Wykaz skrótów

AJV - Archiwa Yad Vashem w Jerozolimie, Poland Collection O.6

AKHSS, AJG - Archiwum Kościoła i Hospicjum św. Stanisława w Rzymie, Archiwum Józefa Gawliny

AP - Armia Polska

FON - Fundusz Obrony Narodowej

IPMS - Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie

JE - Jego Ekscelencja

MB - Matka Boska

MON - Ministerstwo Obrony Narodowej

MSZ - Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NKWD - Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

OFM - Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum)

OP - Zakon Dominikanów (łac. Ordo Praedicatorum)

PCK - Polski Czerwony Krzyż

PMKwAW - Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii, Ordynariat Biskupa Polowego Wojska Polskiego

PRM - Prezydium Rady Ministrów

PSZ - Polskie Siły Zbrojne

RP - Rzeczpospolita Polska

SJ - Towarzystwo Jezusowe (Jezuici) (łac. Societas Jesu)

TCh, AAJG - Archiwum Towarzystwa Chrystusowego, Poznań, Archiwum Arcybiskupa Józefa Gawliny

WP - Wojsko Polskie

WPol. - Wojsko Polskie

ZSRR - Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSRS - Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZSSR - Związek Socjalistycznych Sowieckich Republik

Wstęp

Dziewiętnastowieczna Europa była miejscem dynamicznego rozwoju państw narodowych, demokratyzowania się społeczeństw i uzyskiwania przez szerokie warstwy ludowe praw obywatelskich. Konsekwencją tych zjawisk był proces emancypacji i asymilacji, który dotknął również społeczność żydowską w Niemczech. W ramach tych działań powstał m.in. opracowany w 1854 r. przez Abrahama Geigera (1810-1874) modlitewnik do nabożeństw żydowskich w języku niemieckim. Jego autor opowiadał się za likwidacją języka hebrajskiego w modlitwie i liturgii oraz sugerował porzucenie "marzeń" o utworzeniu państwa żydowskiego w Palestynie1. Naturalnym efektem tej sytuacji był wśród niemieckich Żydów wzrost uczuć patriotycznych do państwa pruskiego. Żydowskie tradycje i obyczaje (obrzezanie, świętowanie szabatu w sobotę) traktowano jako zacofanie. W latach siedemdziesiątych XIX w. władze niemieckie zalegalizowały podział gmin żydowskich na liberalne i (nie)ortodoksyjne, co miało niebagatelny wpływ na rozwój tożsamości żydowskiej2. Proces ten inaczej przebiegał w Rosji. Za panowania Aleksandra III (1881-1894) nurty opowiadające się przeciwko emancypacji Żydów uległy ożywieniu. Zwłaszcza na Ukrainie doszło do pogromów ludności żydowskiej, tolerowanych przez reżim carski. W społeczeństwach bardzo obawiano się wpływu Żydów na gospodarkę. Do rewolucji październikowej pogromy służyły umacnianiu pozycji carskiego reżimu3, a po 1917 r. nie były już wyrazem polityki rządowej, lecz zjawiskami ubocznymi wojny domowej między Armią Ochotniczą gen. Antona Denikina (1872-1947) i Armią Czerwoną, bo Żydów utożsamiano z bolszewikami4. Z kolei na Zachodzie wykiełkował nacjonalizm żydowski, którego twórcą był Theodor Herzl (1860-1904). Jego zwolennicy uważali, że najlepszym rozwiązaniem dla Żydów będzie budowa niezależnego, narodowego państwa żydowskiego, np. w Palestynie. Po przeciwnej stronie znaleźli się Żydzi komuniści, dążący do obalenia w wyniku krwawej rewolucji "starego porządku w Europie", opartego na korzeniach chrześcijańskich.

Program asymilacji, który zakładał równouprawnienie wyznawców religii mojżeszowej oraz działalność Żydów komunistów, nie przyczynił się do wzrostu szacunku dla odmienności żydowskiej, lecz przeciwnie - spowodował mnożenie się postaw antysemickich i antyżydowskich.

