Przypisy

1 Brak autora [dalej: b.a.], Doniosła uchwała, "Trybuna Robotnicza" 1958, nr 47, s. 1.

2 Ibidem.

3 Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PZPR 1959-1962 [w:] Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC 1948-1982, oprac. J. Andrzejewski, Warszawa 1986, s. 124-166; Uroczystości milenijne 1966 roku. Sprawozdania urzędów spraw wewnętrznych, red. R. Murawski, Warszawa 1996.

4 Prezydium Krajowego Komitetu Społecznego Funduszu Budowy Szkół, Sekretariat Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, Instrukcja w sprawie społecznej akcji budowy 1000 szkół dla uczczenia Tysiąclecia Państwa Polskiego, Warszawa [grudzień] 1958.

5 W. Gomułka, Przemówienia, wrzesień 1957 - grudzień 1958, Warszawa 1959; idem, Przemówienia, styczeń 1963 - lipiec 1964, red. K. Kolasiński, Warszawa 1964; idem, Przemówienia, lipiec 1964 - grudzień 1966, Warszawa 1967; M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1963-1966, Warszawa 1999.

6 Komitet Przygotowawczy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, Polskie Tysiąclecie. Uchwała Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego akceptowana na posiedzeniu Rady Państwa w dn. 12 lutego 1960 r., "Kwartalnik Historyczny" 1960, nr 1, s. 3-9; Orędzie biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim (fragment), "Ethos" 1988, nr 1, s. 13-14.

7 B. Noszczak, Antymilenium. Konflikt państwa z Kościołem na tle obchodów tysiąclecia chrztu Polski (1956-1966/1967), Warszawa 2020.

8 Ł. Marek, "Kler to nasz wróg". Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na terenie województwa katowickiego w latach 1956-1970, Katowice 2009; D. Gucewicz, Próba sił? Rok 1966 w Gdańsku. Milenium kontra Tysiąclecie, Gdańsk 2014.

9 Pół wieku Milenium. Religijne, polityczne i społeczne aspekty obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski (1956-1966/1967), red. B. Noszczak, Warszawa 2017.

10 Ł. Polniak, Patriotyzm wojskowy w PRL w latach 1956-1970, Warszawa 2011.

11 M. Mazur, Polityczne kampanie prasowe w okresie rządów Władysława Gomułki, Lublin 2004; idem, Propagandowy obraz świata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956-1980. Model analityczno-koncepcyjny, Warszawa 2003.

12 M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2011.

13 Warto jednak zasygnalizować przynajmniej wybrane publikacje, które zostały wykorzystane w niniejszej pracy: M. Ordyłowski, Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego na Dolnym Śląsku [w:] Piastowsko-komunistyczna satysfakcja? Obchody rocznic historycznych i świąt państwowych na Śląsku po II wojnie światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2008; M. Raczyńska, Legitymizacja władzy w okresie gomułkowskim - symbole, wyobrażenia, praktyki. Analiza wybranych narracji towarzyszących programowi obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (1956-1966), "Oblicza Komunikacji" 2014, nr 7, s. 187-199; T. Leszkowicz, "Wychowanie na tradycjach" na szczeblu jednostek wojskowych LWP (1956-1980). Środki i metody oraz ich skuteczność w oddziaływaniu na pamięć zbiorową żołnierzy, "Polska 1944/1945-1989. Studia i Materiały" 2016, nr 14, s. 123-159; A. Dudek, Wybrane czynniki historyczne wpływające na politykę władz PRL [w:] Polityka czy propaganda. PRL wobec historii, red. P. Skibiński, T. Wiścicki, Warszawa 2009, s. 13-36; R. Habielski, Przeszłość i pamięć historyczna w życiu kulturalnym PRL. Kilka uwag wstępnych [w:] Polityka czy propaganda..., s. 87-115; D. Jarosz, Dni Oświaty, Książki i Prasy w systemie propagandy kulturalnej władz Polski Ludowej 1946-1956, "Polska 1944/1945-1989. Studia i Materiały" 2011, nr 10, s. 43-60; A. Chomiuk, Sienkiewiczowski rok 1966 w kontekście peerelowskiej polityki historycznej, "Pamiętnik Literacki" 2020, z. 3, s. 59-75; D. Magier, Cnoty republikańskie i patriotyzm w PRL, "Historia i Polityka" 2010, nr 4, s. 101-119; M. Wakar, Mit Ziem Odzyskanych - geneza i tropy w literaturze [w:] "Ziemie Odzyskane". W poszukiwaniu nowych narracji, red. E. Kledzik, M. Michalski, M. Praczyk, Poznań 2018, s. 127-143; B. Noszczak, Gomułka pod Grunwaldem, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2003, nr 10, s. 27-31; M. Gałęziewska, Świętowanie wybranych rocznic bitwy pod Grunwaldem formą komunikacji rytualnej państwa i narodu, "Kultura i Społeczeństwo" 2012, nr 4, s. 83-108; J. Durka, "Trybuna Ludu" i "Słowo Powszechne" a publicystyka regionu częstochowskiego wobec 100. rocznicy wybuchu powstania styczniowego [w:] Powstanie styczniowe w regionie częstochowskim i w województwie kaliskim (1863-1864), red. M. Trąbski, N. Morawiec, R.W. Szwed, Częstochowa 2014, s. 321-334; E. Rzeczkowska, W setną rocznicę. Obraz powstania styczniowego w wybranych peerelowskich tytułach prasowych, "Teka Komisji Historycznej" 2013, nr 10, s. 117-135; A. Młynarczyk-Tomczyk, "Wielka lekcja historii". Prezentacja Tysiąclecia Polski poprzez wystawy w latach 1960-1966/1967, Kielce 2022; A. Młynarczyk-Tomczyk, W kręgu polityki, nauki i popularyzacji. Obchody "Polskiego Tysiąclecia", Kielce 2019.

14 T. Krawczak, Partyjno-państwowa koncepcja obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego [w:] Milenium kontra Tysiąclecie 1966, red. K. Białecki, S. Jankowiak, J. Miłosz, Poznań 2007, s. 58-83; idem, Centralne władze partyjno-rządowe wobec Millenium [w:] Millenium polskie. Walka o rząd dusz, red. C. Wilanowski, Warszawa 2002, s. 9-19; F. Leśniak, Kulminacja obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w Wielkopolsce - rok 1966 [w:] Milenium kontra Tysiąclecie 1966..., s. 157-164; K. Komsta, Stosunek władz partyjnych i administracyjnych województwa gdańskiego do obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski [w:] Millenium polskie..., s. 42-49; A. Młynarczyk-Tomczyk, Operacja "Jodła". Plan zabezpieczenia imprez i uroczystości milenijnych w Kielcach i Wiślicy-Gorysławicach w 1ipcu 1966 roku oraz wybrane aspekty jego realizacji, "Almanach Historyczny" 2019, nr 21, s. 257-297; Z. Waszkiewicz; Polityka władz wobec Kościoła katolickiego w diecezji włocławskiej w latach 1945-1970 na przykładzie dekanatu czernikowskiego [w:] Kościół w obliczu totalitaryzmów. Zbiór studiów dla uczczenia XXV rocznicy męczeńskiej śmierci księdza Jerzego Popiełuszki. Toruń 16-17 X 2009 r., red. W. Polak et al., Toruń 2010, s. 367-423; K. Jaworska, Władza komunistyczna wobec obchodów Milenium Chrztu Polski w archidiecezji wrocławskiej, "Wrocławski Przegląd Teologiczny" 2017, nr 1, s. 49-60.

15 P. Skorut, Front Jedności Narodu. Od narodzin idei do upadku politycznego pozoru, Kraków 2015; S. Drabik, Religioznawstwo w działaniach Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli [w:] Ile z nauki, ile z ideologii? Religioznawstwo w PRL, red. L. Marek, R. Łętocha, Kraków 2021, s. 149-169; J. Sadowska, Sercem i myślą związani z Partią. Związek Młodzieży Socjalistycznej (1957-1976). Polityczne aspekty działalności, Warszawa 2010; M. Szumiło, Kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1956-1970. Portret zbiorowy, "Kwartalnik Historyczny" 2020, nr 2, s. 273-315; P. Donefner, Włodzimierz Sokorski jako prezes Radiokomitetu w latach 1956-1972. Pozycja polityczna w elicie władzy, "Polska 1944/1945-1989. Studia i Materiały" 2020, nr 18, s. 41-81; A. Micewski, Współrządzić czy nie kłamać? Pax i Znak w Polsce 1945-1976, Paris 1978; J. Gołota, Wojewódzki Komitet Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy w Olsztynie (1946-1966), "Komunikaty Mazursko-Warmińskie" 2011, nr 4, s. 635-667; A. Młynarczyk-Tomczyk, Kieleckie szkolnictwo w obchodach Tysiąclecia Państwa Polskiego 1957-1966/1967, "Almanach Historyczny" 2020, nr 22, s. 237-275.

16 K. Wałaszewski, Tysiąc szkół na Tysiąclecie. Szkoły Tysiąclecia - architektura, propaganda, polityka, Łódź 2018.

17 J. Gołota, Warszawskie "Tysiąclatki" [w:] Między historią polityczną a historią społeczną. Księga Jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Skrzypkowi w siedemdziesięciolecie urodzin, red. J. Gołota, Pułtusk-Olsztyn-Ostrołęka-Warszawa, s. 304-336; M. Łopuch, Szczecińskie szkoły tysiąclatki, "Przegląd Zachodniopomorski" 2014, z. 2, s. 115-133; J. Gołota, Opór w czynie - na kanwie budowy szkół - Pomników Tysiąclecia. Wydźwięk realny i medialny, "The Polish Journal of the Arts and Culture. New Series" 2020, nr 2, s. 11-26; S. Stępka, Społeczność wiejska wobec akcji budowy szkół Tysiąclecia (1958-1966) [w:] Wkład ruchu ludowego w przeobrażenia oświaty i szkolnictwa na wsi. Materiały z konferencji naukowej, która odbyła się w Kielcach w dniach 8-9 kwietnia 2002 r., red. M. Adamczyk, Z. Ratajek, Kielce 2002, s. 165-173.

18 Milenium czy Tysiąclecie, red. B. Noszczak, Warszawa 2006.

19 A. Skupień, Przebieg kościelnych obchodów Milenium w Archidiecezji Gnieźnieńskiej [w:] Milenium kontra Tysiąclecie 1966..., s. 130-138; M. Lubecka, Milenijny triumf polskiego Kościoła na przykładzie diecezji łomżyńskiej, "Studia Łomżyńskie" 2012, nr 22, s. 27-45; W. Rozynkowski, Obchody Milenium Chrztu Polski w Toruniu w świetle kroniki parafii św. Józefa, "Rocznik Toruński" 2020, nr 47, s. 247-257; W. Konopka, Uroczystość końcowa obchodów milenijnych diecezji chełmińskiej w Chełmży, "Rocznik Grudziądzki" 2013, nr 21, s. 255-265; P. Natanek, Obchody millenium w archidiecezji krakowskiej [w:] Studia i rozprawy ofiarowane profesorowi Tytusowi Górskiemu, red. S. Stabryła, R.M. Zawadzki, Kraków 2003, s. 151-163; G. Wejman, Milenium w administracji gorzowskiej, "Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie" 2013, z. 1/2, s. 279-300.

20 H.J. Muszyński, Przebaczenie i pojednanie pomiędzy Polakami i Niemcami jako dar i zadanie. W 50 lat po wymianie listów biskupów polskich i niemieckich, "Pedagogia Christiana" 2016, nr 1, s. 139-162; J. Gątarz, Orędzie biskupów polskich do niemieckich: milenijna droga Polski na zachód [w:] Zapomniany rok 1966. W XXX rocznicę obchodów Milenium Chrztu Polski, red. L. Mażewski, W. Turek, Gdańsk 1996, s. 46-56; E. Gigilewicz, Orędzie biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim [w:] Encyklopedia katolicka, red. E. Gigilewicz, t. 14, kol. 747-752; W. Chrzanowski, Prymas Stefan Wyszyński jako mąż stanu, "Ethos" 2002, nr 1/2, s. 251-259.

21 Tematyka obchodów Milenium Chrztu Polski wśród organizacji polonijnych (a także stosunek władz Polski Ludowej wobec nich) została szeroko omówiona m.in. w publikacji stanowiącej owoc obrad konferencji "Obchody Millenium na uchodźstwie - w pięćdziesiątą rocznicę", zorganizowanej 18 i 19 IV 2016 r. przez IPN (przy współudziale Senatu RP i Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego). Zob. Obchody Millenium na uchodźstwie - w 50. rocznicę, red. R. Łatka, J. Żaryn, Warszawa 2016.

