Rozdział 6Pokrój bydła i jego ocena

Przez pojęcie pokroju u bydła należy rozumieć zespół cech zewnętrznej budowy i ich adekwatność pod względem wielkości, kształtu tułowia, rozwoju poszczególnych partii ciała i harmonijności do wzorca rasowego. Poglądy na znaczenie budowy bydła w pracy hodowlanej były często weryfikowane na przełomie ostatnich dwóch stuleci. W okresie tym realizowano cele i założenia stawiane przez różne związki i towarzystwa hodowlane. W głównej mierze skupiały się one wokół oczekiwanej produkcyjności oraz wyglądu nowo tworzonych ras i typów produkcyjnych zwierząt. Obserwowana w wysoko rozwiniętych gospodarczo krajach polaryzacja hodowli bydła w kierunku produkcji mleka i mięsa wołowego, prowadzona z uwzględnieniem wyspecjalizowanych ras mlecznych i mięsnych, jest elementem zwiększającym wzrost zainteresowania poprawnością budowy utrzymywanych zwierząt. W ostatnich dekadach XX wieku pokrój osiągnął rangę jednego z ważnych elementów oceny przydatności zwierząt do hodowli. Budowa zewnętrzna jest skorelowana z produkcyjnością, oddziałuje na produkcję mleka lub mięsa wołowego, ma też duże znaczenie dla łatwości porodów czy długowieczności zwierząt.

6.1. Wprowadzenie

Wygląd zewnętrzny (pokrój, eksterier, czyli zespół cech zewnętrznej budowy i ich adekwatność pod względem wielkości, kształtu tułowia, rozwoju poszczególnych partii ciała i harmonijności do wzorca rasowego) obok umaszczenia i masy ciała należy do podstawowych informacji niezbędnych przy określaniu przynależności rasowej, typu użytkowego i wiążącej się z tym produkcyjności bydła. Dlatego od wielu lat w praktyce hodowlanej jest on ważnym elementem jego kompleksowej oceny.

Obserwowana na świecie polaryzacja hodowli bydła w kierunku produkcji mleka i mięsa wołowego, prowadzona z uwzględnieniem wyspecjalizowanych ras mlecznych i mięsnych, jest elementem zwiększającym wzrost zainteresowania poprawnością budowy utrzymywanych zwierząt. Budowa zewnętrzna jest skorelowana z produkcyjnością, oddziałuje na produkcję mleka lub mięsa wołowego, ma duże znaczenie dla łatwości porodów czy długowieczności zwierząt. Z punktu widzenia poprawności eksterieru i możliwości jego oceny znacznie większy problem sprawiają użytkowane na świecie rasy kombinowane, które łączą w sobie cechy budowy charakterystyczne dla bydła mlecznego i mięsnego.

Poglądy na znaczenie budowy bydła w pracy hodowlanej były weryfikowane na przełomie ostatnich dwóch stuleci. W okresie tym realizowano cele i założenia stawiane przez różne związki i towarzystwa hodowlane. Cele te w głównej mierze skupiały się na oczekiwanej produkcyjności oraz wyglądzie nowo tworzonych ras i typów produkcyjnych zwierząt. Oczekiwania te i wieloletnia praca hodowlana doprowadziły do wyodrębnienia trzech głównych typów użytkowych u bydła, znacznie różniących się między sobą pod względem cech budowy zewnętrznej. Przez pojęcie typu użytkowego należy rozumieć zespół cech anatomicznych, fizjologicznych i morfologicznych predysponujących zwierzę do określonego kierunku użytkowania. Aktualnie na świecie u bydła wyróżnia się trzy typy użytkowe: mleczny, mięsny i kombinowany.

6.2. Ocena pokroju

Na rys. 6.1 przedstawiono terminologię hodowlaną stosowaną do określania nazw poszczególnych partii ciała u bydła. Należy podkreślić, że w niektórych przypadkach różni się ona od stosowanej w anatomii; często nie uwzględnia szczegółów budowy, traktując je kompleksowo, lub też zawiera różne określenia tej samej części ciała.

6.2.1. Metody oceny pokroju

Metody oceny pokroju dzielą się w zależności od sposobu wykonania na tzw. obiektywne, przeprowadzane z wykorzystaniem przyrządów zoometrycznych, i subiektywne, oceniane wzrokowo przez porównanie do wzorca "na oko".

Wymiary zoometryczne zwierząt wykorzystuje się przy ocenie bezpośredniej do konstruowania indeksów (wskaźników) pokrojowych. Indeksy wyrażają stosunek liczbowy wartości otrzymanych z dwóch lub więcej pomiarów w procentach. Sposób dokonywania ważniejszych pomiarów bydła podano w podrozdziale 6.2.2, a sposób konstrukcji najczęściej wykorzystywanych wskaźników w podrozdziale 6.2.3. Istota metod subiektywnych polega na wzrokowej ocenie poprawności zewnętrznej budowy zwierząt, której dokonuje się poprzez porównanie z wzorcem dla danej rasy lub typu użytkowego. Ze względu na łatwość wykonywania metody te należą do najszerzej wykorzystywanych w praktycznej ocenie budowy bydła. Na przestrzeni lat następowała znaczna ewolucja w ich udoskonalaniu. Od 1996 roku w Polsce wykorzystywany jest tzw. system oceny liniowej zewnętrznej budowy zwierząt. Szczegółowe informacje na jego temat przedstawiono w podrozdziale 6.3.

Punktację jako metodę oceny pokroju zastosowano po raz pierwszy na wyspie Jersey w celu doskonalenia populacji bydła o tej nazwie, na zlecenie utworzonego w 1833 roku związku rolniczego. W Niemczech ocenę pokroju bydła wprowadzono w 1876 roku, w Holandii w 1903 roku, w Kanadzie w 1922, a w USA w 1928 roku. Konopiński (1949) podaje, że początki oceny pokroju bydła w Polsce datują się na okres międzywojenny. W tym czasie w kraju znany był tzw. wielkopolski 100-punktowy system oceny bydła nizinnego, obejmujący 12 cech, m.in. umaszczenie i pochodzenie, zdrowie i odporność, wzrost, głowę i szyję, tułów, nogi i chód, mięsność, skórę i włosy. Stosowany na Śląsku system 100-punktowy oceny buhajów nizinnych obejmował oszacowanie aż 18 szczegółowych cech budowy zewnętrznej. Od momentu rozpoczęcia oceny pokroju bydła zagadnienia dotyczące interpretacji wyników jako źródła informacji wykorzystywane w doskonaleniu bydła budziły wiele kontrowersji i sprzecznych opinii. W dyskusji nad znaczeniem wyników oceny pokroju zwracano uwagę na ważną jego rolę w doskonaleniu zwierząt, ostrzegając jednak przed formalizmem i zawężaniem metod oceny wyłącznie do cech budowy. W ostatnich dekadach XX wieku ocena pokroju i sposób jej prowadzenia osiągnęły rangę jednego z ważnych elementów określania przydatności zwierząt do hodowli.

6.2.2. Wykaz i sposób wykonywania ważniejszych pomiarów zoometrycznych bydła

Pomiary zoometryczne przeprowadza się z wykorzystaniem przyrządów, do których zalicza się: laskę, taśmę i cyrkiel. Przed wykonaniem pomiarów zoometrycznych zwierzę należy ustawić na twardym podłożu. W celu uzyskania powtarzalnych wartości każdy pomiar powinien być wykonany dwukrotnie, a wynik przyjmuje się jako wartość średnią tych pomiarów. Najczęściej stosowane pomiary i sposób ich wykonania przedstawiono w tab. 6.1 i na rys. 6.2.

6.2.3. Indeksy pokrojowe

Informacje o wymiarach zoometrycznych umożliwiają dokonanie porównania i oceny poprawności budowy zwierząt różnych ras i typów użytkowych. W celu liczbowego wyrażenia proporcji w budowie zwierzęcia stosuje się następujące indeksy pokroju:

Wskaźnik poprzeczny tułowia (szerokościowo-głębokościowy klatki piersiowej): Wskaźnik poprzeczny ciała (szerokościowo-wzrostowy): Wskaźnik głębokości piersi (głębokościowo-wzrostowy): Wskaźnik przebudowania zadu: Wskaźnik kościstości: Wskaźnik masywności: Wskaźnik wysokonożności: Wskaźnik zwięzłości tułowia: Wskaźnik wzrostowo-długościowy tułowia: Wskaźnik objętości tułowia:

Średnie wartości wskaźników charakteryzują budowę typu użytkowego lub rasy. Na przykład wskaźnik szerokościowo-głębokościowy klatki piersiowej u bydła mlecznego wynosi 52-55, w typie kombinowanym 62-65, a u bydła mięsnego 75-78.

W ocenie budowy zwierząt pomocna jest również fotografia budowy i umaszczenia, przydatna głównie w identyfikacji zwierząt.

6.3. Ocena pokroju bydła mlecznego

6.3.1. System oceny liniowej

System liniowej oceny pokroju został opracowany na początku lat 80. XX wieku w USA, Kanadzie i Europie Zachodniej. Za twórcę tego systemu uznaje się George'a Trimbergera, współautora wydanego w 1983 roku w USA podręcznika Dairy Cattle Judging Techniques. Jego metodyka zakładała nowe zasady w subiektywnej ocenie pokroju bydła, ustalała wzorzec hodowlany dla krowy mlecznej, minimalizowała oddziaływanie klasyfikatora, a przez wewnętrzną konstrukcję pozwalała na szczegółowe opisanie poszczególnych elementów pokroju krów. Umożliwiała ponadto ocenę wartości hodowlanej buhajów na podstawie cech eksterieru. Ten sposób oceny spowodował wprowadzenie w szerszym zakresie cech pokrojowych do indeksów selekcyjnych i praktyczne wykorzystanie wyników oceny pokroju w doborze par do kojarzeń (Trimberger i wsp., 1983).