Czym różni się antysemityzm od antyżydowskości? Czy osoby, które wypowiadają się przeciwko Żydom niezależnie od swojej intencji zasługują na miano antysemitów? Gdzie przebiega granica między antysemityzmem a antyżydowskością? Problemem tym zajmowało się wielu badaczy5, a rozróżnienie antyjudaizm-antysemityzm wywodzi się z rozważań Hannah Arendt, która pisała: "antysemityzm, świecka ideologia XX stulecia, która z nazwy, chociaż nie z argumentacji, była nieznana do lat 70. [XIX w.], i religijna nienawiść do Żydów to oczywiście [...] nie to samo"6.

Antysemityzm jako ideologia odznacza się wrogością i nienawiścią wobec Żydów i ma charakter rasowy. Zwolennik tego nurtu opowiada się za izolowaniem wyznawców judaizmu, a nawet wzywa do ich wyeliminowania jako z natury niższego gatunku, który stanowi zagrożenie dla świata. Po raz pierwszy termin "antysemityzm" został użyty przez Wilhelma Marra w 1879 r., po wprowadzeniu oficjalnego równouprawnienia Żydów w Cesarstwie Niemieckim7. Warto wspomnieć, że Marr nie przeciwstawiał wyznawców religii mojżeszowej chrześcijanom, lecz Niemcom.

Antyżydowskość z kolei to postawa niechęci i dyskryminowania Żydów. Ma ona swoje uwarunkowania kulturowe, obyczajowe, społeczne lub polityczne. Towarzyszy jej obawa przed Żydami jako zagrożeniem dla tożsamości społeczeństwa. Żyd postrzegany jest nie jako gorszy, ale jako inny8. Jak pisze Piotr Trojański9, antyjudaizm stworzył dogodny klimat dla eliminowania Żydów z powodów rasowych, lecz nie było to zjawisko nieuchronnie prowadzące do realizacji tego zamierzenia. Mogło również służyć jako pretekst do prześladowania. Do czasu Soboru Watykańskiego II jednym ze źródeł tej ideologii była nauka Kościoła katolickiego. Gwoli sprawiedliwości nie można jednak zapominać, że bardziej pierwotne od postaw antyżydowskich były postawy antychrześcijańskie wyznawców judaizmu rabinicznego10.

Gdyby jednak antysemickie idee wywodziły się wyłącznie z antyjudaizmu chrześcijańskiego, to nie wprowadzałyby elementów o rodowodzie socjalistycznym czy pogańskim11. Zdaniem autora niniejszej publikacji w przypadku omawiania społeczeństwa II Rzeczypospolitej, kraju, w którym ok. 10 proc. mieszkańców stanowili Żydzi i w którym jednym z głównych przedmiotów debaty publicznej były zagadnienia: "Czym jest polskość" i "Co to znaczy być Polakiem", rozróżnienie między antysemityzmem i antyżydowskością ma zasadnicze znaczenie. W Polsce międzywojennej stosunek do wyznawców religii mojżeszowej cechował się niepokojem, lękiem, zazdrością i niechęcią. Niekiedy też przybierał charakter odrzucenia, gwałtu, zawiści i wrogości12. Rozróżnienie to wydaje się fundamentalne, kiedy rozważa się stosunek Józefa Gawliny do sprawy żydowskiej13.

Przyszły arcybiskup urodził się 18 listopada 1892 r. w Strzybniku koło Raciborza. W 1914 r. wstąpił do Seminarium Duchownego we Wrocławiu. Rok później został powołany do armii niemieckiej. Walczył na froncie francuskim (gdzie odniósł rany) oraz w Palestynie i Syrii.

W 1921 r. przyjął święcenia kapłańskie we Wrocławiu i już rok później należał do grupy księży odpowiedzialnych za budowanie polskiego życia katolickiego na Górnym Śląsku.