Rozdział I. Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego w aspekcie organizacyjnym oraz ideologicznym

1 Archiwum Akt Nowych [dalej: AAN], Biuro Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego w Warszawie [dalej: BOK FN w Warszawie], 869, Uchwała Sejmu o Obchodach Tysiąclecia, "Biuletyn Komitetu Przygotowawczego Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego" 1958, nr 1, s. 3-4 [brak paginacji teczki, dalej: b.p.]; Ł. Polniak, Patriotyzm wojskowy w PRL..., s. 109.

2 Front Jedności Narodu stanowił instytucję społeczno-polityczną utworzoną w 1952 r. (do 1956 funkcjonował pod nazwą Frontu Narodowego). W jego skład wchodziły główne organizacje polityczne (PZPR, Stronnictwo Demokratyczne, Zjednoczone Stronnictwo Ludowe), związki zawodowe oraz organizacje społeczne. FJN był podporządkowany PZPR oraz realizował jej główne cele ideowe. Do najważniejszych zadań Frontu należały pomoc w przeprowadzaniu wyborów do Sejmu PRL i rad narodowych oraz patronat nad regionalnymi i ogólnopolskimi akcjami społecznymi. Kierownictwo nad instytucją sprawował Ogólnopolski Komitet FJN, którego władzą zwierzchnią był zazwyczaj przewodniczący lub zastępca przewodniczącego Rady Państwa PRL. Skład OK FJN w przeważającej większości wybierany był przez Centralną Komisję Porozumiewawczą Stronnictw Politycznych i Organizacji Społecznych (CKPSPiOS). Pozostałą część komitetu stanowili członkowie FJN dobierani z instancji terenowych oraz osoby posiadające szczególne zasługi dla nauki, sztuki i kultury. Szerokie spektrum zadań postawionych przed OK FJN obejmowało m.in. wybór członków do Sekretariatu i Prezydium OK FJN, określanie kierunku działań FJN, uchwalanie odezw i apeli, nawiązywanie kontaktów z organizacjami społecznymi, opracowywanie programów działania o zasięgu międzynarodowym i mobilizowanie społeczeństwa do ich wykonania, współpracę z organami administracji państwowej, reprezentowanie FJN na arenie międzynarodowej, a także podejmowanie współpracy ze swoimi odpowiednikami w innych krajach socjalistycznych. Zob. https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Front-Jednosci-Narodu;3902882.html, dostęp 6 V 2022 r.; P. Skorut, Front Jedności Narodu. Od narodzin idei do upadku politycznego pozoru, Kraków 2015, s. 146-147.

3 Podjęta przez Radę Państwa PRL uchwała w czytelny sposób eksponowała akcenty polityczne planowanych obchodów. Podkreślone w tekście dokumentu odzyskanie przez Polskę Ziem Zachodnich i Północnych stało się pretekstem do wyolbrzymienia doniosłości wydarzenia, jakim było wprowadzenie na ziemiach polskich ustroju socjalistycznego. Jedynym czynnikiem zdolnym do całkowitej przebudowy Polski w myśl nowych założeń ustrojonych uczyniono program polityczny Polskiej Partii Robotniczej i Krajowej Rady Narodowej. Zob. T. Krawczak, Partyjno-państwowa koncepcja obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego [w:] Milenium kontra Tysiąclecie 1966..., s. 59.

4 Zob. B. Noszczak, Antymilenium. Konflikt państwa z Kościołem..., s. 110, 112, 114-115.

5 AAN, BOK FN w Warszawie, 869, Skład Osobowy Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, "Biuletyn Komitetu Przygotowawczego Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego" 1958, nr 1, s. 19-21, b.p.

6 Zob. B. Noszczak, Antymilenium. Konflikt państwa z Kościołem..., s. 113.

7 AAN, BOK FN w Warszawie, 869, Regulamin Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego zatwierdzony na posiedzeniu Prezydium Komitetu 4 VI 1958 r., b.m., s. 1, b.p.

8 AAN, BOK FN w Warszawie, 869, Uchwała Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu w sprawie Włączenia się do Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, b.m., 28 IV 1958, s. 1-2, k. 212-213.

9 AAN, Akta Aleksandra Zawadzkiego, 423/IX-3, Stenogram z posiedzenia Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu i Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, 1958, b.m., s. 16.

10 AAN, BOK FN w Warszawie, 869, Protokół posiedzenia Prezydium Komitetu Przygotowawczego w dniu 1 VII 1958 r., b.m.d., s. 2, b.p.

11 Archiwum Państwowe w Lublinie [dalej: APL], Wojewódzki Komitet Frontu Jedności Narodu w Lublinie [dalej: WK FJN w Lublinie], 213, Sprawozdanie z działalności Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego i Komitetu Naukowego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przy OK FJN, b.m.d., s. 3-4, k. 80-81. Wykopaliska archeologiczne prowadzone w ramach kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego były szeroko komentowane na łamach prorządowych tytułów prasowych, dotyczyło to m.in. odkryć archeologicznych w Otalążku (pozostałości budynku mieszkalno-gospodarczego z okresu kultury przeworskiej), Kletnie (badania nad szczątkami zwierząt i ludzi z okresu paleolitycznego prowadzone w lokalnym kamieniołomie), Płocku (odsłonięcie szczątków budowli z okresu romańskiego), Pułtusku (poszukiwania osadnictwa okresu prehistorycznego), Netcie (badania cmentarzyska Jadźwingów), Nieporęcie (badania prehistorycznego cmentarzyska oraz pozostałości osadniczych z epoki brązu i żelaza) czy Gnieźnie (odkrycie płyty nagrobnej z inskrypcjami z okresu rządów Bolesława Chrobrego). Zob. PAP, Osada prasłowiańska sprzed półtora tysiąca lat, "Trybuna Ludu", 7 IX 1966, s. 5; PAP, Interesujące odkrycie archeologiczne na Dolnym Śląsku, "Trybuna Ludu", 5 XII 1966, s. 4; [b.a.], Archeologiczne "wykopki" na Mazowszu, "Sztandar Młodych", 25 VI 1966, s. 4; [b.a.], Tajemnicze cmentarzysko Jadźwingów, "Sztandar Młodych", 18 III 1966, s. 1; PAP, Starożytne cmentarzysko nad Zalewem Zegrzyńskim, "Życie Warszawy", 9 IX 1966, s. 4; PAP, Płytę i napis z czasów Bolesława Chrobrego odkryto w Gnieźnie, "Życie Warszawy", 12 IV 1966, s. 1.

12 AAN, Akta Aleksandra Zawadzkiego, 423/IX-3, Stenogram z posiedzenia Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu..., s. 13, b.p.

13 APL, WK FJN w Lublinie, 213, Sprawozdanie z działalności Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego..., s. 4-5, k. 81-82.

14 Zob. Ł. Polniak, Patriotyzm wojskowy w PRL..., s. 110.

15 Pierwsze wydanie pracy Stefana M. Kuczyńskiego Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411 miało miejsce w 1955 r. w ramach serii publikacji Komisji Wojskowo-Historycznej MON. Reedycja książki odbyła się w 1960 r. w związku z obchodami 550-lecia bitwy pod Grunwaldem - za publikację odpowiadał Wojskowy Instytut Historyczny.

16 APL, WK FJN w Lublinie, 213, Sprawozdanie z działalności Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego..., s. 6-7, k. 83-84.

17 AAN, Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie [dalej: KC PZPR], 237/VIII-677, Notatka w sprawie obchodów 550. rocznicy bitwy pod Grunwaldem, b.m.d, s. 1-6, k. 1-6; AAN, KC PZPR, 237/VIII-677, Przygotowania do uroczystości grunwaldzkich w dn. 15. VII. 1960 r., b.m.d., s. 2, k. 52; Ł. Polniak, Patriotyzm wojskowy w PRL..., s. 111.

18 AAN, BOK FN w Warszawie, 869, Komisja Koordynacji Inicjatywy Lokalnej, b.m.d., s. 1-6, b.p.

19 Uchwała podjęta na posiedzeniu Sejmu PRL z 25 II 1958 r. była inicjatywą niezależną od uchwały Rady Państwa z 18 II w sprawie ogłoszenia lat 1960-1966 okresem obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Jej głównym inicjatorem pozostawała jednak Rada Państwa, a projekt przedstawił jej przewodniczący Aleksander Zawadzki. W swoim przemówieniu Zawadzki całkowicie pominął rolę Kościoła w kształtowaniu państwowości polskiej, skupiając się na wiodącej roli dynastii piastowskiej, działalności PPR jako ugrupowania wysuwającego jedyną słuszną koncepcję rozwoju Polski oraz polityce PZPR rozbudowującej Polskę w oparciu o założenia socjalizmu. Zob. P. Fiktus, Dyskurs polityczno-prawny wokół obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego na przykładzie uchwał sejmowych [w:] Pół wieku Milenium..., s. 415-427.

20 AAN, BOK FN w Warszawie, 877, Komitet Naukowy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, b.m.d., s. 1-2, k. 64-65.

21 Prym w narracji tego typu wiodła prasa Stowarzyszenia "Pax". Chcąc zachować lojalność wobec katolicyzmu i władz kościelnych, a jednocześnie zapewnić o poparciu dla linii reprezentowanej przez partię i rząd, starano się zbudować wizję chrystianizacji wczesnośredniowiecznej Europy, będącą mieszaniną faktów historycznych oraz głównych założeń propagandowych PZPR. W ten sposób narodził się m.in. obraz polityki chrystianizacyjnej państwa Ottona I jako drogi politycznego podboju służącego nie tyle niesieniu wiary, co rozszerzaniu władzy państwowej: "Świadomie wybierali Mieszko i Dąbrówka metodę misyjną rzymską, jako zbawienną i politycznie korzystną, a metoda ta polegała na udzielaniu upoważnień papieskich, poddanym Stolicy Apostolskiej, niewchodzącym więc w żaden związek metropolitalny - oczywiście najbliższy, niemiecki. Metoda niemiecka, odziedziczona po Karolu Wielkim, który ją stosował do Sasów, i z kolei stosowana na wielką skalę wobec Słowian, była na wskroś polityczna i będąca na usługach interesu państwowego - w służbie aneksji na równi z marchiami" (T. Silnicki, Millenium, "Kierunki" 1966, nr 11, s. 7).

22 AAN, KC PZPR, 237/VIII-677, W sprawie obchodów Święta Odrodzenia w 1960 r. i 550. rocznicy bitwy pod Grunwaldem, Warszawa, czerwiec 1960 r., s. 2, k. 44.

23 Ibidem, s. 4-5.

24 AAN, Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury w Warszawie [dalej: COMUK], 3/150, Obchody Tysiąclecia. Informator, Warszawa 1962, s. 12-16, b.p.; AAN, Zbiór Kazimierza Rusinka, 73, Komisja Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przy Ministerstwie Kultury i Sztuki i Komisja Muzealna Komitetu Przygotowawczego, b.m.d., s. 7, b.p.

25 Zob. Ł. Polniak, Patriotyzm wojskowy w PRL..., s. 113-114; AAN, KC PZPR, 237/VIII-641, Program obchodów związanych z 630. rocznicą bitwy pod Płowcami, b.m.d., s. 2-5, k. 15-18.

26 Zob. B. Noszczak, Przygotowania do Milenium Chrztu Polski i Tysiąclecia Państwa Polskiego (1956-1965) [w:] Milenium czy Tysiąclecie..., s. 28; AAN, BOK FN w Warszawie, 872, Tezy. Tysiąclecie Państwa Polskiego, b.m.d., s. 1, b.p.

27 AAN, COMUK, 3/150, Obchody Tysiąclecia. Informator, Warszawa 1962, s. 21-22, b.p.; APL, WK FJN w Lublinie, 479, Pismo Sekretariatu OK FJN do Wojewódzkich Komitetów FJN w sprawie organizacji obchodów 20. rocznicy powstania PPR, Warszawa, 2 I 1962 r., s. 2, k. 59. O niebagatelnej roli, jaką najwyższe władze partyjne przywiązywały do przygotowań kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego, świadczą posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR z lat 1959-1962, poświęcone państwowym uroczystościom. Na spotkaniach poruszane były kwestie związane z organizacją rocznic wpisujących się w partyjną wizję historii, m.in. 90. rocznicy urodzin Włodzimierza Lenina (posiedzenie BP z 25 III 1960 r.), 43. rocznicy wybuchu rewolucji październikowej (­posiedzenie BP z 25 X 1960 r.), jubileuszu 300-lecia prasy polskiej (posiedzenie BP z 23 XII 1960 r.), 16. rocznicy wyzwolenia Warszawy (posiedzenie BP z 12 I 1961 r.), 16. rocznicy Układu o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim (posiedzenie BP z 21 III 1961 r.), 18. rocznicy utworzenia "ludowego" WP (posiedzenie BP z 3 X 1961 r.), 44. rocznicy wybuchu rewolucji październikowej (posiedzenie BP z 12 X 1961 r.), 20. rocznicy założenia PPR (posiedzenie BP z 18 XII 1961 r.), 17. rocznicy Układu o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej pomiędzy Polską a Związkiem Radzieckim (posiedzenie BP z 9 IV 1962 r.), 92. rocznicy urodzin Włodzimierza Lenina (posiedzenie BP z 9 IV 1962 r.), jubileuszu 70-lecia założenia Polskiej Partii Socjalistycznej (posiedzenie BP z 14 V 1962 r.), 18. i 20. rocznicy bitwy w Lasach Janowskich (posiedzenie BP z 29 V 1962 r.), 1000-lecia Gdańska (posiedzenie BP z 26 VI 1962 r.) i 20. rocznicy powstania "ludowego" WP (posiedzenie BP z 28 IX 1962 r.). Biuro Polityczne było także bezpośrednio zainteresowane wewnętrznymi sprawami KPOTPP. Przykładowo podczas obrad 13 i 14 XII 1960 r. omawiano problemy dotyczące przekształcenia tej instytucji w Komitet Naukowy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przy OK FJN. Zob. Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PZPR 1959-1962 [w:] Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC 1948-1982, oprac. J. Andrzejewski, Warszawa 1986, s. 140-162 i 164.