Aktualnie w USA, Włoszech, Holandii, Wlk. Brytanii, Francji, Niemczech, Danii, Norwegii, Szwecji, Finlandii udział cech pokrojowych w indeksach selekcyjnych zamyka się w granicach od 1 do 50% w odniesieniu do wszystkich uwzględnianych cech (Leitch, 1994; Groen i wsp., 1997). W indeksach PFT i ALPI, używanych w programie MACE (Multiple-trait Across Country Evaluations) do porównań wartości hodowlanej buhajów w różnych krajach, udział cech pokrojowych wynosi 40% (Lohuis, 1995).

W Polsce system ten obowiązuje od 1996 roku. Początkowo oceniano 18 szczegółowych cech pokrojowych bydła mlecznego. Cechy, z wyjątkiem oceny wysokości w kłębie i obwodu klatki piersiowej, oceniane były w skali od 1 do 9 punktów. Dodatkowo oprócz oceny poszczególnych cech zaznaczano występowanie podstawowych wad budowy. Uzupełnieniem systemu była ocena ogólna typu i budowy krowy mlecznej w skali 100-punktowej. Na początku roku 2000 zrezygnowano z pomiaru obwodu klatki piersiowej, a następnie w marcu 2002 roku system oceny typu i budowy uległ kolejnym zmianom. W ocenie szczegółowej zaprzestano punktowania wysunięcia wymienia do przodu oraz umięśnienia, a wprowadzono punkty za postawę nóg tylnych - widok z tyłu. Skala ocen pozostała jednak bez zmian: od 1 do 9 punktów. Zmodyfikowano także system oceny ogólnej, rozszerzając dotychczasową ocenę kalibru na kaliber i pojemność. Zmieniono ponadto system oceny końcowej przez rezygnację z oceny ogólnej.

Stosowana aktualnie w kraju metodyka oceny pokroju bydła typu użytkowego mlecznego składa się z trzech podstawowych elementów:

szczegółowej oceny 19 cech liniowych (w skali 1-9 punktów) uzupełnionych pomiarem wysokości w krzyżu (cm), ogólnej oceny w skali 100-punktowej, wykazu wad budowy.

Do podstawowych zalet tego sytemu należy zaliczyć:

możliwości oceny liniowej każdej wybranej cechy budowy między charakterystycznymi ekstremami biologicznymi, możliwość oceny i rozpatrywania każdej cechy niezależnie od pozostałych w przyjętej skali (większość krajów, w których stosuje się ten system, przyjęło skalę 9-punktową), zmienność oceny w obrębie populacji, umożliwiającą oszacowanie genetyczne oraz określenie jej relacji z produkcyjnością i cechami funkcjonalnymi zwierząt, możliwość oceny wartości hodowlanej buhajów na podstawie cech pokrojowych, dużą skuteczność w ocenie poprawności budowy i typu użytkowego zwierząt, umożliwiającą postęp w zakresie doskonalenia cech budowy bydła.

6.3.2. Szczegółowa ocena cech liniowych

System liniowy należy do kategorii subiektywnych metod oceny pokroju. Zasada oceny polega na porównaniu rozpatrywanego elementu budowy z wzorcem charakterystycznym dla danej rasy i typu. W przypadku czarno-białego bydła mlecznego wzorcową krowę tego typu użytkowego, według Programu genetycznego doskonalenia rasy czarno-białej, realizowanego przez Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt, powinno charakteryzować kilkanaście cech (Morawska i wsp., 1996).

Wysokość w krzyżu: optymalny wzrost pierwiastki to 143-148 cm, a krowy dorosłej 145-152 cm, w przypadku samca optymalny wzrost w wieku 1 roku 138-140 cm, a dorosłego buhaja 160-165 cm. Kształt ciała zbliżony do trójkąta, którego podstawę stanowi zad z pojemnym, dobrze wykształconym wymieniem, a wierzchołek lekka, wydłużona głowa osadzona na delikatnej, wąskiej szyi. Klatka piersiowa o umiarkowanym wysklepieniu, nieco szersza i głębsza w części tylnej niż przedniej i dość długa; o klinowatym kształcie klatki piersiowej i jej długości decydują skośne ustawienie żeber i dość znaczne odstępy między nimi. Łopatki dobrze przylegające do ciała, o płaskim i niezbyt obfitym umięśnieniu, wyrostki grzbietowe kręgosłupa lekko wystające ponad górne krawędzie łopatek, tworzące tzw. ostry kłąb. Mocny grzbiet tworzący prostą linię poprzez partię lędźwi aż do guzów biodrowych. Partia lędźwi o umiarkowanej długości, niemająca zbyt wyraźnie zaznaczonego umięśnienia. Nogi suche, szeroko rozstawione, o mocnych stawach, wysokiej piętce racicy i racicach lekko rozwartych. Długi, szeroki, płasko umięśniony zad, lekko nachylony ku tyłowi. Profile mięśni (zwłaszcza udowych) lekko wklęsłe, a nasada ogona nisko osadzona. Pojemne, szerokie i głębokie wymię, w części tylnej wysoko zawieszone, przy znacznym wysunięciu do przodu i do tyłu oraz znacznej szerokości uzyskujące najkorzystniejszy i najbardziej pożądany kształt skrzynkowo-miskowy; wymię o równomiernie rozwiniętych ćwiartkach, mocno połączone z powłokami brzusznymi i pokryte cienką, delikatnie owłosioną skórą, pod którą wyraźnie rysuje się gęsta sieć żył; każda ćwiartka zakończona pionowo ustawionym, cylindrycznym strzykiem o średniej grubości i długości. Brzuch głęboki i pojemny, o wyraźnie zaznaczonych tzw. żyłach mlecznych, które odprowadzają krew z wymienia; ich przebieg powinien być kręty; żyły mleczne mają sięgać daleko w kierunku głowy zwierzęcia. Harmonijna, szlachetna budowa, żywy temperament, intensywna przemiana materii i mocno zaznaczony dymorfizm płciowy.

Schematyczny opis oceny zewnętrznej budowy bydła z wykorzystaniem systemu liniowego przedstawiono na rys. 6.3.

1. Wysokość w krzyżu mierzona laską zoometryczną na wysokości guzów biodrowych 2. Głębokość tułowia ocena głębokości tułowia w odniesieniu do wysokości zwierzęcia 3. Szerokość klatki piersiowej ocena szerokości klatki piersiowej między stawami łokciowymi 4. Ustawienie zadu ocena nachylenia w stosunku do poziomu linii łączącej guzy biodrowe 5. Szerokość zadu ocena odległości między guzami kulszowymi 6. Racice ocena długości przekątnej racicy i wysokości piętki 7. Postawa nóg tylnych (widok w boku) ocena kąta stawu skokowego między podudziem a śródstopiem 8. Postawa nóg tylnych (widok z tyłu) ocena spionowania kończyn tylnych oglądanych z tyłu 9. Zawieszenie przednie wymienia ocena kąta między powłokami brzusznymi a przednią częścią wymienia 10. Zawieszenie tylne wymienia ocena odległości między sromem a fałdami skórnymi w górnej części wymienia 11. Więzadło środkowe wymienia ocena stopnia zaznaczenia więzadła 12. Położenie wymienia ocena odległości dna wymienia od stawu skokowego 13. Szerokość wymienia ocena szerokości wymienia oglądanego od tyłu 14. Ustawienie strzyków ocena odległości między zakończeniami strzyków przednich oglądanych od tyłu 15. Długość strzyków przednich ocena długości strzyków w stosunku do wzorca 16. Charakter mleczny ocena cech charakterystycznych dla bydła mlecznego zgodnie z wzorcem 17. Kondycja ocena otłuszczenia zadu i lędźwi 18. Lokomocja ocena układu nóg i racic w ruchu, długości i kierunku kroku 19. Struktura kostna ocena grubości i szerokości nóg tylnych poniżej stawu skokowego

Rys. 6.3. Opis cech liniowych według regulaminu oceny typu i budowy bydła (Morawska i wsp., 1996)

6.3.2.1 Ocena ogólna typu i budowy

Drugą częścią systemu stanowią informacje dotyczące ogólnego typu i budowy bydła, która obejmuje oceny następujących elementów:

Dla krowy rasy mlecznej (obowiązuje w kraju od 2012 roku):

rama ciała do 15 pkt, siła mleczności do 20 pkt, nogi i racice do 25 pkt, wymię do 40 pkt, ocena ogólna = suma punktów.

Suma punktów czterech kategorii po uwzględnieniu wag stanowi ocenę ogólną krowy. Interpretacja jest pokazana w tab. 6.2.

Tabela 6.2. Interpretacja oceny ogólnej budowy krowy (Morawska i wsp., 1996)

Ocena ogólna (pkt) Interpretacja oceny do 64 65-69 70-74 75-79 80-84 85-89 90 i powyżej niedostateczna słaba dostateczna dość dobra dobra bardzo dobra doskonała

Krowy w pierwszej laktacji mogą uzyskać maksymalnie 89 punktów (nota bardzo dobra). W przypadku stwierdzenia w budowie wymienia przynajmniej jednej z następujących wad: przystrzyk, strzyk dodatkowy drożny, wymię kozie, następuje dyskwalifikacja zwierzęcia.