W 1924 r. Gawlina został powołany na stanowisko sekretarza Ligi Katolickiej na terenie Administracji Apostolskiej Górnego Śląska, gdzie kierował redakcją "Gościa Niedzielnego" i był odpowiedzialny za organizację Katolickiej Agencji Prasowej w Warszawie. Należał też do bliskich współpracowników kard. Augusta Hlonda. Zachowana korespondencja między duchownymi świadczy o tym, że ich relacje były pełne życzliwości i zaufania. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że łączyła ich przyjaźń.

W latach 1930-1932 był członkiem rady diecezjalnej Consilium Vigilantiae, której celem było m.in. zwalczanie modernizmu, sekciarstwa, socjalizmu i komunizmu w diecezji katowickiej14. W 1933 r. został mianowany biskupem polowym. Po wybuchu II wojny światowej odniósł rany w czasie bombardowania Łucka. Towarzyszył (najpierw we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii) Sztabowi Naczelnego Wodza. W czasie działań wojennych był świadkiem tworzenia Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS. Asystował polskim żołnierzom na Bliskim Wschodzie, w Afryce i we Włoszech. Ksiądz Gawlina był człowiekiem ambitnym, wychowanym w tradycyjnej śląskiej rodzinie. Charakteryzował go naturalny, autentyczny, bezpośredni i absolutnie szczery sposób bycia, co nie zawsze spotykało się z uznaniem jego otoczenia15.

Do najważniejszych publikacji opisujących życie i działalność bp. Józefa Gawliny w omawianym okresie należą prace wydane przez ks. prof. Jerzego Myszora i jego uczniów zajmujących się badaniem działalności duchownego16. O stosunku Kościoła do sprawy żydowskiej w II Rzeczypospolitej piszą Roland Modras17, Damian Pałka18 oraz Dariusz Libionka19. Problematyką żydowską w Wojsku Polskim w czasie II wojny światowej zajmują się Tomasz Gąsowski20, Jacek Żurek i Tomasz Rygier21. Ważnym źródłem informacji o przeżyciach polskich Żydów w Rosji Sowieckiej jest praca autorstwa Macieja Siekierskiego i Feliksa Tycha22. Bogata jest też literatura dotycząca organizacji duszpasterstwa wojskowego II Rzeczypospolitej oraz w czasie II wojny światowej23.

Celem niniejszej pracy jest przeanalizowanie stosunku Józefa Gawliny do kwestii żydowskiej. Autor, opierając się na dostępnych materiałach źródłowych, nie tylko bada poglądy i koncepcje duchownego dotyczące wyznawców religii mojżeszowej, lecz także, unikając podejścia ahistorycznego, stara się je ukazać w świetle ówczesnego stanu wiedzy, panujących stosunków społecznych i uwarunkowań historycznych. Ponadto stawia tezę o antyżydowskim nastawieniu Józefa Gawliny do wyznawców religii mojżeszowej, które było tożsame z poglądami prymasa Polski kard. Augusta Hlonda. Na przekonania pochodzącego ze Strzybnika księdza wpływ miały doświadczenia życiowe oraz sytuacja społeczno-polityczna II Rzeczypospolitej.

W publikacji zostały szeroko omówione wydarzenia, w których bp Gawlina uczestniczył lub o których przynajmniej wiedział, a także kwestie, które miały wpływ na podejmowane przez niego decyzje. Wskazano też, że bp Gawlina był polskim patriotą o nastawieniu antyżydowskim, który jednak nie był antysemitą, co udowodnił, ratując Żydów od śmierci. Zaprezentowano również ewolucję poglądów bp. Gawliny na temat wzajemnych relacji polsko-żydowskich (od I wojny światowej do 1944 r.). Udzielono odpowiedzi na pytanie, dlaczego bp Józef Gawlina pomógł Żydom przebywającym w ZSRS (1942), a jednocześnie sprzeciwił się antypolskiej nagonce prowadzonej w Anglii przez środowiska żydowskie (1943).