28 O randze wydarzenia świadczy także umieszczenie powstania styczniowego w przygotowanym przez KPOTPP Kalendarium historii Polski. Wiele osobistości związanych z powstaniem (m.in. Romuald Traugutt, ks. Stanisław Brzóska) znalazło swoje miejsce w sporządzonym przez ten sam komitet Poczcie wielkich Polaków. Zob. AAN, BOK FN w Warszawie, 877, Kalendarium historii Polski, b.m.d., s. 3, b.p.; AAN, BOK FN w Warszawie, 877, Poczet wielkich Polaków (projekt), b.m.d., b.p.

29 AAN, BOK FN w Warszawie, 874, Kronika obchodów Tysiąclecia, b.m., 1963, s. 1-4, b.p.

30 Ibidem, Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1963 r., b.m., 1963, s.1-3, b.p.

31 Zob. Ł. Polniak, Patriotyzm wojskowy w PRL..., s. 99-100.

32 AAN, KC PZPR, 237/VIII-903, Wykaz ważniejszych przedsięwzięć XX-lecia Polski Ludowej (wg planów zatwierdzonych przez egzekutywy KW), b.m.d., s. 1-8, k. 2-9.

33 APL, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie [dalej: KW PZPR w Lublinie], 2323, W sprawie dalszych obchodów XX-lecia PRL, Warszawa, listopad 1964 r., s. 1-2, k. 73-74.

34 AAN, BOK FN w Warszawie, 877, Wytyczne obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1966 r., Warszawa, grudzień 1965 r., s. 3, b.p.

35 Dokładne wytyczne w sprawie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego precyzował opracowany przez Sektor Propagandy Masowej Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR "Kalendarz najważniejszych imprez i obchodów w ostatnim roku Tysiąclecia". Zob. AAN, KC PZPR, 237/VIII-903, Kalendarz najważniejszych imprez i obchodów w ostatnim roku Tysiąclecia (sporządzonych przez centralne instancje organizacji społecznych oraz Wojewódzkie Komitety FJN), b.m.d., k. 11-47. W zbiorach AAN zachował się także kalendarz obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego o niemal identycznej nazwie omawiający - oprócz poszczególnych wydarzeń - także istotne imprezy sportowe i turystyczne, działalność odczytową oraz propagandę wizualną. Zob. AAN, KC PZPR, 237/VIII-903, Kalendarz najważniejszych imprez i obchodów w ostatnim roku Tysiąclecia (sporządzony na podstawie planów opracowanych przez centralne kierownictwa organizacji młodzieżowych i społecznych oraz Wojewódzkie Komitety FJN), b.m.d., s. 1-25, k. 48-73.

36 Stowarzyszenie aktywnie włączyło się w przygotowania i obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego. Instytucja ta zajmowała się głównie organizacją prelekcji, wykładów i odczytów poświęconych tematyce religioznawczej, kwestiom światopoglądowym, etyce, filozofii, przyrodoznawstwu oraz kulturze laickiej. W latach 1958-1966 na spotkaniach ze społeczeństwem poruszane były takie zagadnienia jak: "Państwo a Kościół", "Kościół a postęp społeczny", "Istota i funkcje społeczne religii", "Pochodzenie chrześcijaństwa", "Religia a nauka", "Etyka socjalistyczna", "Historia ateizmu", "O pojęciu literatury katolickiej", "Problem prawdziwości norm", "O problemach regulacji urodzeń", "Historia i podstawy ideowe szkoły świeckiej", "Romantyczna teoria religii", "Pochodzenie religii", "Kryzys etyki chrześcijańskiej", "Tolerancja w praktyce" oraz "Tysiąc lat Polski czy tysiąc lat Kościoła". W ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego SAiW uczestniczyło także w obchodach rocznicowych (np. obchodzonej w 1958 r. 300. rocznicy wypędzenia z Polski arian) oraz organizowało własne wydarzenia naukowe (m.in. przygotowaną przez krakowski oddział SAiW w 1958 r. wystawę poświęconą Władysławowi Spasowskiemu - nauczycielowi oraz propagatorowi wychowania młodzieży według wzorców marksistowskich). Zob. S. Drabik, Religioznawstwo w działaniach Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli, [w:] Ile z nauki, ile z ideologii? Religioznawstwo w PRL, red. Ł. Marek, R. Łętocha, Kraków 2021, s. 164-167.

37 AAN, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich. Rada Naczelna w Warszawie [dalej: TRZZ], 658, Notatka z rozszerzonego posiedzenia OK FJN dotycząca podsumowania dotychczasowych rezultatów akcji budowy szkół-pomników Tysiąclecia oraz powołania Społecznego Funduszu Budowy Szkół Tysiąclecia, b.m., 29 XI (brak roku), s. 2, b.p.; Polskie Tysiąclecie. Uchwała Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego akceptowana na posiedzeniu Rady Państwa w dn. 12 lutego1960 r., "Kwartalnik Historyczny" 1960, nr 1, s. 3-4; AAN, BOK FN w Warszawie, 876, Regulamin Odznaki Tysiąclecia (Ustanowionego uchwałą plenarnej sesji Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu z dnia 20 II 1960 r.), b.m.d., s. 1-2, k. 96-97.

38 Warto nadmienić, że swoista ofensywa medialna władz państwowych PRL spotkała się z kontrakcją ze strony środowisk emigracyjnych skupionych m.in. wokół Radia Wolna Europa. To właśnie na falach tej rozgłośni w okresie największego natężenia kampanii obchodów Tysiąclecia Polskiego wyemitowany został cykl wykładów poświęconych dziejom państwa polskiego. Miał on na celu przybliżenie słuchaczom wielu zagadnień związanych z polityczną historią Polski, rozwojem jej kultury, a także tradycjami chrześcijańskimi narodu polskiego. Słuchacze RWE mogli wysłuchać m.in. wykładów: "Historyczny rozwój polskiej demokracji" (ukazującego piastowskie źródła tradycji demokratycznych w Polsce oraz prezentującego Kazimierza Wielkiego jako prekursora polskiej demokracji); "O powstaniu styczniowym. Kartka z historycznego kalendarza" (popularyzującego polskie tradycje walki za "wolność naszą i waszą"); "O Polskim Millenium" (uwypuklającego znaczenie roku 966 w historii narodu polskiego) oraz "W 100. rocznicę powstania styczniowego" (na temat wystawy zorganizowanej przez Nowojorską Bibliotekę Publiczną, podczas której zaprezentowano dokumenty, druki oraz publikacje poświęcone powstaniu). Zob. A. Młynarczyk-Tomczyk, The History of the Millennium of Poland from the Perspective of Radio Free Europe's Broadcasts, 1960-1966, "Historiografias" 2022, nr 23, s. 11-14.

39 AAN, KC PZPR, 237/VIII-899, Instrukcja Sekretariatu OK FJN do komitetów FJN w sprawie organizacji ścisłej współpracy z komitetami PZPR, stronnictwami sojuszniczymi, przedstawicielami "ludowego" WP oraz zainteresowanymi organizacjami społecznymi akcji polityczno-propagandowych dotyczących obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego w okresie od 18 IV do 8 V 1966 r., b.m.d., s. 1, k. 128.

Rozdział I

Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego w aspekcie organizacyjnym oraz ideologicznym

1. Działalność Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego

Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego w latach 1960-1966 stanowiły jedną z najdłuższych i najbardziej nagłośnionych kampanii propagandowych okresu rządów Władysława Gomułki. Zaplanowano ja jako państwową alternatywę dla obchodzonych w latach 1956-1966 uroczystości Milenium Chrztu Polski. Religijny jubileusz zapoczątkowany Jasnogórskimi Ślubami Narodu 26 sierpnia 1956 r. został zainaugurowany przez prymasa Stefana Wyszyńskiego 5 maja 1957 r. ogłoszeniem Wielkiej Nowenny Narodu przed Tysiącleciem Chrztu Polski na lata 1957-1966. Długoterminowy charakter obchodów kościelnych spotkał się ze zdecydowaną kontrakcją czynników partyjno-rządowych, zmierzającą do dyskredytacji uroczystości zainicjowanych przez prymasa Wyszyńskiego. Do walki włączono cały aparat państwowy i partyjny, który już od 1958 r. przedsięwziął kroki związane z organizacją i promocją kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego. Obchody państwowe oficjalnie zainaugurowała uchwała Sejmu PRL z 25 lutego 1958 r., która explicite komunikowała historyczny charakter uroczystości. W dokumencie postawiono znak równości między dokonaniami pierwszych Piastów w zakresie tworzenia zrębów państwowości polskiej a dążeniami Polaków do budowy ojczyzny na fundamencie idei socjalistycznych1. Realizację szeroko zakrojonego programu uroczystości nadzorował Komitet Przygotowawczy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (KPOTPP, od grudnia 1960 - Komitet Naukowy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przy OK FJN) - instytucja powołana 3 marca 1958 r. przez Radę Państwa PRL oraz Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu.

Decyzja o utworzeniu KPOTPP zapadła 13 lutego 1958 r. na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR. Role instytucji powołujących Komitet miały przypaść Radzie Państwa PRL oraz OK FJN2. Głównym zadaniem postawionym przed KPOTPP było kierowanie działalnością lokalnych komitetów FJN w zakresie przygotowania obchodów (Rada Państwa zwróciła się do Sejmu o ustanowienie lat 1960-1966 okresem obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego dopiero 18 lutego 1958 r.)3. Oficjalną działalność Komitet rozpoczął 3 marca 1958 r. na mocy uchwały sejmowej z 25 lutego. W 1959 r. w przygotowania obchodów państwowych włączyły się aktywnie lokalne komitety FJN, przy których powoływano komisje tysiąclecia (na szczeblu wojewódzkim i powiatowym). Ogółem w komisjach wojewódzkich zasiadło 682 członków FJN, a w powiatowych i miejskich - 4762 działaczy4.

W skład KPOTPP - na którego czele stanął Tadeusz Kotarbiński, pełniący jednocześnie funkcję zwierzchnika Polskiej Akademii Nauk - weszły 42 osoby, związane przeważnie ze środowiskiem naukowym (m.in. Stanisław Arnold - sekretarz Wydziału Nauk Społecznych PAN, Witold Hensel - dyrektor Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN czy Stanisław Herbst - prezes Polskiego Towarzystwa Naukowego). Stronę partyjno-rządową reprezentowali m.in. minister szkolnictwa wyższego Stefan Żółkiewski, wiceminister obrony narodowej Janusz Zarzycki oraz wiceminister spraw zagranicznych Józef Winiewicz. W skład Komitetu weszli także przedstawiciele OK FJN, Centralnej Rady Związków Zawodowych (CRZZ), Związku Kółek i Organizacji Rolniczych, Ogólnopolskiego Komitetu Współpracy Organizacji Młodzieżowych (OKWOM), Ligi Kobiet, Towarzystwa Wiedzy Powszechnej (TWP), reprezentanci Prezydiów Miejskich Rad Narodowych Krakowa, Warszawy, Gniezna i Poznania, a także Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu5. Komitet obejmował początkowo siedem komisji problemowych: archeologiczną, finansową, historyczną, kontaktów naukowych z zagranicą, koordynacji inicjatywy lokalnej, muzealnictwa i popularyzacji; w toku prac wyłoniono trzy kolejne: grunwaldzką (w związku z przypadającą na 1960 r. 550. rocznicą bitwy pod Grunwaldem), wydawniczą oraz komisję ds. przygotowania setnej rocznicy powstania styczniowego (mającą za zadanie nakreślenie planu obchodów tego jubileuszu)6.