Podobnie jak dla krów, także dla buhajów suma punktów czterech kategorii cech po uwzględnieniu ich wag stanowi ocenę ogólną, którą interpretuje się jak w tab. 6.3.

Tabela 6.3. Interpretacja oceny ogólnej buhaja (Morawska i wsp., 1996)

Ocena ogólna (pkt) Interpretacja oceny 50-69 70-74 75-79 80-84 85-89 90 i więcej niedostateczna dostateczna dość dobra dobra bardzo dobra doskonała

6.3.2.2 Wady budowy

Wady budowy zostały podzielone na sześć grup dotyczących: przodu, środkowej partii ciała, grzbietu, zadu, kończyn, wymienia. Nasilenie się występowania danej wady jest punktowane w skali od 1 do 2 (1 - wada słabo widoczna, 2 - wada wyraźnie zaznaczona). Wykaz najczęściej występujących wad u krów typu mlecznego zawarto w tab. 6.4.

Tabela 6.4. Wykaz najczęściej występujących wad budowy krów typu mlecznego (rys. Konopiński, 1949; Zalewski i wsp., 1979)

Partia ciała Nazwa wady Partia ciała Nazwa wady przód ciężka głowa krótka szyja środkowa partia ciała płaska klatka piersiowa przewężenie za łopatkami obwisły brzuch podkasany brzuch grzbiet łęgowaty karpiowaty zad guzy biodrowe powyżej linii grzbietu krótka miednica wysoka nasada ogona zapadnięty odbyt kończyny iksowate beczkowate postawa francuska miękka pęcina zbyt szeroka szpara racicy wymię nierównomierny rozwój ćwiartek wymię piętrowe strzyki niecylindryczne lejkowata nasada strzyków strzyki dodatkowe dodatkowe strzyki drożne poprzeczne przewiązanie wymienia wymię niewykształcone

6.3.2.3 Wykorzystanie informacji dotyczących oceny liniowej bydła

Opis potomstwa buhaja (na podstawie oceny pokroju córek) jest dokonywany praktycznie przez zdecydowaną większość organizacji zajmujących się w Europie i na świecie wyceną buhajów na diagramach liniowych, które charakteryzują zdolność do przekazywania na potomstwo poszczególnych cech pokrojowych. Do tego celu służy liczba względna, wyliczona dla każdej cechy według określonego wzoru. W Polsce oficjalnie zaproponowano następujący sposób jej wyliczania (Żarnecki i wsp., 1998):

liczba względna dla cechy pokrojowej = , gdzie:

liczba względna - wyraża względną wartość hodowlaną dla danej cechy, dla której średnią określa się jako 100, a odchylenie standardowe dla grupy potomstwa jako 30, zatem w przedziale wartości 70-130 powinno się znajdować 99% wartości,

s - odchylenie standardowe dla danej cechy, liczone ze średnich dla grup potomstwa w obrębie rasy,

odchylenie - różnica pomiędzy średnią dla potomstwa danego buhaja a średnią dla tej cechy w obrębie rasy.

Wartości hodowlane standaryzuje się, przedstawiając je jako odchylenia od średniej bazy, a następnie skaluje na średnią 100 i odchylenie standardowe 10. Jako bazę przyjmuje się wartości hodowlane buhajów dla cech pokroju, oparte na co najmniej 10 ocenionych córkach, w co najmniej 5 oborach. Zakłada się ponadto, że ponad 99% wartości powinno się znajdować w graniach ?3 odchyleń standardowych, tzn. w przedziale 70 do 130. Diagramy dotyczące cech liniowych zawierają opis poszczególnych cech, a nie całych partii ciała, jak w ocenie ogólnej. Na przykład wymię charakteryzowane jest w ocenie ogólnej jedną cyfrą, która tylko określa, czy usuwamy zbudowane jest poprawnie, czy nie. Diagram liniowy zawiera opis ośmiu szczegółowych cech budowy wymienia, co czyni ten system prezentacji wyników bardzo przydatnym w praktycznej pracy hodowlanej, głównie na etapie doboru par do kojarzeń.

Jak wspomniano we wstępie, w Polsce pierwsze wyniki oceny wartości buhajów ze względu na cechy pokrojowe opublikowano w 1998 roku. W tab. 6.5, przedstawiono przykład diagramu opisującego wartość hodowlaną buhaja na podstawie pokroju córek.

Tabela 6.5. Przykład diagramu określającego względną wartość hodowlaną buhaja w zakresie cech typu i budowy ocenianych systemem liniowym

6.4. Wyniki oceny pokroju

6.4.1. Czynniki oddziałujące na wyniki oceny pokroju u bydła. Dziedziczność i powtarzalność ocen liniowych

W tab. 6.6 przedstawiono urzędowe wyniki oceny pokroju pierwiastek rasy polskiej holsztyńsko-fryzyjskiej (PHF) w kraju w latach 2008-2014. Wynika z nich, że ich przeciętna wysokość w krzyżu wynosiła w 2014 roku 145,5 cm, a ocena ogólna 79,9 pkt, co według przyjętej skali ocen oznaczało wynik dość dobry.

Tabela 6.6. Średnie oceny pierwiastek rasy PHF w Polsce za poszczególne kategorie oceny ogólnej (PFHBiPM, 2015)

Rok Wysokość w krzyżu (cm) Rama ciała Siła mleczności Nogi i racice Wymię Ocena ogólna 2008 142,6 81,3 79,5 78,9 77,8 78,8 2009 143,3 81,9 79,8 79,2 78,1 79,2 2010 143,8 82,4 79,7 78,9 77,7 79,0 2011 144,3 82,9 79,8 79,1 78,0 79,2 2012 144,5 80,4 80,4 79,5 78,4 79,4 2013 145,1 80,9 80,5 79,6 78,8 79,7 2014 145,5 81,1 80,7 79,7 79,0 79,9

Wiek zwierząt należy do głównych czynników wpływających na subiektywną ocenę budowy krów. Większość autorów zajmujących się tą problematyką wskazuje ponadto na istotne oddziaływanie także innych czynników występujących przy ocenie pokroju krów, do których należy zaliczyć efekty: klasyfikującego, stadium laktacji, stada, genotypu, ojca, roku i sezonu, w którym dokonuje się oceny. Norman i wsp. (1983) uważają, że wpływ wieku i okresu laktacji jest tak duży, że powinno się stosować odpowiednie poprawki. Wpływ ojca na oceny cech pokrojowych córek, wyrażony procentowym ich udziałem w ogólnej zmienności ocenianych cech pokrojowych czterech ras mlecznych w USA, szacowany jest w granicach od 1% do 17,4% (Norman i wsp., 1983). W tab. 6.7 przedstawiono wyniki szczegółowej oceny liniowej w wybranych krajach świata.

Tabela 6.7. Wyniki szczegółowej oceny liniowej krów mlecznych uzyskane w wybranych krajach świata (punkty)

Lp. Cecha Kraj Francja (Ducrocq, 1993) Wlk. Brytania (Brotherstone i Hill, 1991) USA (Veerkamp i wsp., 1994) Polska (Wójcik, 2002) 1. głębokość klatki piersiowej 6,44 5,76 6,87 6,50 2. szerokość klatki piersiowej 5,25 4,84 6,20 5,46 3. ustawienie zadu 5,01 4,28 4,51 5,30 4. szerokość zadu 6,52 5,45 6,13 5,73 5. postawa tylnych nóg 4,69 5,77 5,56 5,42 6. racice - 4,84 5,18 5,21 7. zawieszenie przednie wymienia - 6,08 5,38 6,24 8. wysunięcie wymienia do przodu - - - 5,80 9. zawieszenie tylne wymienia - - - 6,00 10. więzadło środkowe wymienia - 5,77 6,60 5,99 11. położenie wymienia 7,02 6,88 5,17 6,24 12. szerokość wymienia - 5,58 6,09 5,56 13. ustawienie strzyków 4,90 4,75 4,49 4,69 14. długość strzyków przednich 4,83 4,13 5,17 4,75 15. umięśnienie - - - 6,70 16. charakter mleczny - 5,64 5,17 6,40 17. ocena ogólna - 73,62 70,9 77,06 18. kaliber - - - 10,98 19. typ i budowa - - - 11,13 20. nogi i racice - - - 15,46 21. wymię - - - 39,49 22. wzrost 6,99 3,70 5,22 -

Dziedziczność elementów zewnętrznej budowy krów, które w Polsce podlegają ocenie, zamyka się w granicach od h2 = 0,07 (racice) do h2 = 0,63 (wysokość w kłębie) (tab. 6.8). Najwyższe wartości współczynników odziedziczalności charakteryzują cechy wyrostowości i kalibru krów. Dla wysokości w kłębie, oceny kalibru i charakteru mlecznego wielkość h2 w cytowanych badaniach kształtowała się odpowiednio jako: 0,63, 0,40 i 0,37. Większość pozostałych cech pokrojowych charakteryzowały niższe wartości współczynników odziedziczalności. Wyniki badań Gulińskiego (1998) i Wójcika (2002) wskazują, że korelacje genetyczne między cechami pokrojowymi u bydła kształtują się w przedziale od rg = -0,47 (postawa nóg tylnych i charakter mleczny, typ i budowa, lędźwie) do rg = 0,99 (masa ciała i obwód klatki piersiowej). Najwyższe korelacje genetyczne stwierdzono dla oceny ogólnej oraz: szerokości klatki (rg = 0,60), szerokości zadu (rg = 0,63), zawieszenia przedniego wymienia (rg = 0,64), szerokości wymienia (rg = 0,54), charakteru mlecznego (rg = 0,67), wysokości w krzyżu (rg = 0,81), obwodu klatki piersiowej (rg = 0,54).

