z oczekiwaniem na dalszy rozwój oraz aktualizację przedstawionych treści.
To, że to rozszerzone i uaktualnione wydanie ukazuje się równocześnie z niedawnym nadaniem Autorowi tytułu profesora nauk medycznych stanowi niezwykle trafny zbieg okoliczności. Oba te osiągnięcia są bowiem wyrazem tej samej drogi zawodowej oraz tych samych wartości, które przenikają całą książkę: szacunku dla rzetelnych dowodów naukowych, klinicznego osądu kształtowanego przez lata doświadczeń oraz autentycznej, konsekwentnej troski o dobro pacjentów i współpracowników.
Andrzeju, gratuluję.
Paul Barach, MD, MPH, FRCS (Ed), AUA
Thomas Jefferson University, Philadelphia, USA
Sheps Center for Health Services Research, University of North Carolina, USA
Piśmiennictwo
1. Park A., Lee G., Seagull F.J. i wsp.: Patients benefit while surgeons suffer: an impending epidemic. J. Am. Coll. Surg. 2010; 210(3): 306-313.
2. Barach P., Small S.D.: Reporting and preventing medical mishaps: lessons from non-medical near miss reporting systems. BMJ 2000; 320(7237): 759-763.
3. Braithwaite J., Wears R.L., Hollnagel E.: Resilient health care: turning patient safety on its head. Int. J. Qual. Health Care 2015; 27(5): 418-420.
4. Haynes A.B., Weiser T.G., Berry W.R. i wsp.: A surgical safety checklist to reduce morbidity and mortality in a global population. N. Engl. J. Med. 2009; 360(5): 491-499.
5. Baker D.P., Gustafson S., Beaubien J.M. i wsp.: Medical Teamwork and Patient Safety: The Evidence-Based Relation. AHRQ Pub. No. 05-0053. Agency for Healthcare Research and Quality, Rockville 2005.
6. Barach P., Phelps G.: Clinical sensemaking: a systematic approach to reduce the impact of normalised deviance in the medical profession. J. R. Soc. Med. 2013; 106(10): 387-390.
7. Undre S., Sevdalis N., Healey A.N. i wsp.: Teamwork in the operating theatre: cohesion or confusion? J. Eval. Clin. Pract. 2006; 12(2): 182-189.
8. Arulampalam T., Barach P.: Human factors in surgery: optimal surgical team proficiency and decision making. Bull R. Coll. Surg. Engl. 2023; 105(3): 128-133.
9. Epstein S., Sparer E.H., Tran B.N. i wsp.: Prevalence of work-related musculoskeletal disorders among surgeons and interventionalists: a systematic review and meta-analysis. JAMA Surg. 2018; 153(2): e174947.
10. Matern U., Waller P., Giebmeyer C. i wsp.: Ergonomics: requirements for adjusting the height of laparoscopic operating tables. JSLS 2001; 5(1): 7-12.
11. Wong S.W., Parkes A., Crowe P.: Ergonomic interventions to reduce upper limb musculoskeletal pain during robotic surgery: a narrative review. J. Robot. Surg. 2024; 18(1): 224.
12. U.S. Food and Drug Administration: Applying Human Factors and Usability Engineering to Medical Devices: Guidance for Industry and FDA Staff. 2016; IEC 62366-1:2015+AMD1:2020. Medical devices - Part 1: Application of usability engineering to medical devices.
13. Barach P., Small S.D.: Reporting and preventing medical mishaps: lessons from non-medical near miss reporting systems. BMJ 2000; 320(7237): 759-763.
14. Kim Y.W., Melzer A., Kim S., Barach P.: Promises and Perils of Artificial Intelligence in Surgery: The Critical Pathways for Successful Healthcare Outcomes. W: Karcz K., Nawrat Z., Gumbs A.A. (red.): Artificial Intelligence and the Perspective of Autonomous Surgery. Springer 2025.
Przypisy
[1] Park A, Lee G, Seagull FJ, Meenaghan N, Dexter D. Patients benefit while surgeons suffer: an impending epidemic. J Am Coll Surg. 2010;210(3):306-313.
[2] Barach P, Small SD. Reporting and preventing medical mishaps: lessons from non-medical near miss reporting systems. BMJ. 2000;320(7237):759-763.
[3] Braithwaite J, Wears RL, Hollnagel E. Resilient health care: turning patient safety on its head. Int J Qual Health Care. 2015;27(5):418-420.
[4] Haynes AB, Weiser TG, Berry WR, et al. A surgical safety checklist to reduce morbidity and mortality in a global population. N Engl J Med. 2009;360(5):491-499.
[5] Baker DP, Gustafson S, Beaubien JM, Salas E, Barach P. Medical Teamwork and Patient Safety: The Evidence-Based Relation. Literature Review. AHRQ Publication No. 05-0053. Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality; 2005.
[6] Barach P, Phelps G. Clinical sensemaking: a systematic approach to reduce the impact of normalised deviance in the medical profession. J R Soc Med. 2013 Oct;106(10):387-90. doi: 10.1177/0141076813505045. PMID: 24097963; PMCID: PMC3791099.
[7] Undre S, Sevdalis N, Healey AN, Darzi A, Vincent CA. Teamwork in the operating theatre: cohesion or confusion? J Eval Clin Pract. 2006;12(2):182-189.
[8] Arulampalam T, Barach P. Human factors in surgery: optimal surgical team proficiency and decision making. Bull R Coll Surg Engl. 2023;105(3):128-133.
[9] Epstein S, Sparer EH, Tran BN, et al. Prevalence of work-related musculoskeletal disorders among surgeons and interventionalists: a systematic review and meta-analysis. JAMA Surg. 2018;153(2):e174947.
[10] Matern U, Waller P, Giebmeyer C, Rückauer KD, Farthmann EH. Ergonomics: requirements for adjusting the height of laparoscopic operating tables. JSLS. 2001;5(1):7-12.
[11] Wong SW, Parkes A, Crowe P. Ergonomic interventions to reduce upper limb musculoskeletal pain during robotic surgery: a narrative review. J Robot Surg. 2024;18(1):224.
[12] U.S. Food and Drug Administration. Applying Human Factors and Usability Engineering to Medical Devices: Guidance for Industry and FDA Staff. February 3, 2016; IEC 62366-1:2015+AMD1:2020. Medical devices - Part 1: Application of usability engineering to medical devices.
[13] Barach P, Small SD. Reporting and preventing medical mishaps: lessons from non-medical near miss reporting systems. BMJ. 2000;320(7237):759-763.
[14] Kim YW, Melzer A, Kim S, Barach P. Promises and Perils of Artificial Intelligence in Surgery: The Critical Pathways for Successful Healthcare Outcomes. In: Karcz K, Nawrat Z, Gumbs AA, eds. Artificial Intelligence and the Perspective of Autonomous urgery. Cham: Springer; 2025.