Zgodnie z regulaminem przyjętym na posiedzeniu Prezydium KPOTPP z 4 czerwca 1958 r. do głównych zadań Komitetu należało opracowanie programu obchodów jubileuszu, który następnie miał zostać przedłożony do akceptacji Radzie Państwa PRL. Instytucja nadzorowała także szeroko pojęte prace naukowe, związane m.in. z prowadzeniem badań (głównie historycznych) oraz ich popularyzacją, współpracą z zagranicznymi ośrodkami naukowymi oraz publikacją wydawnictw fachowych. Członkowie Komitetu koordynowali również wszelkie formy działalności na polu muzealnictwa oraz prac konserwatorskich. Dużą wagę przywiązywano do inicjatyw lokalnych związanych z obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego7. Komitet realizował główne wytyczne płynące z uchwały OK FJN z 28 kwietnia 1958 r., dotyczącej włączenia się FJN w obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, zgodnie z którą "Komitety Frontu Jedności Narodu powinny w ścisłym porozumieniu z radami narodowymi i organizacjami społecznymi opracować plany obchodów, przedstawiając swoje projekty i postulaty w tym zakresie radom narodowym, i popularyzować je wśród społeczeństwa oraz inicjować i popierać badania naukowe ze szczególnym uwzględnieniem regionów, zamierzenia kulturalne, dojrzałe inicjatywy popularyzatorskie, wydawnicze i inne związane z upamiętnieniem Tysiąclecia"8.

Celem KPOTPP było opracowanie planu obchodów jubileuszu zarówno w skali ogólnopolskiej, jak i lokalnej. Szerokie spektrum zainteresowań i problematyki podejmowanej przez poszczególne komisje miało zaowocować opracowaniem wszechstronnego projektu, uwzględniającego niemal wszystkie dziedziny kultury, sztuki, historii itp.

Szczególnie zaawansowane prace prowadziły komisje historyczna (z podkomisjami: językoznawczą, historii kultury i historii sztuki) oraz archeologiczna (głównie z racji narzucenia obchodom państwowym charakteru historycznego). W działalności pierwszej z nich - kierowanej przez Tadeusza Manteuffla - prym wiodły badania nad okresem wczesnośredniowiecznym. Niesłabnącym zainteresowaniem członków komisji cieszyły się zwłaszcza badania zmierzające do edycji źródeł dotyczących ziem polskich (m.in. o pochodzeniu bizantyjskim i arabskim). Wśród planowanych opracowań źródeł znalazły się pozycje takie jak Żywot św. Wojciecha oraz Roczniki Polskie, mające stanowić ciąg dalszy serii wydawniczej "Monumenta Poloniae Historica". Zgłoszony został także projekt wydania w 1960 r. Księgi Pamiątkowej Tysiąclecia. Tadeusz Kotarbiński, relacjonując postępy prac komisji historycznej na posiedzeniu Prezydium OK FJN i KPOTPP (w stenogramie nie podano daty posiedzenia), stwierdził, że nowe edycje źródeł historycznych "byłyby poważną pomocą w pracach archeologów, językoznawców, etnografów i przedstawicieli innych dyscyplin naukowych"9. Komisja historyczna zgłosiła postulaty wydania publikacji zbiorowej poświęconej dziejom Kościoła w Polsce (z zastrzeżeniem, że "postępowa" rola tej instytucji we wczesnym średniowieczu była sporna), czterotomowych Dziejów kultury oraz monografii dotyczącej historii wsi polskiej10. Wśród propozycji podkomisji historii sztuki znalazło się m.in. stworzenie dokumentacji sztuki romańskiej w Polsce.

Intensywną działalność na polu badawczym prowadziła także komisja archeologiczna, na której czele stanął Witold Hensel. Skupieni wokół niego naukowcy skoncentrowali się na opracowywaniu planów wykopalisk archeologicznych, a ich zainteresowaniem cieszyły się zwłaszcza okresy słowiański i piastowski. Wykopaliska dotyczące słowiańskich oraz wczesnośredniowiecznych ośrodków grodowych i religijnych zaplanowano w Opolu, Niemczy, Wrocławiu, Sanoku, Międzyrzeczu, Cedyni, Szczecinie, Wolinie, Kamieniu Pomorskim, Kołobrzegu oraz Gdańsku. Przewidziana została także kontynuacja badań w Poznaniu, Gnieźnie, Gieczu, Kruszwicy, Łęczycy, Stradowie, Krakowie, Przemyślu, Płocku i Chodliku11. Prace wykopaliskowe prowadzone w wielkich ośrodkach miejskich miały obalić "teorie o rzekomo wyłącznie decydującej roli napływowego elementu niemieckiego w powstaniu miast w Polsce"12. Komisja planowała wydać serię monografii naukowych dotyczących dokumentacji poszczególnych wykopalisk, wczesnośredniowiecznej numizmatyki oraz produkcji rolnej i rzemieślniczej. Przewidziano również wspólne badania archeologów oraz specjalistów innych dziedzin (historyków, etnografów, antropologów)13.

W związku ze zbliżającą się 550. rocznicą bitwy pod Grunwaldem ożywioną działalność prowadziła komisja grunwaldzka (współpracująca na tym polu z komitetami FJN). Do upamiętnienia jubileuszu wielkiej bitwy wezwało najpierw Prezydium OK FJN, które 7 lipca 1958 r. apelowało w sprawie budowy pomnika na Polach Grunwaldzkich. FJN zainicjował też zbiórki na tzw. Fundusz Grunwaldzki. Akcję wspierały komitety FJN, które w latach 1958-1959 prowadziły w całym kraju sprzedaż "cegiełek grunwaldzkich"14. Wśród inicjatyw zaproponowanych przez przedstawicieli komisji znalazły się m.in. plany filmowej adaptacji powieści Henryka Sienkiewicza Krzyżacy, a także wydanie monografii naukowej Stefana M. Kuczyńskiego pt. Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-141115. Konsultanci naukowi z ramienia komisji doradzali w wyborze projektu pomnika grunwaldzkiego oraz na planie filmowym Krzyżaków16. Jednak najważniejszym przedsięwzięciem, w które zaangażowano przedstawicieli komisji grunwaldzkiej KPOTTP, stały się centralne obchody 550. rocznicy bitwy pod Grunwaldem przypadające na 17 lipca 1960 r. (w ramach imprezy zaplanowany został ogólnopolski Zlot Młodzieży w dniach 1-17 lipca). Funkcję zastępcy ds. Komitetu Tysiąclecia i Komitetu Grunwaldzkiego przy komisji przygotowawczej uroczystości grunwaldzkich KC PZPR powierzono Józefowi Kalinowskiemu - sekretarzowi OK FJN. Obchodom centralnym towarzyszyć miały liczne imprezy w całym kraju, m.in. w Wolborzy (26 czerwca) oraz Krakowie (14 lipca)17.

Z racji ogólnopolskiego charakteru obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego niezwykle ważna była współpraca pomiędzy instytucjami na szczeblu centralnym a ich regionalnymi odpowiednikami. Nadzorowaniu różnych przedsięwzięć w terenie służyła działalność komisji koordynacji inicjatyw lokalnych. Jej głównym zadaniem stała się kooperacja z terenowymi komitetami FJN oraz pozostałymi komisjami KPOTPP w kwestii uregulowania aktywności w zakresie szeroko pojętej inicjatywy społecznej. Zakres prac komisji obejmował m.in. pomoc w budowie pomników, nadzorowanie działalności wydawniczej i popularyzatorskiej oraz kontrolowanie akcji czynów społecznych. Wśród licznych inicjatyw oddolnych koordynowanych przez członków komisji znalazły się przedsięwzięcia takie jak: budowa pomnika Bolesława Chrobrego w Gnieźnie, nakręcenie filmów popularnonaukowych o tematyce regionalnej w Zielonej Górze, Łodzi, Bydgoszczy i Warszawie, a nawet budowa statku pasażerskiego "Wielkopolanka"18.

W wyniku prac KPOTPP (a także jego współpracy z Wydziałem Propagandy i Agitacji KC PZPR) powstał szeroki program obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Pozostawał on w zgodzie z uchwałą Rady Państwa PRL z 18 lutego 1958 r. i uchwałą Sejmu PRL z 25 lutego tego roku, dotyczącymi organizacji obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego19. Oficjalny program kampanii został przedstawiony Radzie Państwa 12 lutego 1960 r. Obchody zainaugurowano 20 lutego na sesji plenarnej OK FJN. W tym samym roku (13-14 grudnia) Biuro Polityczne KC PZPR zadecydowało o rozwiązaniu KPOTPP i przekształceniu go w komitet naukowy działający przy OK FJN. Organ ten przyjął nazwę Komitetu Naukowego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (KNOTPP) i działał aż do zakończenia uroczystości państwowych w 1966 r. Na jego czele stanął ponownie Tadeusz Kotarbiński, a w skład weszli m.in. płk Jan Zamojski (przedstawiciel Wojskowego Instytutu Historycznego), Wiktor Kordowicz (kierownik Zakładu Historii Ruchu Ludowego przy Naczelnym Komitecie ZSL) oraz Ewa Maleczyńska (pracownik naukowy Uniwersytetu Wrocławskiego im. Bolesława Bieruta)20.

2. Program Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego

Silnie polityczny oraz antykościelny charakter obchodów państwowych, spowodowany wrogim kursem obranym wobec uroczystości milenijnych przez kierownictwo PZPR, zaowocował wyraźnym konfliktem na linii państwo-Kościół. Nadany obchodom Tysiąclecia Państwa Polskiego czytelny rys ideologiczny (propagowanie laickiej wersji historii) stanowić miał przeciwwagę dla kościelnej narracji historycznej. Zgodnie z założeniami organizatorów program opracowany przez KPOTPP podważał promowaną przez episkopat wersję historii, w której chrzest Mieszka I i jego dworu w 966 r. miał wyłącznie religijny charakter. Narracja władz państwowych (a także wszystkich kontrolowanych przez nie organizacji) promowała wizję historyczną, w której prym wiodły motywy polityczne (m.in. teoria chrystianizacji jako procesu państwowotwórczego, zmierzającego do rozciągnięcia politycznej kontroli nad nowo ochrzczonym ludem)21.

Przygotowany przez KPOTPP sześcioletni program państwowych obchodów obejmował zarówno wydarzenia o charakterze centralnym, jak i liczne imprezy regionalne - wykopaliska archeologiczne, sesje naukowe i popularnonaukowe, wystawy muzealne, budowy pomników oraz instalacji o charakterze komemoratywnym, a także czyny społeczne.

Pierwszy rok kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego zaplanowany został pod hasłem obchodów 550. rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Jej głównym punktem stały się centralne uroczystości na Polach Grunwaldzkich z udziałem przedstawicieli najwyższych władz partyjnych i państwowych, które zaplanowano na 15-17 lipca 1960 r. Imprezę poprzedzić miało "masowe zgromadzenie ludności, z udziałem delegacji z całego kraju, połączone ze zlotem młodzieży"22 (ogólnopolski Zlot Młodzieży Polskiej odbywający się w dniach 1-17 lipca). Obchody centralne uzupełniały liczne imprezy o charakterze lokalnym, m.in. "Dni Młodości" (zorganizowane w dniach 6-22 lipca przy współudziale Związku Harcerstwa Polskiego, Związku Młodzieży Socjalistycznej i Zrzeszenia Studentów Polskich), uroczyste capstrzyki w zakładach pracy (z udziałem organizacji młodzieżowych i Ligi Przyjaciół Żołnierza), wiece, festyny ludowe, akademie i wieczornice poświęcone obchodom Święta Odrodzenia oraz rocznicy bitwy grunwaldzkiej23. Celebracji 550-lecia bitwy pod Grunwaldem służyły także inicjatywy kulturalne, np. wystawa "550-lecie Bitwy pod Grunwaldem" (Malbork), oraz uroczystości o charakterze historycznym, takie jak 600-lecie Szczytna, 650-lecie Słupska i 800-lecie Pucka. Tematyki historycznej dotyczyły sesje naukowe zorganizowane przez Instytut Zachodni w Poznaniu (maj 1960) oraz wspólnie przez KPOTPP i PAN (czerwiec 1960), a także liczne wystawy (m.in. "Tysiąclecie Ziem Zachodnich", "Wystawa Wyzwolenia", "Ogólnopolska Wystawa Plastyki"). W obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego wpisano nawet 150. rocznicę urodzin Fryderyka Chopina (dla uczczenia której zaplanowane zostały XV Festiwal Chopinowski w Dusznikach oraz VI Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina) i 100. rocznicę urodzin Ignacego Paderewskiego24.