Tabela 6.8. Odziedziczalność cech pokrojowych czarno-białego bydła mlecznego w wybranych krajach świata (Interbull, 2004)

Lp. Cecha Kraj Francja Niemcy + Austria USA Polska h2 h2 h2 h2 1. wysokość w krzyżu (wzrost) 0,47 0,41 0,42 0,63 2. głębokość tułowia 0,36 0,24 0,37 0,15 3. szerokość klatki piersiowej 0,20 0,18 0,31 0,13 4. ustawienie zadu 0,34 0,26 0,33 0,24 5. szerokość zadu 0,32 0,28 0,26 0,24 6. racice 0,10 0,12 0,15 0,07 7. postawa nóg 0,07 0,15 0,21 0,12 8. postawa nóg tylnych 0,10 0,15 0,15 0,04 9. zawieszenie przednie wymienia 0,20 0,21 0,29 0,17 10. zawieszenie tylne wymienia 0,20 0,22 0,28 0,23 11. więzadło środkowe wymienia 0,26 0,13 0,24 0,12 12. położenie wymienia 0,35 0,26 0,28 0,21 13. szerokość wymienia - - - 0,19 14. ustawienie strzyków 0,30 0,22 0,26 0,20 15. długość strzyków przednich 0,30 0,25 0,31 0,23 16. charakter mleczny 0,20 0,24 0,29 0,37 17. kaliber - - - 0,40 18. typ i budowa - - - 0,30 19. nogi - racice 0,10 0,17 0,15 0,10 20. wymię 0,30 0,22 0,28 0,15 21. ocena ogólna 0,23 0,25 0,31 0,30

Czynnikiem warunkującym skuteczność subiektywnych metod oceny jest ich powtarzalność. W badaniach trzech ras bydła mlecznego w USA (Norman i wsp., 1983) powtarzalność ocen pokrojowych (obliczana na podstawie ocen tego samego zwierzęcia przez różnych klasyfikatorów) u bydła mieściła się w granicach od 0,22 do 0,69 (tab. 6.9). Badania Gulińskiego (1998), Wójcika (2002), Gulińskiego i wsp. (2003) wskazują również na znaczną powtarzalność ocen i skuteczność systemu liniowego w ocenie typu i budowy bydła mlecznego.

Tabela 6.9. Współczynniki powtarzalności dla elementów pokrojowych trzech ras mlecznych w USA (Norman i wsp., 1983)

Cecha Ayrshire Guernsey Jersey Ocena ostateczna 0,56 0,69 0,51 Wysokość 0,65 0,64 0,57 Charakter mleczny 0,35 0,42 0,32 Nogi 0,49 0,49 0,22 Zad 0,58 0,57 0,28 Przednie zawieszenie wymion 0,52 0,63 0,47 Tylne zawieszenie wymion 0,49 0,47 0,36 Głębokość wymion 0,67 0,64 0,67 Więzadło podwieszające 0,69 0,61 0,52 Rozstawienie strzyków 0,60 0,46 0,50

6.4.2. Relacje między pokrojem a mlecznością i cechami funkcjonalnymi krów

Dostępne w piśmiennictwie specjalistycznym wyniki wskazują na niejednoznaczny związek między typem zwierzęcia a jego produkcyjnością. Duża część badań podaje ujemne współczynniki korelacji dla cech pokrojowych i produkcyjności zwierząt. Oznacza to, że krowy wytwarzające więcej mleka mają tendencję do słabszej budowy (DeLorenzo i Everett, 1982; Rogers i wsp., 1988). Badania Normana i wsp. (1983), Rogersa i wsp. (1988), Gulińskiego (1998), Wójcika (2002), Bungera i wsp. (2003), Wójcika i wsp. (2004) sugerują jednak dodatni związek części elementów budowy zewnętrznej z użytkowością mleczną krów. W świetle wyników badań w najwyższym stopniu z produkcją mleka powiązane są elementy wyrostowości i kalibru zwierząt (obwód klatki piersiowej i FCM r = 0,29-0,35, wysokość w kłębie i FCM r = 0,27-0,40), budowy wymienia (szerokość wymienia i FCM r = 0,29, położenie wymienia i FCM r = -0,23) i charakteru mlecznego (charakter mleczny i FCM r = 0,25).

Tabela 6.10. Różnice w wydajności mleka FCM w laktacji 305-dniowej w zależności od oceny cech pokrojowych (Guliński, 1998)

Lp. Cecha Produkcja mleka przy ocenie Różnica ? 2 s ? +2 s 1. głębokość klatki piersiowej 4556 5963 +1407 2. szerokość klatki piersiowej 4387 5947 +1560 3. ustawienie zadu 5290 5096 -194 4. szerokość zadu 4694 5986 +1292 5. postawa tylnych nóg 5006 4803 -203 6. racice 5323 5313 -10 7. zawieszenie przednie wymienia 5394 4305 -1089 8. wysunięcie wymienia do przodu 5065 5264 +199 9. zawieszenie tylne wymienia 4741 5698 +957 10. więzadło środkowe wymienia 5104 6030 +926 11. położenie wymienia 5874 4721 -1153 12. szerokość wymienia 4016 5603 +1587 13. ustawienie strzyków 5075 5243 +168 14. długość strzyków przednich 4824 5186 +362 15. umięśnienie 5065 4465 -600 16. charakter mleczny 4387 8584 +4197 17. wysokość w krzyżu (cm) 4793 5896 +1103 18. obwód klatki piersiowej (cm) 4164 5875 +1717 19. kaliber 4520 6218 +1698 20. typ i budowa 4524 6732 +2208 21. nogi i racice 5426 5801 +375 22. wymię 4984 6451 +1467 23. ocena ogólna 4802 5990 +1188 24. wzrost 5064 5593 +529 25. głowa 5169 5253 +84 26. lędźwie 5071 4936 -135 27. grubość kości 4883 5446 +563 28. struktura wymienia 4630 6459 +1829 29. wysokość w kłębie (cm) 4197 6194 +1977 30. masa ciała (kg) 3922 6075 +2153

s - odchylenie standardowe

W tab. 6.10 przedstawiono wydajności mleka FCM zwierząt, które w krajowej populacji bydła czarno-białego uzyskiwały oceny różniące się na poziomie dwóch odchyleń standardowych od średniej za poszczególne cechy. W przypadku 22 na 30 analizowanych cech ocenie powyżej dwóch odchyleń standardowych towarzyszył wzrost wydajności mleka FCM w laktacji 305-dniowej w granicach od +84 kg do 4197 kg. W tab. 6.11 podano częstość występowania wad budowy w krajowej populacji pierwiastek czarno-białych, a na rys. 6.4 zobrazowano znaczenie występowania tych wad dla wydajności mleka FCM w laktacji 305-dniowej. W pracy Gulińskiego i wsp. (2003) występowanie wad budowy, niezależnie od pozostałych czynników, w 9 na 11 rozpatrywanych grup partii ciała było przyczyną spadku wydajności mleka FCM od -806 kg do -90 kg w stosunku do krów bez defektów.

Tabela 6.11. Wady budowy krajowej populacji pierwiastek czarno-białych po buhajach testowych i ich rówieśnic (w latach 1996-1999) w stosunku do ocenianych zwierząt (Wójcik, 2000)

Nazwa wady Rok 1996 1997 1998 1999 ogółem liczba 24 977 ogółem liczba 28 593 ogółem liczba 28 524 ogółem liczba 24 402 n % n % n % n % Przewężenie za łopatkami 1108 4,43 880 3,07 815 2,85 507 2,07 Łęgowatość 678 2,71 1292 4,51 1372 4,80 1427 5,84 Iksowata postawa nóg 1073 4,29 1527 5,34 1800 6,31 2314 9,48 Miękka pęcina 5034 20,15 4914 17,10 3835 13,44 3781 15,49 Nierównomierny rozwój ćwiartek 1380 5,52 1129 3,94 1064 3,73 1045 4,28 Wymię piętrowe 989 3,95 1100 3,84 1429 5,00 1516 6,21 Nieczynna ćwiartka wymienia 473 1,89 589 2,05 609 2,13 703 2,88 Strzyki niecylindryczne 970 3,88 359 1,25 401 1,40 263 1,07 Strzyki dodatkowe 3423 13,70 3630 12,60 3223 11,29 3010 12,30 Przystrzyki 130 0,52 187 0,65 137 0,48 149 0,61 Dodatkowe strzyki drożne 280 1,12 437 1,52 403 1,41 395 1,61 Poprzeczne przewiązanie wymienia 1502 6,01 1179 4,12 1005 3,52 964 3,95 Wymię niewykształcone 316 1,26 350 1,22 325 1,13 413 1,69

Prace Seykory i McDaniela (1986), Liu i Dekkersa (1998), Schutza i wsp. (1993), Gulińskiego i wsp. (1996) dotyczą relacji między budową zewnętrzną krów a występowaniem stanów zapalnych wymion. Ich wyniki wskazują, że zwiększaniu poprawności budowy elementów wymion i związanej z nim wyższej ocenie punktowej towarzyszył spadek zawartości komórek somatycznych w 1 ml mleka. Wzrost odległości wymion od stanowiska związany był ze spadkiem liczby komórek somatycznych w 1 ml mleka z 7000 do 26 000 (Seykora i McDaniel, 1986; Guliński i wsp., 1996). U krów o wymieniu zawieszonym do 50 cm od podłoża częstość infekcji bakteryjnych była czterokrotnie większa aniżeli u krów o wymionach położonych powyżej 60 cm od podłoża. W Holandii (rys. 6.5) wzrostowi oceny położenia wymienia z poziomu "1" do poziomu "9" w 2002 roku towarzyszyło ponad dwukrotne zmniejszenie liczby komórek somatycznych w 1 ml mleka.