Celem pracy nie jest przedstawienie historii Żydów w Polsce, lecz odpowiedź na pytanie o stosunek do nich biskupa polowego w omawianym okresie. Dlatego czytelnik spodziewający się całościowego ujęcia problemu wzajemnych stosunków polsko-żydowskich może czuć się zawiedziony.

Ramy czasowe niniejszej analizy obejmują okres od lat młodzieńczych Józefa Gawliny (pierwsze wzmianki o jego stosunku do Żydów) do roku 1943, kiedy na łamach czasopisma "Ruch Katolicki" ukazało się opracowanie jego autorstwa na ten temat24. W kolejnych latach, zajęty nowymi obowiązkami (od 1949 r. sprawował funkcję protektora wychodźstwa polskiego), postawiony w obliczu niemożności powrotu do kraju, nie interesował się problematyką żydowską.

Aby odpowiedzieć na pytanie o stosunek bp. Józefa Gawliny do kwestii żydowskiej, autor przeprowadził kwerendę w Archiwum Towarzystwa Chrystusowego w Poznaniu, Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii oraz Archiwum Kościoła i Hospicjum św. Stanisława w Rzymie. Warto zaznaczyć, że materiały z Archiwum Misji Katolickiej oraz Towarzystwa Chrystusowego dotyczące działalności biskupa polowego nie są jeszcze opracowane. Efektem poszukiwań było odnalezienie korespondencji przedstawicieli Żydów polskich skierowanej do biskupa polowego. Materiały na temat stosunku bp. Gawliny do Żydów znajdują się również w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Archiwum Jasnogórskim w Częstochowie czy Archiwum Yad Vashem w Jerozolimie. Na temat działalności bp. Gawliny na rzecz Żydów w czasie II wojny światowej, pomimo przeprowadzonej kwerendy, nie udało się odnaleźć interesujących materiałów w Apostolskim Archiwum Watykańskim i w Archiwum Historycznym Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej. Również Archiwum Archidiecezjalne w Katowicach nie posiada materiałów ze spuścizny po bp. Gawlinie25.

Niniejsza praca składa się z trzech rozdziałów i aneksu. W rozdziale pierwszym skrótowo przedstawiono życiorys bp. Józefa Gawliny. Przybliżono też sytuację Żydów w Polsce, a zwłaszcza na Górnym Śląsku, po odzyskaniu niepodległości. Zgłębiono także stosunek duchownego do sprawy żydowskiej w okresie przedwojennym oraz do ludności cywilnej podczas II wojny światowej. W rozdziale drugim scharakteryzowano sytuację Polaków wywiezionych do Rosji Sowieckiej w czasie okupacji i przedstawiono proces tworzenia się Armii Polskiej w ZSRS oraz ewakuację wojska i rodzin cywilnych w 1942 r. Omówiono też powody, które nie pozwalały na wydostanie się wyznawców religii mojżeszowej z Rosji Sowieckiej. Wreszcie ukazano zakres pomocy udzielanej tej ludności przez bp. Józefa Gawlinę. Można zastanawiać się nad tym, czy działalność biskupa polowego na rzecz Żydów w ZSRS można nazwać "ratowaniem", czy jedynie próbą wyrwania ich ze złych warunków bytowych.

Żydzi deportowani w głąb ZSRS w okresie II wojny światowej opisywali, o czym wspomina autor, piekło sowieckich więzień, łagrów i specposiołków. Nieprzypadkowo ich relacje, cytowane w niniejszej pracy, noszą tytuł Widziałem Anioła Śmierci (F. Tych, M. Siekierski).