W 1961 r. jako główny punkt obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przewidziano uroczystości związane z 630. rocznicą bitwy pod Płowcami, które podzielono na trzy etapy: okres od lipca do września, centralne obchody przypadające na 24 września oraz okres do końca roku. Akcji towarzyszyć miała szeroko zakrojona kampania czynu społecznego związanego m.in. z budową szkoły-pomnika Tysiąclecia w Płowcach, postawieniem pamiątkowego cokołu ku czci poległych na polu bitwy oraz rozwojem infrastruktury turystycznej. Z okazji obchodów przewidziany został także masowy wiec okolicznej ludności (ok. 10 tys. uczestników) z udziałem m.in. działaczy ZMS, ZHP oraz ZMW. W ramach uroczystości podjęto inicjatywy krajoznawczo-turystyczne, obejmujące np. młodzieżową wycieczkę historycznym "Szlakiem Łokietka"25. Uroczystości związane z bitwą pod Płowcami nie stanowiły jedynego wydarzenia o charakterze rocznicowym, które zamierzano uczcić w 1961 r. Do obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego włączono wiele innych jubileuszy, w tym 40. rocznicę III powstania śląskiego, 175-lecie urodzin Joachima Lelewela, 300. rocznicę wydania pierwszego polskiego tytułu prasowego czy 350-lecie urodzin Jana Heweliusza. Obchodom towarzyszyły sesje naukowe ("Rola Łodzi i okręgu łódzkiego w historii rozwoju Państwa Polskiego", "Dzieje wczesnośredniowieczne Gdańska i Pomorza Gdańskiego"), imprezy artystyczne oraz kulturalne, m.in. wystawy "300 lat prasy polskiej" i "Historia kultury Żydów", Tydzień Ziemi Łódzkiej czy Dni Raciborza26.

Niebagatelna liczba rocznic historycznych świętowanych w ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przypadła również na rok 1962. W programie wydarzeń szczególną rolę przyznano 1000. rocznicy założenia Gdańska, którą połączono z wieloma innymi wydarzeniami towarzyszącymi. Centralne uroczystości związane z gdańskim jubileuszem zaplanowano na 21 i 22 lipca. Jednym z najważniejszych elementów miała się stać manifestacja pod hasłem "X wieków Gdańska", której towarzyszyła impreza rocznicowa na Wester­platte, związana z obchodami Święta Odrodzenia. W klimacie Tysiąclecia Państwa Polskiego zorganizowano także liczne uroczystości w pozostałych miastach polskiego Wybrzeża, m.in. obchody pod nazwą "Tysiąc lat Polski nad Bałtykiem" w Koszalinie. Podniosły charakter nadano również jubileuszowi 20-lecia PPR. Obchodom Tysiąclecia Państwa Polskiego, podobnie jak w latach poprzednich, towarzyszyły wydarzenia o charakterze naukowym, kulturalnym i artystycznym, m.in. wykłady i odczyty na temat działalności PPR, Gwardii i Armii Ludowej oraz radzieckich oddziałów partyzanckich, prowadzone z udziałem działaczy FJN, żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego, a także miejscowych działaczy społecznych. Wśród innych wydarzeń znalazły się celebracja 100. rocznicy założenia Muzeum Narodowego w Warszawie oraz 150-lecia śmierci Hugona Kołłątaja, a także inauguracje "Roku Ziemi Mazowieckiej" i "Roku Ziemi Kieleckiej" (uzupełnione o sesje naukowe, prelekcje, ekspozycje muzealne, wystawy popularyzujące tematykę regionalną, zloty młodzieży itp.)27.

Rok 1963 zajął szczególne miejsce w kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego. Wynikało to głównie z przypadającej wówczas 100. rocznicy wybuchu powstania styczniowego. Z uwagi na narodowowyzwoleńczy charakter zrywu, a także jego "ideologiczną" zgodność z linią PZPR obchody miały podniosły charakter (świadczy o tym powołanie w strukturach KPOTPP osobnej komisji do opracowania programu rocznicy)28. W ramach szeroko zakrojonych uroczystości na terenie całego kraju zaplanowane zostały liczne akademie, apele oraz wystawy. Wśród nich szczególne miejsce zajęły uroczysta inauguracja obchodów w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej z udziałem przedstawicieli kierownictwa PZPR, rządu, OK FJN i pozostałych ugrupowań politycznych (22 stycznia), odsłonięcie pomnika ku czci Romualda Traugutta w Warszawie (21 stycznia) oraz otwarcie wystawy zorganizowanej przez Muzeum Historyczne Miasta Warszawy. Sesje naukowe oraz okolicznościowe prelekcje (przy współudziale lokalnych komitetów FJN) zaplanowane zostały także w Krakowie, Olsztynie, Poznaniu i Toruniu. Program uroczystości przewidywał ich kontynuację również w roku następnym. Powstańczy jubileusz zamierzano uczcić m.in. celebracjami 100. rocznicy bitwy pod Krzykawką (maj) oraz 100-lecia założenia I Międzynarodówki. Na równi z rocznicą powstania styczniowego w 1963 r. czczono 20-lecie utworzenia "ludowego" Wojska Polskiego. Rocznicę tę wpisano w obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, a towarzyszyło jej wiele imprez tematycznych o charakterze lokalnym i centralnym. Wojskowy jubileusz uzupełniły m.in. centralna akademia zorganizowana przez OK FJN z okazji rocznicy bitwy pod Lenino (11 października), XX Sesja Naukowa PAN poświęcona zagadnieniom "wojny wyzwoleńczej narodu polskiego" oraz obchody 20. rocznicy niemieckiej pacyfikacji Zamojszczyzny29. Na rok 1963 r. przypadły ponadto wydarzenia lokalne, takie jak 900-lecie Grudziądza, 750-lecie Stargardu, 750-lecie Rybnika, 700-lecie Żywca, 900-lecie Ciechanowa i 850-lecie Trzebnicy. W tym samym roku zaplanowano też obchody Roku Ziemi Białostockiej oraz 600-lecia założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego (imprezy z tej okazji przewidziane zostały na rok akademicki 1963/1964)30.

Charakter monumentalny przybrały przypadające na 1964 r. uroczystości z okazji 20-lecia PRL. Wybitnie propagandowy wydźwięk tego wydarzenia czynił z niego jeden z najgłośniejszych (zaraz po kulminacyjnych obchodach 1966 r.) elementów kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego. Organizacja obchodów nastręczała jednak wielu problemów związanych chociażby z silnie politycznym charakterem rocznicy, a zasadność jej włączenia w obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego kwestionowana była nawet przez członków KPOTPP (m.in. Tadeusza Kotarbińskiego). Za centralny punkt celebracji 20-lecia PRL przyjęta została data 22 lipca 1964 r. Stanowiła ona symboliczne nawiązanie do ustanowionego dwadzieścia lat wcześniej Manifestu PKWN. Z okazji jubileuszu zaplanowano zaproszenie przywódców partii komunistycznych Związku Radzieckiego, NRD i Czechosłowacji - Nikity ­Chruszczowa, Waltera Ulbrichta oraz Antonina Novotnego. Centralnym akcentem rocznicy miała być uroczysta akademia w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie (21 lipca) oraz defilada z udziałem wojska i młodzieży (22 lipca). Obchody rozpropagowała szeroko zakrojona akcja agitacyjna, którą rozpoczęto już tydzień przed oficjalnymi uroczystościami (obejmowała ona m.in. akademie, wiece, apele i dekoracje najbardziej zasłużonych pracowników)31. Przez cały rok organizowane były również liczne wydarzenia rocznicowe o charakterze lokalnym, w tym sesje i seminaria naukowe (np. zaplanowana na czerwiec sesja pt. "Wyzwolenie Białostocczyzny przez Armię Radziecką. Współdziałanie mieszkańców z partyzantką radziecką", przygotowana przez Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej), wystawy (np. ekspozycja "Osiągnięcia budownictwa w XX-leciu PRL"), konkursy (m.in. konkurs pamiętnikarski "Moje dwudziestolecie", zorganizowany przez redakcję "Głosu Robotniczego"), wydarzenia kulturalne (w tym II Ogólnopolski Festiwal Piosenki Polskiej, któremu patronowały TRZZ, Powiatowa i Miejska Rada Narodowa w Opolu oraz opolska Rozgłośnia Polskiego Radia), imprezy sportowe (np. Stołeczna Spartakiada XX-lecia) oraz zloty (np. Zlot Młodzieży Polskiej z okazji 20-lecia Polski Ludowej)32.

Imprezy z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego zaplanowane na rok 1965 stanowiły kontynuację obchodów 20-lecia PRL. Jako ich motyw przewodni przyjęto proces wyzwalania ziem polskich spod okupacji niemieckiej. Organizatorzy kampanii położyli także silny akcent na problematykę utrwalania polskości Ziem Zachodnich i Północnych. Wśród licznych wydarzeń znalazły się rocznice wyzwolenia poszczególnych miast i części kraju oraz bitew (m.in. zdobycia Wału Pomorskiego oraz sforsowania Odry i Nysy Łużyckiej), uroczyste obchody Święta Zwycięstwa (9 maja), a także liczne imprezy lokalne. Program ten uzupełniono o wystawy (np. wystawę "Ziemie Zachodnie i Północne w XX rocznicę zwycięstwa nad faszyzmem" zorganizowaną w Zielonej Górze), sesje i seminaria naukowe (m.in. sesję "Ofensywa wyzwoleńcza Armii Radzieckiej i Ludowego Wojska Polskiego" przygotowaną w styczniu 1965 r. przez Wojskowy Instytut Historyczny w Warszawie), akademie (m.in. akademię z okazji wyzwolenia Katowic z 27 stycznia), sesje rad narodowych (m.in. uroczystą sesję Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie z 17 stycznia) oraz imprezy masowe (m.in. manifestację społeczeństwa Opolszczyzny pod pomnikiem Bohaterów Armii Radzieckiej w Mikolinie zaplanowaną na 9 maja)33.

Kulminacją kampanii obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego miał być rok 1966. W konfrontacji z jubileuszowymi obchodami kościelnymi imprezy przewidziane w ramach uroczystości państwowych miały mieć szczególnie podniosły charakter oraz stanowić atrakcyjną alternatywę dla uroczystości organizowanych przez episkopat. W stworzenie planu świeckich obchodów na rok 1966 zaangażowało się - oprócz KPOTPP - wiele instytucji partyjnych i państwowych, m.in. KC PZPR oraz TRZZ. W szeroko zakrojoną akcję propagandową włączono zarówno członków partii i FJN, jak i działaczy pozostałych ugrupowań politycznych (m.in. Stronnictwa Demokratycznego i ZSL), organizacji młodzieżowych (m.in. ZMS, ZMW i ZHP) i społecznych, a także historyków. Program obchodów państwowych zakładał zdominowanie ich przez wydarzenia rocznicowe i kulturalne o charakterze polityczno-historycznym. Do największych imprez zaplanowanych na finalny rok kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego należały m.in. uroczyste posiedzenie Sejmu PRL z 21 lipca, defilada wojskowa połączona z pochodem młodzieży przewidziana na 22 lipca, obchody pierwszomajowe oraz Kongres Kultury Polskiej (pierwotnie zaplanowany na maj lub czerwiec, ostatecznie zorganizowany w październiku), a także jubileusze historyczne. Na liście ogólnokrajowych rocznic znalazły się m.in. obchody 500. rocznicy podpisania II pokoju toruńskiego, 21. rocznicy forsowania Odry i Nysy Łużyckiej przez I i II Armię WP, 100. rocznicy urodzin Juliana Marchlewskiego oraz 45. rocznicy III powstania śląskiego34. Na ten rok zaplanowano także celebracje 25. rocznicy powołania "ludowego" WP, 49. rocznicy wybuchu rewolucji październikowej, Dni Morza (czerwiec), Dni Oświaty, Książki i Prasy (maj), Święta Ludowego (29 maja), dożynek, 22. rocznicy powstania PKWN (główne uroczystości w lipcu), 16. rocznicy traktatu pomiędzy PRL a NRD o ustanowieniu granic na Odrze i Nysie Łużyckiej, 27. rocznicy wybuchu II wojny światowej, a także 30. rocznicy zawarcia Układu o Przyjaźni, Współpracy i Wzajemnej Pomocy między PRL a Związkiem Radzieckim (21 kwietnia)35. Rok 1966 uświetnił ponadto szeroko zakrojony konkurs o tematyce historyczno-krajoznawczej pod nazwą "Przez X wieków Polski", mający promować "postępowe" wydarzenia, postacie i tradycje historyczne w skali lokalnej. Specjalną akcję służącą upowszechnianiu laickich koncepcji historycznych zaplanowało Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli. Miała ona przybrać formę serii organizowanych w całym kraju odczytów i prelekcji (20 tys.) wygłoszonych przez 2500 lektorów SAiW36.

Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego zamierzano także uświetnić poprzez organizację cyklicznych inicjatyw o charakterze wieloletnim. Wpisywały się w nie: akcja budowy szkół-pomników Tysiąclecia Państwa Polskiego (pod hasłem "Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego"), inicjatywa zalesiania i zakrzewiania Polski, a także akcja przyznawania Odznak i Medali Tysiąclecia. Pierwsze z przedsięwzięć koordynował Stołeczny Fundusz Budowy Szkół oraz kierujący nim Krajowy Komitet SFBS. Od 1966 r. zbiórkę środków pieniężnych na cele oświatowe kontynuował Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów - instytucja powstała w wyniku połączenia SFBS i Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy. W skład Komitetu Krajowego SFBS weszły aż 234 osoby, a na jego czele stanął marszałek Sejmu PRL Czesław Wycech. Pod egidą OK FJN i KPOTPP rozplanowano także na lata 1960-1966 akcję masowego sadzenia drzew i krzewów, która zakładała zasadzenie 100 mln drzew oraz 60 mln krzewów. W jej ramach przewidziane zostały inicjatywy takie jak sadzenie tzw. dębów Tysiąclecia w lokalizacjach historycznych, porządkowanie ulic i osiedli miejskich, rozwój infrastruktury kulturalnej oraz opieka nad zabytkami historii i kultury. Trzecia z wymienionych inicjatyw - akcja przyznawania Odznak Tysiąclecia została zapoczątkowana decyzją OK FJN z 20 lutego 1960 r., a realizowana była w latach 1962-1966. Zgodnie z postanowieniami naczelnych władz FJN odznakę otrzymywać mieli wyróżniający się działacze Frontu (w tym członkowie PZPR, ZSL, SD, ale także osoby bezpartyjne). Państwowe wyróżnienie stanowiło formę uhonorowania wkładu w obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, np. zaangażowania w zbiórkę na rzecz SFBS, akcję zalesiania i zakrzewiania Polski, działalność naukową i kulturalną oraz realizację regionalnych inicjatyw wpisanych w obchody państwowe. Odznaki Tysiąclecia przyznawano także przedstawicielom Polonii współpracującym z komitetami FJN37.

Warto nadmienić, że organizacja obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego miała być sprawdzianem dla władz państwowych, które próbowały stworzyć w mediach masowych (zarówno na użytek obywateli, jak i środowisk zagranicznych) wrażenie powszechnego poparcia tej inicjatywy ze strony społeczeństwa38. Stąd zaangażowanie nie tylko działaczy PZPR, FJN i ugrupowań politycznych koncesjonowanych przez władze państwowe, ale także wielu organizacji o charakterze dalekim od politycznego, takich jak CRZZ, TRZZ, TWP, Towarzystwo Historyczne, Polskie Towarzystwo Archeologiczne, SAiW, a nawet ZHP. W obchody włączono także wojsko - w postaci stu lektorów Głównego Zarządu Politycznego WP. Za przykład może posłużyć instrukcja opracowana przez OK FJN dla lokalnych komitetów Frontu, dotycząca współpracy z innymi organizacjami i instytucjami państwowymi zaangażowanymi w organizację imprez państwowych w 1966 r. Autorzy dokumentu jasno sprecyzowali motywy swojego działania: "Akcje ta mają na celu uzyskanie masowego poparcia społeczeństwa dla programu budownictwa socjalistycznego w Polsce, podkreślenie osiągnięć Polski Ludowej we wszystkich dziedzinach i zespolenia z Macierzą Ziem Zachodnich i Północnych, uwypuklenie wagi naszego zwycięstwa nad hitlerowskim najeźdźcą. Mają być manifestacją naszego protestu przeciwko siłom międzynarodowego imperializmu i reakcji, a zwłaszcza zachodnioniemieckim militarystom i odwetowcom"39.

Dalsza część w wersji pełnej

Wstęp

Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego stanowiły jedną z najgłośniejszych oraz najszerzej zakrojonych akcji propagandowych PRL w okresie rządów Władysława Gomułki (lata 1956-1970). Inicjatywa ta obliczona została na zdominowanie oraz wyraźne zdyskredytowanie przypadających na lata 1956-1966 kościelnych uroczystości Milenium Chrztu Polski. Nadzorowaną przez najwyższe instancje władz partyjnych i państwowych akcję (nad jej przebiegiem bezpośrednio czuwał Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu, a ideologiczny charakter wytyczył Komitet Centralny PZPR) zainicjowała uchwała Sejmu PRL z 25 lutego 1958 r. Dokument ten wyznaczał na okres obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego lata 1960-1966. Celem kampanii stało się nie tylko organizowanie imprez i wydarzeń konkurujących z przygotowywanymi przez polski episkopat obchodami milenijnymi, lecz także wpisywanie ich w sztywne ramy ideologiczne. Zakładano, że planowane celebracje "przypomną [...] chlubne dzieje budowy i rozwoju państwa pierwszych Piastów, ukażą dziedzictwo twórczej myśli politycznej, która w ciągu dziesięciu wieków była czynnikiem umacniającym wspólnotę narodu i jednoczącym jego wysiłki w obronie ojczyzny, a później w walkach o jej wyzwolenie"1. Tysiąclecie Państwa Polskiego stanowić miało ponadto symbol masowego poparcia społeczeństwa dla polityki PZPR, jej osiągnięć oraz propagowanej wizji historii Polski. Na łamach "Trybuny Robotniczej" przekonywano: "Obchody tysiąclecia państwa polskiego staną się podniosłą manifestacją wspólnoty całego polskiego społeczeństwa skupionego we Froncie Jedności Narodu, zacieśnią więź braterską między społeczeństwem w kraju a rodakami na całym świecie. Obchody tysiąclecia dodadzą nam nowych sił dla dalszego rozwoju naszej ludowej ojczyzny"2. Ośmiolecie zapoczątkowane wspomnianą uchwałą obfitowało w działania mające na celu promowanie upolitycznionego obrazu dziejów państwa polskiego. Program centralnych obchodów państwowego jubileuszu współtworzyły m.in. 550-lecie bitwy pod Grunwaldem (1960), 100-lecie powstania styczniowego (1963-1964), 600. rocznica założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego (1963-1964) oraz 20-lecie PRL (1964-1965). Kulminacją akcji stały się rocznice, święta oraz wydarzenia kulturalno-artystyczne celebrowane w roku 1966.

Ze względu na szerokie spektrum zagadnienia konieczne jest wieloaspektowe omówienie problematyki centralnych obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, a zatem stworzenie także rozległej bazy źródłowej. Obejmuje ona zarówno materiały archiwalne, jak i źródła drukowane (m.in. wspomnienia i przemówienia czołowych polityków) oraz prasowe (stanowiące główny trzon bazy źródłowej).

Kwerenda archiwalna przeprowadzona na potrzeby niniejszej pracy zaowocowała zebraniem bogatego materiału źródłowego zgromadzonego w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowym w Lublinie, a także Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Baza materiałowa zbudowana na podstawie dokumentacji znajdującej się w zasobach AAN objęła następujące zespoły: Akta Aleksandra Zawadzkiego (seria: Front Jedności Narodu), Biuro Naczelnej Rady Odbudowy Warszawy i Rady Głównej Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy w Warszawie (seria: Dział Organizacyjny), Biuro Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego w Warszawie (seria: Komitet Przygotowania oraz Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego), Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury w Warszawie (seria: Spis zdawczo-odbiorczy nr 3. Dział Wydawniczy COMUK), Klub Inteligencji Katolickiej. Stowarzyszenie zarejestrowane w Warszawie (seria: Działalność intelektualna, wychowawcza, ekumeniczna KIK), Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Komitet Centralny w Warszawie (seria: Wydział Propagandy i Agitacji - nr serii: 1.8.3), Ministerstwo Kultury i Sztuki w Warszawie (seria: Gabinet Ministra), Ministerstwo Oświaty w Warszawie (serie: Gabinet Ministra, Departament Opieki nad Dzieckiem i Wychowania Pozaszkolnego), Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich. Rada Naczelna w Warszawie (serie: Komisja Propagandowo­-Wydawnicza, Komisja Społeczno-Kulturalna), a także Zbiór Kazimierza Rusinka (seria: Obchody rocznicowe). Przydatnych do analizy obchodów ­Tysiąclecia Państwa Polskiego informacji źródłowych dostarczyły także materiały zgromadzone w dwóch zespołach Archiwum Państwowego w Lublinie: Wojewódzki Komitet Frontu Jedności Narodu w Lublinie (seria: Spis roboczy) oraz Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie (nr 1266, serie: Wydział Propagandy, Sekretariat i Kancelaria I Sekretarza). W toku kwerendy archiwalnej prowadzonej pod kątem obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przebadane zostały także zasoby Archiwów Państwowych w Warszawie i Katowicach. Materiałów uzyskanych tą drogą nie uwzględniono jednak w niniejszej publikacji - daleko idąca centralizacja instytucji partyjnych i państwowych w dobie PRL powodowała, że wytyczne centralnych instytucji państwowych i organizacji partyjnych bardzo często powielane były w instrukcjach wydawanych na szczeblu lokalnym. Wykorzystano natomiast materiały zgromadzone w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej. Obejmują one dokumentację przechowywaną w oddziałowych archiwach IPN w Warszawie (zespoły: Komenda Główna Milicji Obywatelskiej w Warszawie 1944-1990, Ministerstwo Edukacji Narodowej od 1950, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie [1944] 1954-1990), Gdańsku (zespół: Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Gdańsku [1945] 1983-1990), Krakowie (zespół: Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Krakowie [1945] 1983-1990), Łodzi (zespół: Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Łodzi [1945] 1983-1990), Wrocławiu (zespół: Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych we Wrocławiu [1945] 1983-1990), a także Archiwum Delegatury IPN w Bydgoszczy (zespół: Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Bydgoszczy [1945] 1983-1990).

Wykorzystane materiały źródłowe reprezentują bogaty przekrój dokumentów; znalazły się wśród nich np.: wytyczne, instrukcje, dyrektywy, okólniki, komunikaty, odezwy, broszury informacyjne, programy i kalendarze obchodów, informacje o stanie przygotowań, sprawozdania z przebiegu poszczególnych uroczystości, wykazy szkół-pomników Tysiąclecia, artykuły prasowe, konspekty przemówień dygnitarzy partyjnych i rządowych, stenogramy z posiedzeń Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego i Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, a także opracowane na potrzeby zideologizowanej narracji historycznej kalendaria oraz wykazy "postępowych" osobistości i godnych propagowania tradycji historycznych.

Istotny wkład w powstanie niniejszej monografii wniosły także publikacje o charakterze źródłowym, m.in. wydana w formie książkowej archiwalna dokumentacja proweniencji partyjnej i rządowej. W grupie tej na szczególną uwagę zasługują protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PZPR (1959-1962), a także sprawozdania urzędów spraw wewnętrznych na temat przebiegu obchodów milenijnych3. W formie niezależnych publikacji ukazywały się także wytyczne oraz instrukcje dotyczące różnorodnych form celebracji Tysiąclecia Państwa Polskiego, w tym wydana przez Ogólnopolski Komitet Frontu Jedności Narodu i Krajowy Komitet Społecznego Funduszu Budowy Szkół "Instrukcja w sprawie społecznej akcji budowy 1000 szkół dla uczczenia Tysiąclecia Państwa Polskiego"4. Cenne informacje pochodzą także z relacji świadków analizowanych wydarzeń oraz osób bezpośrednio zaangażowanych w organizację państwowego jubileuszu. Do tego rodzaju źródeł należą m.in. wydane w formie książkowej przemówienia Władysława Gomułki oraz pamiętnik Mieczysława Franciszka Rakowskiego5. Ważnych danych źródłowych dostarczają również materiały opublikowane na łamach wiodących periodyków historycznych, m.in. zamieszczona w "Kwartalniku Historycznym" uchwała Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, akceptowana na posiedzeniu Rady Państwa PRL 12 lutego 1960 r., oraz fragment "Orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich" w sprawie wzajemnego przebaczenia win (opublikowany na łamach "Ethosu")6.