Niektórzy autorzy analizowali związki między wynikami oceny liniowej a długowiecznością krów (Brotherstone i Hill, 1991; Vollema i Groen, 1998; Bunger i wsp., 2003). Wyniki tych badań wskazują, że do elementów zewnętrznej budowy najsilniej wpływających na długowieczność krów należą: nadmierna głębokość wymienia, słabe przednie i tylne zawieszenie wymienia, niska odległość wymienia od stanowiska oraz wady budowy nóg i racic. Bunger i wsp. (2003) podają, że w Niemczech czas życia krów czarno-białych, u których ocena za przednie zawieszenie wymienia wynosiła 9, był o ponad 330 dni dłuższy w porównaniu do krów otrzymujących najniższą ocenę za ten element budowy (tab. 6.12). Wyższym wartościom ocen tych elementów towarzyszył zatem mniejszy wskaźnik brakowania krów. Na rys. 6.6 i 6.7 przedstawiono znaczenie budowy nóg i więzadła podwieszającego dla wskaźnika brakowania krów w stadzie w Holandii w 2002 roku. Vollema i Groen (1998) stwierdzili, że w miarę wzrostu ocen wielkości zwierząt wskaźnik ich brakowania zwiększał się o 17%.

Tabela 6.12. Genetyczne korelacje między cechami pokroju a długowiecznością krów czarno­-białych w Niemczech (Bunger i wsp., 2003)

Cecha budowy Wartość współczynnika rg Wzrost 0,11 Charakter mleczny 0,09 Głębokość klatki piersiowej -0,12 Ustawienie zadu 0,00 Ocena ogólna 0,09 Ustawienie kończyn, widok z boku -0,16 Racice 0,16 Ustawienie kończyn, widok z tyłu 0,23 Tylne zawieszenie wymienia 0,21 Więzadło podwieszające 0,24 Ustawienie strzyków 0,20 Przednie zawieszenie wymienia 0,36 Głębokość wymienia 0,46 Długość strzyków -0,17 Ocena ogólna wymienia 0,35

6.5. Ocena typu i budowy bydła mięsnego

6.5.1. Cele i metody oceny pokroju bydła mięsnego

Bydło tego typu użytkowego ma łagodny charakter i temperament. U osobników większości wykorzystywanych ras kościec jest lekki, gdyż mają one małe głowy, krótkie nogi i szyje. Rasy mięsne odznaczają się bardzo silnym umięśnieniem partii zadu, bioder, grzbietu i łopatek. Dlatego poprawna ocena umięśnienia odgrywa istotną rolę w doskonaleniu tych ras. Należy zaznaczyć, że w porównaniu z bydłem mlecznym u ras mięsnych ocena pokroju jest elementem pomocniczym służącym do definiowania cech produkcyjnych. Ocena pokroju bydła mięsnego ma za zadanie zdefiniowanie: stopnia umięśnienia, typu oraz kalibru zwierzęcia. Ważnym celem oceny pokroju zwierząt tego typu użytkowego jest także określenie właściwości funkcjonalnych zwierząt związanych z przebiegiem wycieleń, karmieniem cieląt, pobieraniem paszy i łatwością poruszania się.

W kraju ocenę budowy zwierząt tego typu użytkowego przeprowadza się w skali 100-punktowej. W tab. 6.13 przedstawiono wykaz elementów ocenianych wraz z podaniem punktacji za poprawność budowy każdego z nich.

Przy ocenie wyglądu ogólnego, konstytucji i typu uwzględnia się w pierwszej kolejności stopień umięśnienia, szlachetność i harmonię budowy właściwą dla danej rasy, odmiany i płci. Istotnym elementem oceny tej cechy jest również prawidłowe "związanie", proporcje poszczególnych partii ciała, szerokość i długość grzbietu, szerokość, długość i umięśnienie zadu oraz prawidłowa nasada ogona. Ostatnią analizowaną cechą jest prawidłowość budowy kończyn i szpary międzyracicznej. Przy ocenie głowy i szyi zwraca się uwagę na kształt, proporcje długość i szerokość głowy, osadzenie rogów i ich kolor. Ponadto ocenia się kształt i umięśnienie szyi, prawidłowość jej związania z tułowiem oraz podgardle. Ocena przodu zwierzęcia dotyczy kształtu klatki piersiowej, a w szczególności jej głębokości i szerokości. Przy ocenie tułowia analizuje się jego długość, szerokość i umięśnienie, linię grzbietu i lędźwi. Zwraca się ponadto uwagę na pojemność brzucha. Budowa zadu określana jest na podstawie oceny jego długości, szerokości i ustawienia miednicy. Przy ocenie nóg i chodu zwierzęcia zwraca się uwagę na kąt ustawienia łopatki i kości udowej (ok. 45°), nóg w stawach skokowych i pęcinowych oraz na suchość i wygląd racicy. Użytkowość krów mięsnych określa się na podstawie kondycji cielęcia oraz zawieszenia wymienia i wielkości strzyków. U buhajów punkty za oznaki użytkowości przyznaje się na podstawie pomiaru obwodu moszny (minimum - 32 cm) oraz wyglądu zewnętrznych narządów płciowych.

Tabela 6.13. Ocena budowy, umięśnienia oraz cech użytkowych zwierząt mięsnego typu użytkowego (Morawska i wsp., 1986)

Lp. Cechy oceniane Buhaje Krowy punkty za ocenę 1. wygląd ogólny, konstytucja, typ użytkowy 20 15 2. głowa, szyja 5 5 3. przód (głębokość, szerokość) 20 15 4. tułów (grzbiet, lędźwie, brzuch) 15 15 5. zad (krzyż, miednica) 20 20 6. nogi i chód 10 10 7. oznaki użytkowości 10 20 Razem punkty 100 100

W Polsce do ksiąg hodowlanych bydła mięsnego nie wpisuje się zwierząt, u których w wyniku oględzin stwierdzono jedną z następujących wad budowy:

karłowatość, obustronną ślepotę, anomalie w budowie żuchwy i szczęki, pionowe ustawienie tylnych kończyn uniemożliwiające swobodne poruszanie się.

Tabela 6.14. Swoiste wady budowy bydła mięsnego wykluczające wpis do ksiąg hodowlanych (Morawska i wsp., 1986)

Rasa Wady budowy i umaszczenia Piemontese makroglosja (nadmiernie duży język) astrogrypoza (łukowatość kończyn przednich, której towarzyszy ochwat) nietypowa sierść całkowite odbarwienie błon śluzowych Simental szare lub czarne plamy na skórze i sierści Charolaise nietypowe kolory umaszczenia ciemne plamki na skórze lub śluzawicy Limousine plamki lub inne pigmentowane powierzchnie niezgodne z wzorcem rasy Hereford ciemne plamy na głowie Angus jakiekolwiek białe łaty

Ponadto z wpisu do ksiąg hodowlanych eliminuje się zwierzęta, u których stwierdzono występowanie swoistych wad budowy i umaszczenia. Ich szczegółowy wykaz przedstawiono w tab. 6.14.

6.5.2. Ocena typu/kalibru bydła mięsnego

Do oceny kalibru bydła mięsnego wykorzystuje się w praktyce 11-punktową skalę opartą na ocenie wysokości w krzyżu (McKirnan, 2000). Bardzo wysokie współczynniki korelacji tego wymiaru zoometrycznego z obwodem klatki piersiowej i masą ciała (r = 0,8-0,9) czynią z pomiaru wysokości w krzyżu jeden z lepszych praktycznych wskaźników określających stopień dojrzałości bydła mięsnego. Punktowa ocena kalibru zwierząt w najbardziej dokładny sposób oddaje aktualny stopień rozwoju szkieletu u ocenianego osobnika i stopień jego dojrzałości. W tab. 6.15, 6.16 i 6.17 przedstawiano zasady 11-punktowego systemu oceny kalibru bydła mięsnego, skonstruowanego na podstawie oceny wysokości w krzyżu zwierząt. W systemie tym wyróżnia się cztery następujące kategorie typu/kalibru zwierząt mięsnego kierunku użytkowania: mały, średni, duży i bardzo duży. Jak zaznaczono wyżej, głównym kryterium przynależności zwierząt różnych ras do wymienionych kategorii jest osiąganie przez nie określonych (tab. 6.15 i 6.16) wymiarów wysokości w krzyżu. Porównując wielkość tego wskaźnika u zwierząt należących do skrajnych kategorii, tj. 1 i 11, należy podkreślić, że jego różnice w poszczególnych miesiącach życia u krów i buhajów wahają się w granicach około 50 cm na korzyść zwierząt należących do największych ras mięsnych. Ocena wysokości w kłębie jałówek ras mięsnych wskazuje, że w wieku 5, 6 i 12 miesięcy przeciętnie są one niższe w porównaniu do buhajków o odpowiednio: 1-2,5 cm, 2-5 cm i powyżej 5 cm.