Biskup Gawlina wykazał się szczególnym męstwem, gdy w sposób aktywny włączył się do akcji pomocy Żydom. Działał bowiem, o czym już wspomniano, wbrew części nastawionego antysemicko polskiego dowództwa. W lecie 1942 r., kiedy starał się uzyskać u władz sowieckich zezwolenie na pozostawienie w ZSRS części kapelanów, by mogli nadal służyć Polakom zmuszonym do pozostania na tych terenach, widząc postępowanie NKWD wobec Żydów, nie wahał się im pomagać. Dlatego w opinii autora bezinteresowna, wynikająca ze szlachetnych pobudek działalność bp. Gawliny, przynosząca wręcz szkodę akcji duszpasterskiej prowadzonej wśród Polaków w ZSRS26, uchroniła wielu Żydów przed śmiercią. W podobny sposób działalność bp. Gawliny oceniali rabini, których świadectwa zamieszczono w Aneksie.

W rozdziale trzecim zostały wskazane źródła i przejawy postaw antysemickich w Wojsku Polskim w czasie II wojny światowej. Opisano też stosunek biskupa polowego do tego problemu.

Książka zawiera bogaty materiał źródłowy zamieszczony zarówno w tekście głównym, jak i w załącznikach oraz w aneksie. Przy jego opracowywaniu autor kierował się zasadą wierności oryginałowi, została jednak uwspółcześniona ortografia i interpunkcja. Dopiski autora umieszczono w nawiasach kwadratowych. Nieodczytane słowa zastąpiono wielokropkiem w nawiasie kwadratowym. Odczytania wątpliwe oznaczono znakiem zapytania w nawiasie kwadratowym. Tłumaczenia fragmentów z języków obcych podano w przypisach. Noty biograficzne sporządzono z wykorzystaniem wydawnictw encyklopedycznych, leksykonów i słowników biograficznych, choć nie zawsze udało się zidentyfikować przywoływane osoby. W wielu przypadkach pierwszym źródłem informacji były materiały umieszczone na stronach internetowych, które jednak zostały zweryfikowane w oparciu o publikacje naukowe. Źródła wskazano wyłącznie w notach biograficznych opracowanych przez autora. W niniejszym opracowaniu autor uznaje za tożsame terminy: Rosja Sowiecka, Kraj Rad, Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i konsekwentnie skróty: ZSRS, ZSSR i ZSRR. Przy zestawieniu "Polacy" i "Żydzi" pod tym drugim terminem autor rozumie "wyznawców religii mojżeszowej". Natomiast termin "polski Żyd" oznaczał osobę, której w oparciu o ustawę z 20 stycznia 1920 r., a następnie o konstytucję z marca 1921 r. przysługiwało polskie obywatelstwo27. Termin ten jest równoznaczny z określeniem "obywatel polski narodowości żydowskiej".

Serdeczne podziękowania za zachętę do opracowania tematu autor pragnie złożyć ks. prof. Jerzemu Myszorowi. Nieocenionej pomocy udzielili autorowi dyrektor Archiwum w Poznaniu ks. prof. Bernard Kołodziej oraz dyrektor Archiwum Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii pani Jadwiga Kowalska.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

Wstęp

1 F. Battenberg, Żydzi w Europie. Proces rozwoju mniejszości żydowskiej w nieżydowskim środowisku Europy 1650-1933, Wrocław 2008, s. 336-337.

2 Ibidem, s. 340-341.

3 Ibidem, s. 337, 382.

4 Ibidem, s. 425.

5 Warto wymienić prace: W. Szczerbiński, Od alienacji do akceptacji. Antysemityzm - antyjudaizm - antyżydowskość - antysyjonizm, "Studia Europaea Gnesnensia" 2012, t. 6, s. 95-108; R. Kolarzowa, Antysemityzm jako element konstytutywny polskiego habitusu, "Teksty Drugie" 2018, nr 3, s. 227-240; D. Trollet, Antyjudaizm i antysemityzm w świecie chrześcijańskim od późnej starożytności po epokę nowożytną, "Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie" 1999, nr 203, s. 95-107; A. Meller, Antysemityzm czy antyjudaizm na łamach miesięcznika "Pro Christo" (1924-1939), "Historia i Polityka" 2009, nr 1 (8), http://dx.doi.org/10.12775/HiP.2009.001; P. Trojański, Antyjudaizm i antysemityzm na przestrzeni wieków (cykl lekcji poświęconych historii Holokaustu w ramach Międzynarodowego Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście w Muzeum Auschwitz), http://lekcja.auschwitz.org/23_pl_antyjudaizm/ (dostęp 15 V 2023 r.).

6 Cyt. za: R. Kolarzowa, Antysemityzm..., s. 227.

7 Antysemityzm, https://sztetl.org.pl/pl/slownik/antysemityzm (dostęp 18 V 2023 r.); W. Szczerbiński, Od alienacji do akceptacji..., s. 99.

8 W. Szczerbiński, Od alienacji do akceptacji..., s. 100.

9 P. Trojański, Antyjudaizm i antysemityzm na przestrzeni wieków...

10 Rabini żydowscy, którzy od zburzenia Jerozolimy (70 r. n.e.) traktowali swoją działalność jako kontynuację ruchu faryzeuszy, od początku wykazywali wrogie nastawienie wobec chrześcijan. Reorientacja judaizmu była więc zwrócona przeciwko nurtom, które mogłyby być podatne na wpływy chrześcijaństwa. Od czasu synodu w Jamnii (Yawne, 90 r. n.e.) judaizm rabinistyczny wyraźnie ustawiał się w opozycji do chrześcijaństwa, które było traktowane z pogardą, zob. Bóg, Biblia, Mesjasz. Z księdzem profesorem Waldemarem Chrostowskim rozmawiają: Grzegorz Górny i Rafał Tichy, Warszawa 2015, s. 362, 365-366; P. Lisicki, Kto zabił Jezusa, Kraków 2013, s. 60-61.

11 D. Trollet, Antyjudaizm i antysemityzm..., s. 106.

12 Antysemityzm, https://sztetl.org.pl/pl/slownik/antysemityzm (dostęp 18 V 2023 r.).

13 Zwłaszcza w świetle publikacji naukowych, których autorzy pisali o bp. Gawlinie jako o jednym z najwybitniejszych polskich antysemitów czy o popieranym przez niego rasizmie antyżydowskim, Z. Avital, The Polish Government in Exile and the Jewish Question, "The Wiener Library Bulletin - New Series" 1975, t. 37, nr 33/34, s. 44, 47; N. Weinstock, Sur Shmuel Zygielbojm (II), "Revue d'histoire de la Shoah" 1997, nr 1 (159), s. 167; W. Cieński, Od Lwowa do Teheranu. Wspomnienia duszpasterskie 1939-1942, wybór i oprac. J. Żurek, Katowice-Warszawa 2021, s. 105.

14 H. Olszar, Duchowieństwo katowickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2000, s. 371.

15 Świadczyły o tym napięte stosunki z gen. Władysławem Sikorskim czy kard. Stefanem Wyszyńskim, S. Wesoły, Stosunki między generałem Sikorskim i biskupem J. Gawliną, "Zeszyty Historyczne" 1991, z. 95, s. 20-54; M. Kłakus, Relacje prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego i protektora wychodźstwa polskiego (a)bpa Józefa Gawliny (w świetle dokumentów Archiwum Polskiej Misji Katolickiej we Francji) [w:] Nieznane karty z życia biskupa Józefa Gawliny w świetle dokumentów, red. J. Myszor, D. Bednarski, Katowice 2015, s. 175-191.

16 Arcybiskup Józef Gawlina. Wspomnienia, oprac. J. Myszor, Katowice 2004; Biskup Józef Gawlina w Związku Sowieckim, oprac. idem, Warszawa 2013; J. Gawlina, In viam pacis. Dziennik Biskupa Polowego Wojska Polskiego 1939-1945, oprac. idem, Katowice 2019; Korespondencja Augusta Hlonda i Józefa Gawliny w latach 1924-1948, wyd. i oprac. J. Myszor, D. Bednarski, J. Konieczny, Katowice 2022; J. Pakuza, Życie religijne wygnańców polskich w Związku Sowieckim w latach 1939-1945 na podstawie wspomnień, Katowice 2018.

17 R. Modras, Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933-1939, Kraków 2004. Roland Modras (1937-2018), profesor teologii katolickiego Washington University w Saint Louis w Stanach Zjednoczonych.

18 D. Pałka, Kościół katolicki wobec Żydów w Polsce międzywojennej, Kraków 2006.

19 D. Libionka, Polska hierarchia kościelna wobec eksterminacji Żydów - próba krytycznego ujęcia, "Zagłada Żydów. Studia i Materiały" 2009, nr 5, s. 19-69.

20 T. Gąsowski, Pod sztandarami Orła Białego. Kwestia żydowska w Polskich Siłach Zbrojnych w czasie II wojny światowej, Kraków 2002.

21 J. Żurek, T. Rygier, Kwestia żydowska w Armii Polskiej w ZSRR i biskup polowy Józef Gawlina, "Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego" 2019, nr 1 (10), s. 121-198.

22 M. Siekierski, F. Tych, Widziałem Anioła Śmierci: losy deportowanych Żydów polskich w ZSRR w latach II wojny światowej. Świadectwa zebrane przez Ministerstwo Informacji i Dokumentacji Rządu Polskiego na Uchodźstwie w latach 1942-1943, Warszawa 2006.

23 Duszpasterstwo wojskowe wobec działań zbrojnych II wojny światowej w świetle dokumentów i rozporządzeń biskupa polowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie [dokumenty], cz. 1-2, oprac. A.C. Żak, M. Wesołowski, Warszawa 2007-2008; Z. Werra, Działalność duszpasterska w 2. Korpusie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie gen. Władysława Andersa 1941-1946, Warszawa 2009; W. Cieński, Od Lwowa do Teheranu...; J. Borkowicz, Duszpasterska i charytatywna działalność biskupa polowego Wojska Polskiego Józefa Gawliny w latach 1939-1945, cz. 1-2, "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" 1986/1987, t. 19-20, s. 213-228; 1988, t. 21, s. 191-213; A. Jaskuła, Biskup polowy Wojska Polskiego Józef Felix Gawlina (1892-1964), "Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej" 2007, nr 29, s. 288-315; J.W. Wysocki, Duszpasterstwo wojskowe w Armii Polskiej w ZSRR i w Armii Wojska Polskiego, "Saeculum Christianum" 2013, nr 20, s. 217-232; J. Odziemkowski, B. Spychała, Duszpasterstwo wojskowe w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1987; J. Odziemkowski, Służba duszpasterska Wojska Polskiego 1914-1945, Warszawa 1998; K. Kantak, L'Aumônerie Militaire Polonaise en U.R.S.S. (1941-1942) [w:] Sacrum Poloniae Millenium. Rozprawy - szkice - materiały historyczne, t. 8-9, Rzym 1962, s. 325-446.

24 J. Gawlina, Nasz stosunek do Żydów i Starego Testamentu, "Ruch Katolicki" 1943, grudzień, nr 1, s. 18-23.

25 Znajduje się tam jedynie część spuścizny po abp. Szczepanie Wesołym.

26 Pomimo próśb bp. Józefa Gawliny władze sowieckie nie zgodziły się na oficjalny pobyt kapelanów w ZSRS.

27 J. Tomaszewski, Wokół obywatelstwa Żydów polskich [w:] Narody. Jak powstawały i jak wybijały się na niepodległość, red. M. Kula, Warszawa 1989, s. 507-508.