W komunistycznej koncepcji propagandy prasa stanowiła jeden z najistotniejszych środków masowego przekazu, odpowiedzialny za rozpowszechnianie oraz utrwalanie obowiązującej narracji ideologicznej. Pozory wolności słowa (rozległa gama tytułów skierowanych do różnych grup odbiorców) oraz monopol informacyjny strony partyjno-państwowej gwarantowały dotarcie do szerokich mas społecznych. W okresie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego przed prasą postawiono istotne zadania, które z jednej strony obejmowały promowanie poszczególnych imprez państwowego jubileuszu, a z drugiej koncentrowały się na upowszechnianiu zlaicyzowanej narracji historycznej. Z tego też powodu trzon wykorzystanego w niniejszej publikacji materiału źródłowego stanowią szeroko rozumiane źródła prasowe. Kwerenda przeprowadzona w Bibliotece Uniwersyteckiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Bibliotece Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej objęła wydawane w latach kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego ogólnokrajowe tytuły prasowe o orientacji prorządowej: "Trybunę Ludu" (organ prasowy KC PZPR), "Sztandar Młodych" (organ prasowy Związku Młodzieży Socjalistycznej), "Życie Warszawy" (wydawany w Warszawie dziennik opiniotwórczy) i "Kierunki" (tygodnik ukazujący się pod patronatem Stowarzyszenia "Pax"). W niniejszej książce wykorzystane zostały także tytuły udostępniane w internecie przez Federację Bibliotek Cyfrowych: "Trybuna Robotnicza" (­organ prasowy KW PZPR w Katowicach) i "Nowiny Rzeszowskie" (organ prasowy KW PZPR w Rzeszowie). W mniejszym, pomocniczym zakresie skorzystano z treści zamieszczonych w czasopismach takich jak "Przekrój" (ilustrowany tygodnik społeczno-kulturalny), "Głos Nauczycielski" (tygodnik wydawany przez Związek Nauczycielstwa Polskiego), "Jantarowe Szlaki" (czasopismo Oddziału Gdańskiego PTTK), "Nowa Kultura" (tygodnik kulturalno-społeczny wydawany przez ZNP), "Poradnik Bibliotekarza" (czasopismo instruktażowe adresowane do bibliotekarzy oraz instruktorów domów kultury) i "Wojsko Ludowe" (miesięcznik kadry zawodowej WP). Autor zrezygnował natomiast z wykorzystania materiałów pochodzących z prasy związanej z ugrupowaniami tzw. legalnej opozycji - np. "Zielonego Sztandaru" (periodyku Naczelnego Komitetu Wykonawczego ZSL) czy "Tygodnika Demokratycznego" (organu prasowego Stronnictwa Demokratycznego). Powodem tej decyzji była wtórność publikowanych przez nie informacji oraz powielanie materiałów zamieszczanych na łamach prasy PZPR.

Źródła zgromadzone w wyniku analizy wymienionych tytułów prasowych zostały usystematyzowane pod kątem ich treści i formy, a także przydatności przy tworzeniu poszczególnych rozdziałów niniejszej książki. Obejmują one szeroki przekrój materiałów prasowych: sprawozdania z przygotowań do realizacji poszczególnych punktów programu obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego i efektów tych działań, notatki prasowe, artykuły, reportaże, wywiady, korespondencję (w tym listy czytelników), przemówienia działaczy partyjnych i członków rządu. Opracowany na ich podstawie materiał badawczy nie tylko dostarczył wartościowych danych na temat przebiegu samych obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, ale stanowił także interesujące studium propagandy komunistycznej w okresie rządów Gomułki. Upolitycznioną narrację historyczną rozpowszechniano w licznych tekstach naukowych i popularnonaukowych, a osobne cykle artykułów poświęconych tematyce polskiego "tysiąclecia" publikowane były w niemal każdym tytule prasowym (np. seria artykułów "Spotkania z Tysiącleciem" publikowana na łamach "Trybuny Ludu", cykl "W kręgu Milenium" zamieszczony w "Życiu Warszawy", blok tekstów zatytułowany "Tysiąclecie" ukazujący się na łamach "Kierunków"). Interesujący przyczynek do badania zarówno treści propagandowych, jak i różnorodnych form agitacji stanowią także dodatki prasowe. Przybrały one formę odrębnych tytułów poświęconych relacjonowanym na bieżąco wydarzeniom historycznym. Przykładem może być "Sztandar Młodych. Tysiąclecie" - cykl kilku numerów, z których każdy omawiał inną epokę historyczną, czy "Goniec Grunwaldzki" - dodatek do "Nowin Rzeszowskich" i "Trybuny Robotniczej", ukazujący się z okazji 550-lecia bitwy grunwaldzkiej.

Mimo szeroko zakrojonych badań prowadzonych nad propagandą komunistyczną epoki gomułkowskiej tematyka związana z obchodami Milenium Chrztu Polski i ich rządowo-partyjną kontrpropozycją w postaci kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego spotkała się ze wzmożonym zainteresowaniem badaczy dopiero na początku XX w. Znaczną liczbą monografii, zbiorów recenzowanych materiałów pokonferencyjnych, a także artykułów publikowanych na łamach wiodących periodyków historycznych zaowocowały także badania prowadzone z okazji obchodów 1050 rocznicy chrztu Polski (od 2016). Z uwagi na znaczny wybór dostępnych wydawnictw, a także ich zróżnicowany poziom merytoryczny autor niniejszej pracy został zmuszony do zaprezentowania najważniejszych tytułów pomocnych przy analizie uroczystości milenijnych oraz kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego.

Istotną wartość poznawczą dla omawianego zagadnienia mają publikacje IPN. Wśród prac stanowiących owoc badań pracowników naukowych tej instytucji na szczególną uwagę zasługuje obszerna monografia Bartłomieja Noszczaka ­Antymilenium. Konflikt państwa z Kościołem na tle obchodów tysiąclecia chrztu Polski (1956-1966/1967)7. Publikacja wydana w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN "Władze komunistyczne wobec kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944-1989" stanowi jedną z najbardziej kompetentnych analiz problematyki milenijnej. Jej autor skupił się m.in. na genezie konfliktu milenijnego, kościelnych przygotowaniach do uroczystości, poszczególnych punktach programu kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego (w tym konfrontacyjnym charakterze obchodów), sprawie orędzia biskupów polskich do hierarchów niemieckich, a także kulminacyjnych momentach sporu w roku 1966. Kościelnym i państwowym obchodom w skali regionalnej poświęcone zostały natomiast prace Łucji Marek oraz Daniela Gucewicza8. Pierwsza z publikacji omawia obchody milenijne przez pryzmat restrykcyjnej polityki wyznaniowej władz województwa katowickiego w latach 1956-1970; druga kładzie nacisk na konfrontacyjny charakter obchodów państwowych w Gdańsku (co doprowadziło do licznych incydentów i wzrostu niepokojów społecznych). Wieloaspektowy charakter ma z kolei zbiór artykułów Pół wieku Milenium. Religijne, polityczne i społeczne aspekty obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski (1956-1966/1967), będący pokłosiem konferencji zorganizowanej w dniach 12-13 maja 2016 r. przez warszawski oddział IPN9. Tom zawiera ciekawe analizy tematyki milenijnej, dotyczące obchodów kościelnych w Polsce, stosunku zgromadzeń zakonnych do uroczystości milenijnych, międzynarodowego wydźwięku obchodów, kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego realizowanej w różnych regionach Polski, konfrontacyjnego charakteru uroczystości państwowych, a także recepcji Milenium i Tysiąclecia Państwa Polskiego w czasach współczesnych.

Na szerszą uwagę zasługują także liczne publikacje (monografie, teksty w czasopismach naukowych i zbiorach artykułów recenzowanych) poświęcone ideologicznemu charakterowi obchodów państwowych. Prace te w znacznym stopniu koncentrują się na pogłębionej analizie koncepcji historyczno-propagandowych poszczególnych punktów programu obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Szczególnie interesujące ustalenia wnosi w tym zakresie książka Łukasza Polniaka Patriotyzm wojskowy w PRL w latach 1956-197010. Autor przeprowadził analizę propagandowej wymowy kulminacyjnego roku obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, a także pochylił się nad stanowiącą element kampanii celebracją 20-­lecia PRL - wskazał zarówno na jej integralność, jak i możliwość potraktowania rocznicy jako osobnego wydarzenia. Stan badań nad ideologicznym wydźwiękiem uroczystości Tysiąclecia Państwa Polskiego wzbogacają ponadto prace Mariusza Mazura, który wspomniane kwestie rozpatruje przez pryzmat narracji prasowej (tworząc odrębny model analityczno-koncepcyjny)11. Wpływ nacjonalistycznych oraz patriotycznych wątków na budowę laickiego obrazu dziejów państwa polskiego poruszył Marcin Zaremba w pracy pt. Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce12. Stan badań nad ideologiczno-propagandowymi aspektami obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego uzupełniają artykuły publikowane na łamach prasy naukowej oraz zbiory materiałów recenzowanych i pokonferencyjnych - prac tych, ze względu na ich mnogość, nie sposób szczegółowo omówić w tym miejscu13.

Znaczna liczba publikacji naukowych poświęcona została również administracyjnym działaniom strony partyjno-rządowej, zmierzającym do dezorganizacji oraz ograniczenia wydźwięku kościelnych obchodów milenijnych. Kampania Tysiąclecia Państwa Polskiego jest w nich często omawiana przez pryzmat jej konkurencyjności wobec uroczystości organizowanych przez episkopat. Zaletą tych prac jest ich faktograficzność i przedstawienie dużej liczby szczegółowych informacji dotyczących obydwu konkurujących ze sobą akcji jubileuszowych. Zagadnienia te (dotyczące często programów obchodów w poszczególnych województwach, a nawet powiatach i miastach) zostały omówione w literaturze przedmiotu po raz pierwszy14. Szczegółowa analiza zarówno poszczególnych punktów programu kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego, jak i towarzyszącej im narracji historycznej nie byłaby w pełni możliwa bez, choćby powierzchownego, przybliżenia struktur organizacyjnych i zakresu kompetencji poszczególnych instancji partyjno-rządowych, a także prorządowych organizacji młodzieżowych i społecznych. Problematyka ta znajduje odzwierciedlenie w wielu monografiach i artykułach poświęconych działalności Komitetu Centralnego PZPR, środowisk szkolnych i młodzieżowych, Frontu Jedności Narodu, Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli, Związku Młodzieży Socjalistycznej, Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy czy Stowarzyszenia "Pax"15.

Odrębną grupę publikacji stanowią prace poświęcone działalności Społecznego Funduszu Budowy Szkół oraz praktycznej realizacji hasła "Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego". Tematyka ta nie cieszyła się dotąd szerszym zainteresowaniem historyków. Przełomem okazała się dopiero monografia Krzysztofa Wałaszewskiego Tysiąc szkół na Tysiąclecie. Szkoły Tysiąclecia - architektura, propaganda, polityka16, która stanowi swoiste kompendium wiedzy na temat wszelkich aspektów budowy szkół-pomników Tysiąclecia Państwa Polskiego. Autor omawia w niej m.in. działalność Społecznego Funduszu Budowy Szkół, różnorodne formy zbiórki środków pieniężnych, a także techniczne aspekty budowy placówek edukacyjnych, w tym liczne przykłady mankamentów i niedoróbek budowlanych. Pracę Wałaszewskiego uzupełniają studia dotyczące realizacji lokalnych planów budownictwa szkolnego ku czci Tysiąclecia Państwa Polskiego (m.in. w Warszawie i Szczecinie), skali społecznego poparcia dla tej inicjatywy (m.in. ze strony mieszkańców wsi) oraz propagandowego wydźwięku akcji17.

Analiza tematyki związanej z państwową kampanią Tysiąclecia Państwa Polskiego musi uwzględniać jej korelację z uroczystościami Milenium Chrztu ­Polski. Aspekt ten jest szczególnie istotny, gdyż program obydwu akcji wielokrotnie się zazębiał, a poszczególne imprezy państwowego jubileuszu umyślnie organizowano w terminach zbieżnych z wydarzeniami kościelnymi. Ważną pozycję na liście prac poświęconych konkurencyjności oraz konfliktowi między organizatorami obchodów kościelnych i państwowych zajmuje zbiór artykułów Milenium czy Tysiąclecie pod redakcją Bartłomieja Noszczaka18. Autorzy tej publikacji, wydanej staraniem IPN, nie ograniczyli się do odtworzenia programu obydwu akcji, ale ukazali sztucznie wytworzony przez stronę państwową klimat rywalizacji, mającej zniechęcić społeczeństwo do udziału w uroczystościach kościelnych. W książce znalazły się artykuły dokumentujące przebieg obydwu kampanii, m.in. na Białostocczyźnie, Dolnym Śląsku, Lubelszczyźnie, Mazowszu, Pomorzu Gdańskim, Pomorzu Zachodnim i Rzeszowszczyźnie. Ponadprzeciętną wartość poznawczą dla omawianego zagadnienia posiada także bogaty zbiór artykułów naukowych przybliżających przebieg obchodów kościelnych w poszczególnych diecezjach (a nawet parafiach)19. Istotnych danych dostarczają również publikacje poświęcone orędziu biskupów polskich do hierarchów niemieckich. Dokument ten - w założeniu mający stanowić jeden ze środków przygotowujących opinię międzynarodową do obchodów finalnego roku Milenium Chrztu Polski - zaowocował głośnym dyskursem partyjno-kościelnym na tematy dotyczące polityki historycznej i stosunków międzynarodowych. W niniejszej książce wykorzystano przede wszystkim artykuły zebrane w tomach materiałów recenzowanych oraz czasopismach naukowych dotyczące tematyki orędzia20.