Tabela 6.15. Ocena typu/kalibru bydła mięsnego (McKiernan, 2000)

Kaliber zwierząt Ocena (pkt) Opis Mały (wcześnie dojrzewające) 1, 2 Zwierzęta małe, krótkonożne, charakteryzujące się krótkim tułowiem. Dobrze umięśnione. Optymalna handlowa masa tuszy 150-180 kg, grubość tłuszczu podskórnego mierzona na wysokości 12. żebra 9-12 mm Średni (średnio dojrzewające) 3, 4, 5 Zwierzęta większe, o optymalnej długości tułowia i bardzo dobrym umięśnieniu. Optymalna handlowa masa tuszy 200-350 kg przy grubości tłuszczu podskórnego 9-12 mm Duży (późno dojrzewające) 6, 7, 8 Zwierzęta duże, charakteryzujące się długim tułowiem i znacznym potencjałem wzrostu. Słaba ekspresja umięśnienia i dobra marmurkowatośćą. Optymalna handlowa masa tuszy 350-450 kg, grubość tłuszczu podskórnego 9-12 mm Bardzo duży (bardzo późno dojrzewające) 9, 10, 11 Zwierzęta ekstremalnie duże, charakteryzujące się bardzo dużym potencjałem wzrostu i uzyskiwanymi wielkościami masy ubojowej

Tabela 6.16. Ocena typu/kalibru buhajów ras mięsnych na podstawie wysokości w krzyżu (McKiernan, 2000)

Wiek (miesiące) Buhaje - wysokość w krzyżu (cm) Ocena typu/kalibru (pkt) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 5 85 90 95 100 105 110 116 121 126 131 137 6 88 93 99 104 108 114 119 124 130 135 140 7 92 97 102 107 112 117 122 128 133 138 143 8 95 100 105 110 114 120 125 131 136 141 146 9 98 102 107 113 117 123 128 133 138 144 149 10 100 105 110 115 119 125 130 135 140 146 151 11 102 107 112 117 122 128 133 138 143 148 153 12 104 109 114 119 124 130 135 140 145 150 155 13 106 111 116 121 126 131 137 142 147 152 157 14 108 113 118 123 127 133 138 143 148 154 159 15 109 114 119 124 129 135 140 145 149 155 160 16 110 116 121 126 130 136 141 146 151 156 161 17 112 117 122 127 131 137 142 147 152 157 162 18 113 118 123 128 132 138 143 148 153 158 163 19 114 119 124 129 133 139 144 149 154 160 165 20 115 120 125 130 134 140 145 150 155 160 165 21 116 121 126 131 135 140 146 151 156 161 166 24 118 123 128 133 137 142 147 152 157 163 168 30 120 125 130 135 139 145 150 155 160 165 170 36 122 127 132 137 141 146 151 156 161 166 171 38 123 128 133 137 142 147 152 157 162 167 172

Tabela 6.17. Ocena typu/kalibru krów ras mięsnych na podstawie wysokości w krzyżu (McKiernan, 2000)

Wiek (miesiące) Krowy - wysokość w krzyżu (cm) Ocena typu/kalibru (pkt) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 5 84 89 94 99 105 110 115 120 126 131 136 6 87 92 97 102 107 113 118 123 128 134 139 7 89 94 100 105 110 115 121 126 131 136 141 8 92 97 102 107 112 117 122 128 133 138 144 9 94 99 104 109 114 119 124 130 135 140 145 10 96 101 106 111 116 121 126 131 136 141 147 11 98 103 108 113 118 123 128 133 138 144 149 12 99 104 109 114 119 124 130 135 140 145 150 13 101 105 110 116 121 126 131 136 141 146 151 14 102 107 112 117 122 127 132 137 142 147 152 15 103 108 113 118 123 128 133 138 143 148 153 16 104 109 114 119 124 129 134 139 144 149 154 17 105 110 115 120 125 130 135 140 145 149 154 18 106 110 116 121 126 131 135 140 145 150 155 19 107 111 116 121 126 131 136 141 146 151 156 20 107 112 117 122 127 132 137 141 146 151 156 21 108 113 118 123 128 132 137 142 147 152 157 24 109 114 119 124 129 133 138 143 148 153 157 30 111 116 121 125 130 135 140 145 150 154 159 36 112 117 122 126 132 136 141 145 150 155 160 48 113 118 122 127 132 137 142 146 151 155 160

Większość ras brytyjskich osiąga oceny od 1-7 punktów (hereford, aberdeen angus). Ocena kalibru ras kontynentalnych bydła mięsnego (limousine, blond d'aquitaine, charolaise, piemotnese) zamyka się w granicach 4-9 punktów. Oceny 10 i 11 charakteryzują ekstremalnie duże rasy bydła mięsnego (santa gertruda, beefalo, chianina).

Prezentowany system umożliwia jednorodną ocenę kalibru ras bydła mięsnego, bez uwzględniania różnic w możliwościach żywienia zwierząt, stosowanych programach hodowlanych czy specyfice konsumentów oczekujących wołowiny o określonych parametrach jakościowych. Dlatego optymalny kaliber i osiągana masa ubojowa zwierząt w każdej indywidualnej sytuacji hodowlanej na świecie determinowana jest w decydującym stopniu przez uwarunkowania ekonomiczne tego typu produkcji.

W Polsce od 2010 roku zaproponowano nową metodykę oceny pokroju bydła mięsnego (Choroszy i wsp., 2010). Komponenty oceny pokroju bydła ras mięsnych obejmują trzy grupy cech: cechy charakteryzujące umięśnienie, kościec i cechy funkcjonalne.

Umięśnienie zwierzęcia jest jednym z najważniejszych wskaźników określających jego mięsną produkcyjność. Przyżyciowa ocena umięśnienia jest tania, łatwa i szybka do wykonania, jednak wymaga dużych umiejętności oceniającego. Stopień umięśnienia ma duży związek z wydajnością rzeźną, jakością tuszy i zawartością mięsa oraz bezpośredni wpływ na wartość ekonomiczną zwierząt. Badania Drennana (2008) potwierdziły dodatnie korelacje między liniową oceną umięśnienia a wydajnością rzeźną (r = 0,65), procentowym udziałem mięsa w tuszy (r = 0,60) oraz ogólnym pokrojem zwierzęcia (r = 0,70). Simm (1998) podaje oszacowania korelacji fenotypowych pomiędzy umięśnieniem oraz grubością mięśni a masą ciała w wieku 400 dni na poziomie odpowiednio r = 0,44 i r = 0,43.

Kościec zwierzęcia stanowi ramę obudowaną umięśnieniem. Zwierzęta o dobrze rozwiniętym kośćcu mają wyższy potencjał wzrostowy, osiągają większe masy ubojowe oraz są mniej otłuszczone od zwierząt o mniejszym kalibrze (McKiernan, 2007, Litwińczuk i Szulc, 2005). Dhuyvetter (1995) wykazał, że wysokość ramy zwierzęcia ma związek z jego dojrzałością, a także umożliwia hodowcy wybór odpowiedniej technologii opasu.

Cechy funkcjonalne charakteryzują pośrednio zdrowotność zwierząt, długość użytkowania, żerność, przydatność do rozrodu, a w konsekwencji mają wpływ na ekonomikę produkcji (Reklewski i wsp., 1999).

W ocenie pokroju polskiej populacji bydła mięsnego zaproponowano uwzględnienie 19 cech dotyczących umięśnienia, kośćca, funkcjonalności oraz innych, dodatkowych. Umięśnienie charakteryzowane jest przez sześć cech punktowanych w sposób liniowy. Grubości mięśnia grzbietu, ze względu na szczególne znaczenie tej cechy, przypisano podwójną wartość. W efekcie przyjmuje się, że umięśnienie charakteryzowane jest przez siedem cech. Kościec opisywany jest przez sześć cech. Ocenie poddawane są cztery cechy funkcjonalne i dwie cechy dodatkowe. Każda z cech oceniana jest w skali 9-punktowej, przy optimum wynoszącym 9 punktów, z wyjątkiem obwodu nadpęcia i kondycji, gdzie przyjęte optimum wynosi 6 punktów. Szczegółową listę cech z podziałem na grupy zamieszczono w tab. 6.18.

Tabela 6.18. Lista cech pokroju bydła mięsnego z podziałem na grupy oraz cechy dodatkowe

Lp. Grupa cech/nazwa cechy Optimum cechy (pkt) Umięśnienie 1. szerokość między łopatkami 9 2. szerokość grzbietu 9 3. grubość mięśnia grzbietu × 2 9 4. wysklepienie mięśni uda 9 5. długość mięśni uda 9 6. szerokość zadu 9 Kościec 7. kaliber/frame size 9 8. obwód nadpęcia 6 9. szerokość klatki piersiowej 9 10. głębokość klatki piersiowej 9 11. długość grzbietu 9 12. długość zadu 9 13. szerokość zadu w biodrach 9 Funkcjonalne 14. postawa nóg przednich 9 15. szerokość pyska 9 16. linia grzbietu 9 17. postawa nóg tylnych 9 Dodatkowe 18. szerokość w kulszach 9 19. kondycja 6

Końcowa ocena pokroju zwierzęcia (OPZ) wyliczana jest ze wzoru:

OPZ = 0,5 × OM + 0,30 × OK + 0,20 × OF,

gdzie: OM - suma punktów po transformacji za umięśnienie

OK - suma punktów po transformacji za kościec

OF - suma punktów po transformacji za cechy funkcjonalne.

6.6. Ocena pokroju bydła o użytkowości dwukierunkowej

Budowa zewnętrzna zwierząt o użytkowości kombinowanej łączy w wysokim stopniu wykluczające się cechy bydła mięsnego i mlecznego. Najistotniejszym zatem zagadnieniem przy ocenie pokroju jest ustalenie oczekiwanego celu hodowlanego i proporcji "ważności" cech mlecznych i mięsnych. W Polsce pierwszy subiektywny system oceny typu i budowy bydła w typie kombinowanym wprowadzono w 1935 roku. Przewidywał on wizualną ocenę 100-punktową, według której za głowę, szyję i rogi można było uzyskać 5 punktów, za przód - 20 punktów, środek tułowia - 15 punktów, zad - 20 punktów, kończyny i chód - 10 punktów, za oznaki użytkowości - 10 punktów, wygląd ogólny - 20 punktów. W 1963 roku obowiązujący do tej pory system oceny pokroju został zmodyfikowany pod względem rozdziału punktów. Podniesiono punktację za oznaki użytkowości do 20 punktów, zmniejszając jednocześnie górny pułap ocen: za przód do 15 punktów i za wygląd ogólny do 15 punktów. Suma punktów za ocenę siedmiu partii ciała stanowiła podstawę do uzyskania jednej z pięciu klas oceny pokroju: niedostateczny (< 65 pkt), dostateczny (66-70), dobry (71-79), bardzo dobry (80-84) i doskonały (> 84 pkt) (tab. 6.19).

Od początku lat 80. XX wieku w Polsce zaczęto doskonalić rodzime bydło poprzez krzyżowanie z rasą holsztyńsko-fryzyjską z USA i Kanady. W wyniku przeprowadzonych na dużą skalę kojarzeń krajowa populacja bydła uległa przeobrażeniu pod względem użytkowości mlecznej, jak również eksterieru. W konsekwencji Instytut Zootechniki opracował nowe zasady oceny pokroju bydła, które opublikowano w 1989 roku. Przewidywały one ocenę kalibru, umięśnienia, budowy oraz wymienia u krów w skali 9-punktowej. Opracowany system uwzględniał dwukierunkowe użytkowanie bydła i jako wzorzec przyjmował typ kombinowany mięsno-mleczny.

Tabela 6.19. System oceny punktowej bydła o użytkowości kombinowanej

(Zalewski i wsp., 1979) Oceniana cecha Punkty krowy buhaje Wygląd ogólny (umięśnienie, typ użytkowy, harmonia pokroju, wyrośnięcie) 15 20 Głowa, szyja 5 5 Przód (głębokość, szerokość, ożebrowanie, związanie) 15 20 Środkowa część tułowia (grzbiet, lędźwie, brzuch) 15 15 Zad (krzyż i miednica, szerokość, długość, kształt) 20 20 Nogi i chód 10 10 Wymię (wielkość, kształt, zawieszenie, strzyki) 20 - Oznaki użytkowości - 10 Razem 100 100

Aktualnie w kraju według regulaminu oceny typu i budowy obowiązującego od 2012 roku ocenę bydła o użytkowości kombinowanej opiera się na podstawie 21 (krowa) i 12 (buhaj) cech w systemie liniowym. Szczegółowa ocena została podana w podrozdziałach 6.6.1 i 6.6.2.

6.6.1. Ocena krów

6.6.1.1 Wzorzec rasowy krowy simentalskiej

Sylwetka - kształt ciała zbliżony do prostokąta. Umięśnienie - wypukłe, profile mięśni wyraźnie zaznaczone. Głowa i szyja - głowa średniej wielkości, dopuszczalna głowa cięższa, szyja średniej długości, dobrze umięśniona, o wyraźnym fałdzie na podgardlu w kierunku mostka. Barki - dobrze umięśnione, dobrze przylegające łopatki, wyrostki grzbietowe kręgosłupa lekko wystające ponad linię kłębu. Klatka piersiowa - wysklepiona, nieco szersza w części tylnej, żebra szeroko rozstawione. Brzuch - głęboki i pojemny. Grzbiet - szeroki i prosty, mocny, prosta i szeroka partia lędźwiowa, umięśnienie dobrze zaznaczone. Zad - lekko spadzisty, długi, szeroki, dobrze umięśniony, profile mięśni, zwłaszcza udowych, wypukłe, prosta nasada ogona, dopuszczalna lekko uniesiona nasada ogona. Nogi - szeroko ustawione, o silnej kości i wyrazistych stawach, prawidłowy kąt stawu skokowego i stawu pęcinowego, wysoka piętka racicy, racice lekko rozwarte. Wymię - pojemne, w części tylnej zawieszone wysoko i szeroko, wyraźnie wysunięte do przodu, dobrze połączone z powłokami brzusznymi, o cienkiej skórze, delikatnie owłosionej, z wyraźnie zaznaczonymi żyłami mlecznymi, równomiernie rozwiniętymi ćwiartkami; strzyki rozmieszczone pionowo, cylindryczne o długości 6-7 cm i grubości 2,5 cm, czyste - bez dodatkowych strzyków i przystrzyków. Ogólny wygląd - harmonijny, o nieco lepiej zaznaczonych cechach mlecznych, lecz równocześnie dobrym umięśnieniu. Umaszczenie - łaciate, dopuszczalne dropiowate, na białym tle łaty lub drobne, od bułkowatych do czerwonych, łaty barwne rozmieszczone na szyi, grzbiecie, bokach i zadzie; barwna nasada ogona, głowa, brzuch, wymię, nogi i dolna część ogona biała; dopuszczalne jednostronne lub obustronne barwne okulary, rogi na całej długości woskowo-żółte, racice jasne.

6.6.1.2 Lista ocenianych cech liniowych

W tab. 6.20 zestawiono cechy pokrojowe uwzględnianie w ocenie krów o użytkowości dwukierunkowej. Należy podkreślić, że wszystkie wymienione cechy są mierzone lub oceniane liniowo pomiędzy ekstremami biologicznymi.

Ocena cech liniowych jest niezależna w stosunku do pozostałych elementów oceny, tzn. inne elementy oceny nie mają wpływu na jej wynik, natomiast wynik oceny liniowej danej cechy może mieć wpływ na wynik ogólny.

Tabela 6.20. Wykaz ocenianych cech pokrojowych krów o użytkowości dwukierunkowej

Lp. Określane cechy Ekstremum pkt 1 pkt 9 1. wysokość w krzyżu (cm) niska wysoka 2. obwód klatki piersiowej (cm) mały duży 3. głębokość tułowia płytkie głębokie 4. szerokość klatki piersiowej wąska szeroka 5. ustawienie zadu uniesiony spadzisty 6. szerokość zadu wąski szeroki 7. postawa tylnych nóg (widok z boku) pionowa podsiebna 8. kąt racicy niski wysoki 9. postawa tylnych nóg (widok z tyłu) iksowate równoległe 10. zawieszenie przednie wymienia luźne mocne 11. zawieszenie tylne wymienia niskie wysokie 12. szerokość wymienia wąskie szerokie 13. więzadło środkowe wymienia słabe mocne 14. położenie wymienia niskie wysokie 15. ustawienie strzyków przednich zewnętrzne wewnętrzne 16. ustawienie strzyków tylnych zewnętrzne wewnętrzne 17. długość strzyków krótkie długie 18. grubość strzyków cienkie grube 19. umięśnienie przodu słabe mocne 20. umięśnienie zadu płaskie wypukłe 21. lokomocja skośna równoległa

6.6.1.3 Ocena wad budowy

Trzecim elementem oceny typu i budowy jest zaznaczenie występowania podstawowych wad budowy. Nie są one punktowane, natomiast ich występowanie ma wpływ na ocenę ogólną. Występowanie wad jest jedynie odnotowywane i służy do dokładniejszego opisu ocenianego zwierzęcia.

6.6.1.4 Ocena ogólna budowy krów

Aktualnie według regulaminu oceny typu i budowy bydła (2012) ocena krów o użytkowości mięsno-mlecznej (simentalskich) opiera się na pięciu głównych kategoriach:

kaliber - 20% typ i budowa - 15% nogi i racice - 10% wymię - 30% umięśnienie - 25%

Suma punktów pięciu kategorii stanowi ocenę ogólną krowy w odniesieniu do wzorca rasy, którą interpretuje się następująco:

50-64 - niedostateczna (ND) 65-69 - słaba (SL) 70-74 - dostateczna (DS) 75-79 - dość dobra (DD) 80-84 - dobra (DB) 85-89 - bardzo dobra (BD) 90 i więcej - doskonała (EX)

6.6.2. Ocena buhajów

6.6.2.1 Cechy charakteryzujące buhaja simentalskiego

Wygląd ogólny - harmonijny, proporcjonalna budowa wykazująca cechy męskie, wigor, siłę; skóra średniej grubości, pokryta błyszczącą sierścią; klatka piersiowa - żebra długie, szeroko rozstawione i dobrze wysklepione. Umięśnienie - wypukłe, profile mięśni dobrze zaznaczone. Głowa - mocna, szeroki pysk, mocna żuchwa, szerokie czoło. Szyja - mocna, średniej długości, z łopatkami przechodzącymi łagodnie w grzbiet, wyraźnie zaznaczony fałd na linii gardło - podgardle - mostek. Klatka piersiowa - szeroka, dobrze wysklepiona, żebra szeroko rozstawione, kości żeber zaokrąglone i długie, połączone łagodnie z łopatkami. Grzbiet - szeroki i prosty, mocny, prosta i szeroka partia lędźwiowa, umięśnienie dobrze zaznaczone. Zad - lekko nachylony do tyłu, długi i szeroki, połączony odpowiednio z lędźwiami, profile mięśni, zwłaszcza udowych, wypukłe, prosta nasada ogona, dopuszczalna lekko uniesiona. Nogi - szeroko ustawione, o silnej kości i wyrazistych stawach, prawidłowy kąt stawu skokowego i pęcinowego, wysoka piętka racicy, racice lekko rozwarte. Umaszczenie - łaciate, dopuszczalne dropiowate, na białym tle łaty duże lub drobne, od bułkowożółtych do czerwonych; łaty barwne rozmieszczone na szyi, grzbiecie, bokach i zadzie, barwna nasada ogona, głowa, brzuch, nogi i dolna część ogona biała, dopuszczalne jednostronne lub obustronne barwne okulary, rogi na całej długości woskowożółte, racice jasne.

6.6.2.2 Lista ocenianych cech liniowych

W tab. 6.21 zestawiono cechy pokrojowe uwzględnianie w ocenie buhajów o użytkowości dwukierunkowej. Podobnie jak u krów, wszystkie wymienione cechy są mierzone lub oceniane liniowo pomiędzy ekstremami biologicznymi. Trzeba także odnotować, że lista cech ocenianych u buhajów obejmuje 12, natomiast u krów - 21 elementów pokrojowych.

Tabela 6.21. Wykaz ocenianych cech pokrojowych buhajów o użytkowości dwukierunkowej

Lp. Określenie cechy Ekstremum pkt 1 pkt 9 1. wysokość w krzyżu (cm) niska wysoka 2. obwód klatki piersiowej (cm) mały duży 3. głębokość tułowia płytkie głębokie 4. szerokość klatki piersiowej wąska szeroka 5. ustawienie zadu uniesiony spadzisty 6. szerokość zadu wąski szeroki 7. postawa tylnych nóg (widok z boku) pionowa podsiebna 8. kąt racicy niski wysoki 9. postawa tylnych nóg (widok z tyłu) iksowate równoległe 10. umięśnienie przodu słabe mocne 11. umięśnienie zadu płaskie wypukłe 12. lokomocja skośna równoległa

6.6.2.3 Ocena ogólna budowy buhajów

Po dokonaniu oceny cech liniowych przeprowadza się ogólną ocenę typu i budowy buhajów mlecznych w odniesieniu do wzorca rasy, wyrażoną w 100-punktowej skali w podziale na niżej wymienione cechy:

Ogólny wygląd - 15% Kaliber - 20% Typ i budowa - 25% Nogi i racice - 15% Umięśnienie - 25%

Ocena każdej z cech jest wyrażona w skali od 50 do 100 punktów. Suma punktów pięciu kategorii po uwzględnieniu ich wag stanowi ocenę ogólną buhaja w odniesieniu do wzorca rasy, którą interpretuje się w następujący sposób:

50-69 - niedostateczna (N) 70-74 - dostateczna (DS) 75-79 - dość dobra (DD) 80-84 - dobra (D) 85-89 - bardzo dobra (BD) 90 i więcej - doskonała (E)

Literatura

Brotherstone S., Hill W.G., 1991: Dairy herd life in relation to linear type traits and production. 1. Phenotypic and genetic analyses in pedigree type classified herds. Anim. Prod., 53, 279-287.

Bunger A., Pasman E., Reihardt F., Reents R., 2003: Relationship between linear type traits and production life. European Holstein Conference, Conference materials, Germany.

Choroszy Z., Choroszy B., Grodzki G., Stachyra M., Szewczyk A., 2010: Metoda oceny pokroju bydła mięsnego w Polsce. Rocz. Nauk. Zoot., 37 (1), 3-12.

DeLorenzo M.A., Everett R.W., 1982: Relationship between milk and FAT production, type and stayability In Holstein sire evaluations. J. Dairy Sci., 65, 1277-1285.

Dhuyvetter J., 1995: Beef cattle frame scores. North Dakota State University, AS-1091.

Drennan M.J., McGee M., Keane M.G., 2008: The value of muscular and skeletal scores in the live animal and carcass classification scores as indicators of carcass composition in cattle. Animal, 2 (5), 752-760

Ducrocq V., 1993: Genetic parameters for type traits in the French Holstein breed based on multiple-trait animal model. Linest. Prod. Sci., 36, 143-156.

Groen A.F., Steine T., Collau J., Pedersen J., Pribyl J., Reinsch N., 1997: Economic values in dairy cattle breeding, with special reference to functional traits. Report of an EAAP-working group. Livest. Prod. Sci., 49:1-21.

Guliński P., 1998: Wykorzystanie systemu liniowego w ocenie typu i budowy krajowego czarno-białego bydła mlecznego. Rozpr. Nauk., 55, WSRP Siedlce.

Guliński P., Dobrogowska E., Giersz B., 2003: Wpływ występowania wad pokrojowych na wydajność mleka FCM w populacji czarno-białych krów mlecznych. Rocz. Nauk. Zoot., 30, 141-150.

Guliński P., Litwińczuk Z., Młynek K., Tumiłowicz A., 1996: Badania nad relacjami między zewnętrzną budową wymion i ich podatnością na występowanie mastitis. Cz. II. Współzależność między zewnętrzną budową wymion u krów i liczba komórek somatycznych w mleku. An. UMCS, 9, 49-53.

Konopiński T., 1949: Hodowla bydła. Instytut Naukowo-Wydawniczy Ruchu Ludowego "Polska". Poznań.

Leitch H.W., 1994: Comparision of international selection indices for dairy cattle breeding. Proc. of Interbull Annual Meeting.

Lindsay L., Stewart B., Craig E., Dyment R., Logan M., Whaley J., 1994: Guide to Judging. Holstein Association of Canada, Brantford, Ontario.

Litwińczuk Z., Szulc T. (red.), 2005: Hodowla i użytkowanie bydła. PWRiL Warszawa.

Liu Z., Dekkers J.C.M., 1998: Estimates of genetic correlations between conformation traits and linear somatic cell scores. Dairy Research Report, Univeristy of Guelph Publication, Canada.

Lohuis M., 1995: Global selection with Mace. Holstein Journal 9, 4-7.

McKiernan B., 2000: Frame scoring of beef cattle. Agfact A2.3.4. Department of Primary Industries, State of New South Wales, Australia.

Morawska K., Poczynało S., Robak M., Wojtulewicz B., 1996: Zbiór przepisów Centralnej Stacji Hodowli Zwierząt dotyczących użytkowości i oceny bydła. Warszawa.

Norman H.D., Cassel B.G., Dawdy M.L., 1983: Genetic and environmental effects influencing Guernsey type classification scores. J. Dairy Sci., 66, 127-139.

Norman H.D., Powell R.L., Mohammad W.A., Wright J.R., 1983: Effect of herd and sire on uniform functional type trait appraisal scores for Ayrshires, Guernseys, Jerseys, and Milking Shorthorns. J. Dairy Sci., 66, 2173-2184.

Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka (PFHBiPM), 2015: Wyniki oceny użytkowości mlecznej krów. Warszawa.

Poradnik Hodowcy - Genetyka bydła mlecznego. Oficyna Wydawnicza "Gospodarz", Warszawa 2002.

Regulamin oceny typu i budowy bydła mlecznego. Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt, Warszawa 2002.

Reklewski Z., Dymnicki E., Łukaszewicz M., 1999: Cechy funkcjonalne i ich rola w programach hodowlanych. Zesz. Nauk. PTZ, Prz. Hod., 44, 45-61.

Rogers G.W., McDaniel B.T., Dentine M.R., Johnson L.P., 1988: Relationship among survival rates, predicted differences for yield and linear type traits. J. Dairy Sci., 71, 214-220.

Schutz M.M., Van Raden P.M., Boettcher P.J., Hansen L.B., 1993: Relationship of somatic cell score and linear type trait evaluations of Holstein sires. J. Dairy Sci., 76, 658-663.

Seykora A.J., McDaniel B.T., 1986: Genetic statistics and relationship of teat and udder traits, somatic cell counts and milk production. J. Dairy Sci., 2395-2407.

Simm G., 1998: Genetic Improvement of Cattle and Sheep. Ed. Farming Press.

Trela J., Wójcik P., Januszewski R., 2004: Ocena typu i budowy pierwiastek w Polsce. Trendy we Współczesnej Hodowli Bydła, mat. XII Szkoły Zimowej Hodowców Bydła, 73-84.

Trimberger G.W., Etgen W.M., Galton D.M., 1983: Dairy Cattle Judging Techniques.

Veerkamp R.F., Simm G., Persaud P., 1994: Potential value of linear type traits for prediction of intake efficiency and economic margins in dairy cattle. Livest. Prod. Sci., 38, 179-188.

Vollema A.R., Groen A.F., 1998: Conformation traits in survival analysis of longevity in dairy cattle. Proc. Of 6-th World Cobgressof Genetics Applied to Livestock Production, 23, 371-374. Armindale, Australia.

Wójcik P., 2000: Selekcja bydła mlecznego - wymysł czy potrzeba. Chów bydła, 11, 23-24.

Wójcik P., 2002: Selekcja bydła mlecznego w oparciu o cechy pokroju. Rocz. Nauk. Zoot., 15, 99-104.

Wójcik P., Majewska A., Korzonek H., 2004: Selekcja bydła mlecznego pod kątem wyeliminowania wad budowy wymienia. Rocz. Nauk. Zoot., 19, 29-32.

Zalewski W., Brzozowski A., Łuszczak J., Karczmarek A., 1979: Hodowla bydła. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Żarnecki A., Jagusiak W., Czaja H., 1998: Ocena wartości hodowlanej buhajów pod względem cech pokroju.