2. Wybór rośliny i pierwsze formowanie
Na początek polecam takie drzewka jak fikus, wiąz, klon, azalia, a nawet bukszpan, który nadaje się zarówno do wewnątrz jak i na zewnątrz. Swoją przygodę rozpocząłem z fikusem beniaminkiem. Rośnie w szerz i ma się świetnie. W fikusach można wytworzyć korzenie powietrzne jeżeli będą mieć odpowiednią wilgotność powietrza - powyżej 60 %. Takie drzewko wygląda jak tropikalny las, pełen lian. Do tej techniki polecam Fikusa Retusa lub Benjamina, jednak te są kapryśne i potrafią zrzucić wszystkie liście np. po przesadzaniu.
Do formowania dla początkujących najlepszy jest drut aluminiowy. Jest bardzo elastyczny, łatwy w użyciu, nie twardnieje podczas wyginania i można go łatwo poprawić lub zdjąć. Dla zaawansowanych poleca się drut miedziany, który mocniej trzyma kształt przy cieńszej średnicy, jednak jest trudniejszy w formowaniu i wymaga wprawy (zacząłem od miedzianego i nie miałem problemów więc mogę śmiało polecić od razu drut miedziany). Drut owijamy pod kątem 45 stopni. Drut powinien mieć około 1/3 grubości gałęzi, którą chcemy uformować. Na start warto zaopatrzyć się w zestaw o grubościach: (1 mm), (1,5 mm), (2,5 mm) oraz (4 mm). Jeżeli gałązka stawia opór można dodać drugi drut obok pierwszego i ponownie owinąć.
Jednak zacznijmy od początku. Wybieramy doniczkę, niską ale szeroką w zależności od rodzaju, koloru i typu drzewka. Naczynie musi mieć otwory, najlepiej kilka. Dwa główne duże służące do napowietrzenia korzeni i odpływu zbędnej wody oraz kilka malutkich minimum 2 do 4, aby przymocować drzewko stabilnie do doniczki - dzięki temu ziemia nie będzie się wysypywać. Kolejnym ważnym elementem jest drenaż i podłoże. Polecam keramzyt lub kawałki wypalanej gliny może być japońska akadama, która wykorzystywana jest też w podłożu jako dodatek lub w całości. Adenium Obesum (róża pustyni) świetnie rośnie na akadamie z nawozem. Można dodać trochę perlitu, zeolitu, lawy wulkanicznej lub włókna kokosowego w zależności od typu rośliny.
Nikt nie ma idealnego wyczucia i tu chcę was uspokoić jeżeli przy formowaniu gałązka by pękła, to jest na to łatwy sposób. W miejscu złamania się gałązki nakładamy specjalną pastę na rany. Drugim domowym i tańszym sposobem na odratowanie gałązki jest spryskanie ją wodą i owinięcie folią. Profilaktycznie co kilka dni ponownie wstrzyknąć pod folię trochę wody. Po kilku tygodniach lub miesiącach ściągamy folie - jeśli widać dalej pęknięcie to spryskujemy wodą i ponownie owijamy folią na kilka dni lub tygodni. Wszystko zależy od tego jaki mamy uraz, rodzaj rośliny i grubości gałązki.
Sztuka bonsai wymaga cierpliwości, precyzji i czasu. Pamiętaj, aby nie robić wszystkiego na raz. Niektóre rośliny są kapryśne, a reakcja w jaką zachodzi miedź z podłożem i nawozem może mieć wpływ na ukorzenienie :
a) Przesadzamy roślinkę do doniczki - pozostawiamy na kilka dni.
b) Formujemy (drutujemy - kąt 45 stopni) - kilka dni odpoczynku.
c) Ewentualne przycinki i nawożenie dopiero po kilku dniach.
d) Częste przycinanie (raz, dwa razy w roku - wszystko zależy od wyboru rośliny) spowoduję przyrost nowych gałązek, rozrost drzewka w pień. Aby zmniejszyć wielkość listków należy przyciąć kilka sztuk w połowie.
e) Finalny rozmiar drzewek waha się od 8 cm do 130 cm. Powinniśmy zaplanować jego wielkość już na samym starcie.
Dodatek: można zrobić profesjonalną glebę "runa leśnego" z grzybnią. Mikoryza łączy grzyby z drzewkiem co wyśmienicie ze sobą współgra - szczegółowy opis jak połączyć mikoryzę z glebą opiszę w osobnym rozdziale.
4. Style bonsai
Chokkan (styl wyprostowany regularny) to najbardziej klasyczna i podstawowa forma w sztuce bonsai. Przedstawia drzewo rosnące w idealnych warunkach, nienaruszone przez wiatr czy walkę o przetrwanie z innymi roślinami. Pień: Prosty jak strzała i idealnie pionowy, u nasady gruby, regularnie zwężający się ku wierzchołkowi.
Układ gałęzi: rozmieszczone naprzemiennie i harmonijnie wokół pnia. Najdłuższe i najgrubsze gałęzie znajdują się na dole, a w miarę wspinania się ku górze stają się coraz krótsze i cieńsze, tworząc zarys trójkąta lub stożka.
Pierwsza gałąź: powinna wyrastać na około 1 ÷ 4 całkowitej wysokości pnia.
Wierzchołek (apex): zwieńczony pojedynczą gałęzią, która kontynuuje linię pnia.
Nebari (system korzeniowy): masywne, widoczne korzenie powinny rozchodzić się promieniście we wszystkich kierunkach na powierzchni gleby, dając drzewu stabilną i solidną podstawę. Styl ten najefektowniej prezentuje się u drzew iglastych o dominującym pąku wierzchołkowym, które naturalnie dążą do pionu.
Najlepsze gatunki: sosny (np. sosna czarna), jałowce, modrzewie oraz świerki.
Drzewa liściaste: rzadziej stosowany, ale sprawdza się u buków i niektórych klonów.
Moyogi to najbardziej popularny i naturalny styl formowania bonsai. Charakteryzuje się pniem wygiętym na kształt litery "S", który zwęża się ku górze. Zachowuje przy tym pełną równowagę - wierzchołek drzewa zawsze znajduje się w jednej linii z jego podstawą.
Kształt pnia: pień biegnie zygzakiem lub spiralnie ku górze, przypominając literę S. Wygięcia muszą być łagodne i harmonijne, tworząc wrażenie dynamizmu.
Zbieżność pnia: podstawa drzewa (nebari) musi być wyraźnie grubsza niż jego wierzchołek.
Układ gałęzi: konary wyrastają naprzemiennie po zewnętrznych stronach łuków pnia. Wewnątrz zgięć gałęzie zazwyczaj nie rosną (ze względu na naturalny brak światła w tych miejscach w przyrodzie).
Równowaga wizualna: najniższa gałąź jest najdłuższa i najniżej osadzona. Daje to kompozycji stabilność.
Zasady rozmieszczenia gałęzi: gałęzie wyprowadza się w lewo, w prawo oraz do tyłu (aby nadać drzewku głębię). Pierwsza i druga gałąź znajdują się na przeciwległych stronach pnia.
Kierunek: dolne gałęzie są delikatnie skierowane w dół, natomiast im wyżej, tym bardziej pną się ku górze.
Szczyt (wierzchołek): ostatnie zgięcie pnia zawsze kieruje wierzchołek prosto w górę, dokładnie nad punkt wyjścia pnia z ziemi. Styl ten jest uniwersalny i pasuje niemal do wszystkich gatunków drzew. Najlepiej prezentuje się na drzewach iglastych (np. sosny, modrzewie) oraz liściastych o dekoracyjnym pniu (np. klony, buki).
Shakan to jeden z klasycznych stylów formowania bonsai (pochylony), w którym pień drzewa rośnie pod wyraźnym kątem w jedną stronę, naśladując drzewa walczące z wiatrem lub osuwające się na stromym brzegu. Najważniejszą zasadą tego stylu jest zachowanie idealnej równowagi optycznej za pomocą odpowiedniego układu gałęzi i korzeni.
Pień: wyrasta z podłoża pod kątem około 60°- 80° w stosunku do poziomu podłoża.
Kształt: może być całkowicie prosty lub delikatnie wygięty (przypominający literę "S"), jednak jego wierzchołek zawsze kieruje się ku górze.
Zbieżność: zgodnie z podstawowymi zasadami bonsai, pień musi zachować naturalną zbieżność - u podstawy jest znacznie grubszy i stopniowo zwęża się ku wierzchołkowi.
Układ: gałęzie układają się w większości poziomo do podłoża (horyzontalnie), co potęguje wrażenie walki z grawitacją lub silnym wiatrem.
Równowaga wizualna: pierwsza gałąź (najniższa i najgrubsza) wyrasta po zewnętrznej stronie pochylenia pnia. Działa ona jak przeciwwaga, balansując całą kompozycję i kierując wzrok widza z powrotem ku środkowi. Dalsze gałęzie rosną naprzemiennie po lewej i prawej stronie pnia, a żadna gałąź nie powinna zasłaniać frontu pnia.
System korzeniowy (Nebari): aby drzewo wyglądało na stabilne, jego system korzeniowy po przeciwnej stronie pochylenia pnia musi być potężny i mocno rozwinięty. Tworzy to efekt tzw. "korzeni zakotwiczających" lub "ciągnących", które zapobiegają wywróceniu się rośliny. Z kolei po stronie, w którą pochylone jest drzewo, korzenie są znacznie mniejsze i płytsze.
Odmiany stylu shakan: w sztuce bonsai wyróżnia się trzy stopnie nachylenia w ramach tego stylu:
Sh?-shakan - drzewo lekko pochylone.
Ch?-shakan - drzewo średnio pochylone.
Dai-shakan - drzewo mocno pochylone.
Styl ten jest chętnie wykorzystywany zarówno przez początkujących, jak i zaawansowanych pasjonatów. Najlepiej prezentuje się przy gatunkach takich jak: sosny (np. sosna drobnokwiatowa), azalie, klon palmowy.
Kengai (styl kaskadowy) to jeden z najbardziej dramatycznych stylów sztuki Bonsai. Doskonale imituje rośliny rosnące na stromych urwiskach, górskich klifach lub brzegach rzek, które zmagając się z siłami natury (grawitacją, wiatrem, lawinami), przewieszają się w dół.
Kierunek pnia: pień drzewa krótki, rozsnący pionowo w górę, a następnie gwałtownie wygina się i opada w dół, często poniżej dna samej doniczki.
Wierzchołek (korona): wierzchołek rośliny znajduje się optycznie poniżej donicy i jest zazwyczaj lekko skierowany ku górze, w stronę światła.
Doniczka: z racji tego, że pień opada w dół, rośliny te sadzi się w specjalnych, wysokich i ciężkich donicach (tzw. kaskadowych), które zapewniają stabilność i równowagę kompozycji.
Układ gałęzi: konary wyrastają z zewnętrznych łuków powyginanego pnia naprzemiennie (raz w lewo, raz w prawo). Niższe gałęzie powinny rozrastać się horyzontalnie, aby zachować optyczny balans i naśladować naturalne półki skalne.
Styl naturalny: drzewa kaskadowe w naturze często noszą ślady walki o przetrwanie. Dlatego pień bywa mocno poskręcany, a korona może być miejscami pozbawiona kory (Sharimiki).
Rozróżniamy dwie odmiany stylu:
- pełna kaskada (Kengai): najniższy punkt rośliny lub główny wierzchołek wyraźnie opada poniżej podstawy donicy,
- półkaskada (Han-Kengai): pień opada w dół, ale najniższy punkt drzewka zatrzymuje się dokładnie na poziomie spodu donicy lub tuż ponad nim, nie schodząc poniżej. Do tego stylu wybiera się gatunki elastyczne o naturalnie zwisających pędach. Najczęściej są to: sosna (np. kosodrzewina), jałowiec, irga, azalia.
5. Podłoże, mieszanki glebowe
Wracając do tego co pisałem wcześniej, istnieje bardzo dużo różnych mieszanek glebowych. Głównie składają się z akadamy, perlitu, żwiru rzecznego, zeolitu, keramzytu, włókna kokosowego, pumeksu oraz ziemi torfowej. Mieszanka: akadamy (20%), lawy (15%), pumeksu (15%), keramzytu (15%), podłoża torfowego (30%) - świetnie się nadaje do drzewek zewnętrznych jak i wewnątrz pomieszczenia.
Akadama - (jap. ???) to specjalistyczne podłoże pochodzące z Japonii, stosowane w bonsai i uprawie roślin doniczkowych. Jest to rodzaj wypalanej gliny wulkanicznej, która charakteryzuje się porowatą strukturą i doskonałą zdolnością do zatrzymywania wody oraz przepuszczania powietrza.
Akadama pochodzi z naturalnych złóż wulkanicznych w Japonii. Wydobywa się ją, suszy i sortuje według rozmiaru granulatu. W zależności od stopnia twardości i jakości może być bardziej trwała lub szybciej ulegać rozkładowi w doniczce.
Najczęściej jest stosowana w uprawie bonsai:
- jako główny składnik podłoża lub część mieszanki,
- hodowli sukulentów i kaktusów - poprawia drenaż i zapobiega gniciu korzeni,
- uprawie roślin wrażliwych na nadmiar wody - np. storczyków,
- akwariach - niektóre rodzaje akadamy są stosowane jako podłoże w zbiornikach roślinnych.
Z czasem może ulegać degradacji, dlatego w uprawie długoterminowej wymaga wymiany lub uzupełnienia.
Lawa wulkaniczna to wysokiej jakości, naturalny materiał mineralny przeznaczony do uprawy bonsai oraz roślin wymagających doskonałego drenażu i napowietrzenia systemu korzeniowego. Dzięki swojej porowatej strukturze stanowi stabilne i długowieczne podłoże, powszechnie stosowane w profesjonalnych mieszankach bonsai.
Właściwości i zalety:
- naturalny kamień wulkaniczny o wysokiej porowatości,
- bardzo dobra przepuszczalność wody i powietrza, neutralne pH - bezpieczne dla roślin,
- stabilna struktura, odporna na rozpad,
- wspomaga rozwój drobnych korzeni,
- poprawia kontrolę wilgotności podłoża.
Lawa może być stosowana:
- jako składnik mieszanek bonsai,
- jako warstwa drenażowa na dnie donicy,
- jako samodzielne podłoże mineralne,
- w uprawie bonsai liściastych i iglastych.
Pumeks (bims) to naturalna, wysoce porowata skała wulkaniczna powszechnie stosowana jako kluczowy składnik profesjonalnego podłoża do drzewek bonsai. Powstaje w wyniku gwałtownego spienienia i szybkiego schładzania płynnej lawy przez uchodzące gazy wulkaniczne, co nadaje mu unikalną, gąbczastą strukturę. Dzięki temu:
- optymalizuje gospodarkę powietrzno-wodną,
- stabilizuje strukturę podłoża,
- wspiera zdrowy rozwój systemu korzeniowego,
- magazynuje część wilgoci i ciepła.
Najważniejsze zalety pumeksu:
- bardzo dobra drenacja - poprawia odpływ wody i ogranicza ryzyko przelania,
- napowietrzenie korzeni - pory i przestrzenie między ziarnami wspierają zdrowy system korzeniowy,
- zatrzymuje część wilgoci w porach, ale utrzymuje luźną strukturę,
- odporny i wytrzymały, długo zachowuje swoje właściwości,
- dzięki swojej lekkości obniża masę mieszanki przy zachowaniu wysokiej przepuszczalności,
- uniwersalny - do bonsai, kaktusów, sukulentów, roślin doniczkowych i mieszanek ogrodowych.
Keramzyt