Przedstawiony powyżej selektywny przekrój publikacji ułatwia zrozumienie szeroko pojmowanej tematyki obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, a także Milenium Chrztu Polski oraz towarzyszącej im upolitycznionej narracji historycznej. Warto jednak nadmienić, że wspomniany wybór literatury ogranicza się do zagadnień podejmowanych w niniejszej monografii - nie zostały w nim uwzględnione publikacje poświęcone chociażby obchodom milenijnym wśród Polonii zagranicznej21. Tematyka ta stanowi jednak przedmiot wzmożonego zainteresowania historyków Kościoła oraz dziejów PRL, a prace badawcze są aktywnie prowadzone od roku 2016. Działalność wydawnicza na tym polu trwa więc na bieżąco.

Niniejsza publikacja składa się z pięciu rozdziałów ułożonych w porządku chronologiczno-rzeczowym. Pierwszy z nich ma charakter wstępny i porusza zagadnienia związane z aspektami organizacyjnymi oraz ideologicznymi obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Ogniskuje się m.in. wokół zagadnień związanych z działalnością Komitetu Przygotowawczego Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (funkcjonującego w latach 1958-1960) oraz programem kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego opracowanym na lata 1960-1966. W rozdziale tym omówione zostały także ideologiczne aspekty kampanii, co w znaczącym stopniu ułatwia zrozumienie upolitycznionej narracji historycznej charakterystycznej dla okresu gomułkowskiego. Analiza koncentruje się na stosunku władz państwowych wobec uroczystości milenijnych i prób przeciwdziałania im, a także swoistej "dwubiegunowości" polityki strony rządowo-partyjnej względem obchodów kościelnych (jednoczesne próby zdyskredytowania przedsięwzięć episkopatu oraz pogodzenia ich z jubileuszem Tysiąclecia Państwa Polskiego). Przedmiotem zainteresowania są także kwestie dotyczące dyskusji wokół orędzia biskupów polskich do hierarchów niemieckich, szykan wobec autorów dokumentu jako elementu szerzenia narracji partyjnej, a także personalnej krytyki Stefana Wyszyńskiego jako głównego inspiratora listu.

W rozdziale drugim przeanalizowana została propagandowa wymowa akcji budowy szkół-pomników Tysiąclecia Państwa Polskiego i zbiórki prowadzonej na ten cel przez Społeczny Fundusz Budowy Szkół (oraz jego kontynuatora: Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów). Zagadnienia poruszone w tej części książki dotyczą genezy samego przedsięwzięcia (oraz początków działalności Funduszu) i propagandowych aspektów zbiórki prowadzonej przez SFBS. Podjęto tu także próbę przedstawienia, jak w praktyce realizowano hasło związane z inwestycjami szkolnymi ku czci Tysiąclecia Państwa Polskiego. W ramach uzupełnienia tej tematyki omówiony został przebieg akcji zadrzewieniowej, również prowadzonej z okazji jubileuszu.

Rozdział trzeci prezentuje główne punkty obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego do roku 1966. Z uwagi na rozległy i wszechstronny charakter akcji podjętej przez stronę partyjno-państwową w tej części pracy omówione zostały jej najbardziej reprezentatywne elementy, z uwzględnieniem laickich koncepcji historycznych, które propagowano, odwołując się do głośnych rocznic: w sposób szczegółowy zaprezentowano obchody 550-lecia bitwy pod Grunwaldem (1960), 100. rocznicy powstania styczniowego (1963-1964), 600-lecia założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego (1963-1964) i 20-lecia Polskiej Ludowej (1964-1965). Przybliżenie wątków propagandowych tych uroczystości możliwe było dzięki analizie relacji prasowych oraz artykułów okolicznościowych popularyzujących tematykę historyczną zgodnie z wytycznymi PZPR.

Kolejne rozdziały - czwarty, piąty i szósty - poświęcone zostały szczegółowej charakterystyce upolitycznionej wersji historii Polski, prezentowanej podczas kulminacyjnego roku kampanii Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966). Podobnie jak w rozdziale drugim autor przeprowadza w nich szczegółową analizę dostępnych materiałów prasowych oraz najistotniejszych dokumentów archiwalnych. Dokładne omówienie tego zagadnienia wymagało podzielenia go na trzy części. Rozdział czwarty koncentruje się na obchodach świąt państwowych, zawierających obowiązkowe odwołania do jubileuszu. Kolejno przybliżone zostały uroczystości inauguracyjne odbywające się 16 i 17 kwietnia 1966 r. w Gnieźnie, Sztafety Tysiąclecia, Święto Pracy, Święto Ludowe, Święto Odrodzenia oraz dożynki.

Szczególne natężenie upolitycznionych, laickich wątków historycznych zaobserwować można w obchodach rocznic oraz jubileuszy świętowanych w 1966 r. Prowadzoną przy tej okazji narrację polityczną przybliża rozdział piąty. Wielość wątków wymusiła podzielenie go na trzy bloki tematyczne: pierwszy poświęcony został rocznicom popularyzującym tradycje walk z niemiecką zaborczością (45-lecie III powstania śląskiego, 500-lecie podpisania II pokoju toruńskiego, 994. rocznica bitwy pod Cedynią, 21. rocznica forsowania Odry i Nysy Łużyckiej przez I i II Armię WP oraz 21. rocznica zakończenia II wojny światowej); drugi koncentruje się na jubileuszach promujących wartości komunistyczne i rewolucyjne (m.in. 100-lecie urodzin Juliana Marchlewskiego, 49. rocznica rewolucji październikowej i 30-lecie wybuchu wojny domowej w Hiszpanii); w ostatnim scharakteryzowane zostały wyselekcjonowane rocznice patriotyczne włączone w nurt "postępowej" narracji historycznej (np. 200. rocznica utworzenia Szkoły Rycerskiej, 175. rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja, 120-lecie urodzin Henryka Sienkiewicza połączone z 50-leciem jego śmierci, a także Dni Oświaty, Książki i Prasy).

Publikację zamyka rozdział szósty, poświęcony wydarzeniom kulturalno-oświatowym organizowanym w ostatnim roku obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Szczegółowo omówione zostały imprezy promujące polskość Ziem Zachodnich i Północnych (IX Tydzień Ziem Zachodnich i Północnych, IX Zjazd Pisarzy Ziem Zachodnich i Północnych, Dni Morza) oraz Kongres Kultury Polskiej.

W pracy nad niniejszą monografią zastosowano metody analityczne. Materiał zebrany w wyniku kwerendy archiwalnej oraz bibliotecznej został poddany dwustopniowej weryfikacji. Na pierwszym etapie, który miał charakter ogólny, skoncentrowano się na wyodrębnieniu materiału źródłowego związanego z programem obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego oraz współtworzącej go narracji historycznej. Na drugim zaś wyselekcjonowane uprzednio materiały poddawano dodatkowej, znacznie bardziej szczegółowej analizie prowadzonej pod kątem doboru informacji, których uwzględnienie niezbędne było przy opracowywaniu konkretnych rozdziałów i podrozdziałów.

Wykaz skrótów

AAN - Archiwum Akt Nowych

AIPN - Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN By - Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy

AIPN Gd - Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

AIPN Kr - Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie

AIPN Ld - Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi

AIPN Wr - Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AK - Armia Krajowa

AL - Armia Ludowa

APL - Archiwum Państwowe w Lublinie

ASP - Akademia Sztuk Pięknych

ATK - Akademia Teologii Katolickiej

AWF - Akademia Wychowania Fizycznego

[b.a.] - brak autora

b.m.d. - brak miejsca i daty publikacji dokumentu

BOK FN w Warszawie- Biuro Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego w Warszawie

BP [KC PZPR] - Biuro Polityczne [KC PZPR]

CAF - Centralna Agencja Fotograficzna

CEDA - Confederación Espa?ola de Derechas Autónomas (pol. Hiszpańska Konfederacja Prawicy Autonomicznej)

CK [SD] - Centralny Komitet [SD]

CKKP [KC PZPR]- Centralna Komisja Kontroli Partyjnej [KC PZPR]

CKPSPiOS - Centralna Komisja Porozumiewawcza Stronnictw Politycznych i Organizacji Społecznych

COMUK - Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury

CRZZ - Centralna Rada Związków Zawodowych

CUGW - Centralny Urząd Gospodarki Wodnej

CZKR - Centralny Związek Kółek Rolniczych

DOKP - Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych

DRW - Demokratyczna Republika Wietnamu

FDJ - Freie Deutsche Jugend (pol. Wolna Młodzież Niemiecka)

FJN - Front Jedności Narodu

FPK - Francuska Partia Komunistyczna

GKKFiT - Główny Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki

GL - Gwardia Ludowa

GZP [WP] - Główny Zarząd Polityczny [WP]

HTR - Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze

IBL PAN - Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk

IPN - Instytut Pamięci Narodowej

JONS - Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista (pol. Junty Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej)

KC [PZPR, KPZR, ZMS, SED]- Komitet Centralny [PZPR, KPZR, ZMS, SED]

KIK - Klub Inteligencji Katolickiej

KK [SFBS] - Krajowy Komitet [SFBS]

Klub MPiK - Klub Międzynarodowej Prasy i Książki

KNOTPP - Komitet Naukowy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego

KPGŚ - Komunistyczna Partia Górnego Śląska

KPOTPP - Komitet Przygotowawczy Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego

KPP - Komunistyczna Partia Polski

KPZR - Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KUL - Katolicki Uniwersytet Lubelski

KW [PZPR] - Komitet Wojewódzki [PZPR]

LOK - Liga Obrony Kraju

LSW - Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza

LZS - Ludowe Zespoły Sportowe

MEN - Ministerstwo Edukacji Narodowej

MK [FJN] - Miejski Komitet [FJN]

MO - Milicja Obywatelska

MON - Ministerstwo Obrony Narodowej

MOśw. w Warszawie- Ministerstwo Oświaty w Warszawie

MRN - Miejska Rada Narodowa

NDR - Norddeutscher Rundfunk

NK [ZSL] - Naczelny Komitet [ZSL]

NOT - Naczelna Organizacja Techniczna

NRD - Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF - Niemiecka Republika Federalna

OK [FJN] - Ogólnopolski Komitet [FJN]

OKWOM - Ogólnopolski Komitet Współpracy Organizacji Młodzieżowych

PAN - Polska Akademia Nauk

PAP - Polska Agencja Prasowa

PIW - Państwowy Instytut Wydawniczy

PKWN - Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PPR - Polska Partia Robotnicza

PRL - Polska Rzeczpospolita Ludowa

PSS - Powszechna Spółdzielnia Spożywców

PTA - Polskie Towarzystwo Archeologiczne

PTH - Polskie Towarzystwo Historyczne

PTTK - Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PZPR - Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RP - Rzeczpospolita Polska

RSW "Prasa" - Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza "Prasa"

RWE - Radio Wolna Europa

SAiW - Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli

SB - Służba Bezpieczeństwa

SBP - Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich

SD - Stronnictwo Demokratyczne

SDKPiL - Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy

SDP - Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich

SDPRR - Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji

SED - Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (pol. Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec)

SFBS - Społeczny Fundusz Budowy Szkół

SFBSiI - Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów

SFBST - Społeczny Fundusz Budowy Szkół Tysiąclecia

SFBTS - Społeczny Fundusz Budowy Tysiąca Szkół

SFOKiS - Społeczny Fundusz Odbudowy Kraju i Stolicy

SFOS - Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy

SPD - Sozialdemokratische Partei Deutschland (pol. Socjaldemokratyczna Partia Niemiec)

TPPR - Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej

TRZZ - Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich

TWP - Towarzystwo Wiedzy Powszechnej

UJ - Uniwersytet Jagielloński

UMCS - Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej

UW - Uniwersytet Warszawski

WAP - Wojskowa Akademia Polityczna

WK [FJN, ZSL] - Wojewódzki Komitet [FJN, ZSL]

WKOW - Wojewódzki Komitet Odbudowy Warszawy

WKP(b) - Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

WKW [PZPR] - Warszawski Komitet Wojewódzki [PZPR]

WKZZ - Wojewódzka Komisja Związków Zawodowych

WOP - Wojska Ochrony Pogranicza

WP - Wojsko Polskie

WRN - Wojewódzka Rada Narodowa

WUSW - Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZAP - Zachodnia Agencja Prasowa

ZBoWiD - Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZG [ZNP, ZMS, ZMW, ZBoWiD,ZNP] - Zarząd Główny [ZNP, ZMS, ZMW, ZBoWiD, ZNP]

ZHP - Związek Harcerstwa Polskiego

ZLP - Związek Literatów Polskich

ZMS - Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW - Związek Młodzieży Wiejskiej

ZNP - Związek Nauczycielstwa Polskiego

ZSL - Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSP - Zrzeszenie Studentów Polskich

ZSRR - Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich